Кіріспе

Халкидондық даудың бір кезеңі. Үш тарау дауы, Хенотиконның сәтсіздігінен кейін Сирия мен Египеттің Халкидондық емес христиандарын Халкидондық христиандықпен келістіруге жасалған әрекет болды. Император Юстиниан I-нің анафемалаған Үш тарауы (τρία κεφάλαια, tría kephálaia) мыналар: Мопсуэстиялық Теодордың өзі және оның жазбалары, Кирлік Теодореттің белгілі бір жазбалары, Эдессалық Ибастың Мариске жазған хаты.

Өмірбаян

Даудың бастапқы кезеңінде айыпталып отырған жазбалардың өзі «Үш тарау» деп атала бастады. Осылайша, осы жазбаларды анафемаға түсіруден бас тартқандар «Үш тарауды» қорғады деп айтылып, несториандыққа бейімділікте айыпталды; ал керісінше, оларды анафемаға түсіргендер «Үш тарауды» еретик деп айыптады. 543 жылдың соңында немесе 544 жылдың басында император Юстиниан I жарлық шығарды, онда «Үш тарау» анафемаға түсірілді, шығыс православиеліктерді Халкидон соборының және папа Лев I-нің «Томы» қаулыларын қабылдауға ынталандыру және Византия империясына діни келісімді әкелу мақсатында. Алайда, Евагрийдің айтуынша, Оригеншілдердің жетекшісі Феодор Аскидас Юстинианды өзінің партиясын қуғыннан аулақ ету үшін «Үш тарау» мәселесін көтерген. Либерат Феодор Аскидастың Оригенге қарсы көп жазған Мопсуэстиялық Феодордың естелігіне кек қайтаруды қалағанын қосты. Анкира епископы Домициан Вигилийге жазған хатында да осы деректерді келтіреді. Рим-католик канонистері Феодордың жазбаларында теологиялық қателер, тіпті өте ауыр қателер де бар екенін мойындайды, бірақ Феодорет пен Ибастың қателіктері көбінесе Александриялық Кириллдің тілін дұрыс түсінбеуіне байланысты болды. Дегенмен, бұл қателер айыптау шешімін оңайлатпайды, өйткені шіркеумен татулықта қайтыс болған адамдардың естелігіне қатысты қатаң шараларға ешқандай жақсы мысал болған жоқ. Гермиан епискобы Факунд «Defensio trium capitulorum» еңбегінде Киприанның еретиктерді қайта шомылдыру туралы мәселеде қателік жасағанын көрсетті, бірақ оны анафемаға түсіру туралы ешкім ойламады. «Үш тарауды» айыптау, ең алдымен, Халкидон соборының қарсыластарын жұбату үшін қажет болды. Ибас пен Феодорет екеуі де айыпталған еретиктер тарапынан епископтық лауазымдарынан шеттетілді, ал екеуі де Несторийді анафемаға түсіргеннен кейін Халкидон соборы оларды қалпына келтірді.

Жазылу

Шығыс епископтары қысқа ғана қарсылық көрсеткеннен кейін, қол қоюға мәжбүр болды. Константинополь патриархы Меннас бастапқыда қол қою Халкидон кеңесін айыптаумен тең екенін айтып қарсылық білдірді, бірақ содан кейін, римдік апокрисарий (шіркеу дипломаты) Стефанға, егер Папа мақұлдамаса, оның қол қойғаны қайтарылып берілуі керек екенін мойындады. Стефан мен Милан епискобы Даций, сол кезде Константинопольде болған, одан қарым-қатынасын үзіп қойды. Александрия патриархы Зойл, Антиохия патриархы Ефрем және Иерусалим патриархы Петр, қысқа ғана қарсылықтан кейін бас иді. Басқа епископтардың арасында қол қойғандары марапатталды, ал бас тартқандары қызметтен алынып, немесе «жасырынуға» мәжбүр болды. Грек тілінде сөйлейтін епископтардың қарсылығы күйрегенмен, латын тілінде сөйлейтін епископтар, мысалы, Миландық Даций және Константинопольде болған Факунд, тұғырлы тұрды. Олардың жалпы көзқарасы әлі де сақталған екі хаттан көрінеді. Біріншісі – африкалық епископ Понтианнан, ол императордан үш тарауды алып тастауын өтінеді, өйткені олардың айыпталуы Халкидон кеңесіне нұқсан келтіреді. Екіншісі – карфагендік диякон Феррандустың пікірі; оның ең білімді канонист ретіндегі пікірін римдік диякон Пелагий (кейін Папа, сол кезде үш тараудың жақтаушысы) және Анатолий сұрады. Ол Ибастың хатына тоқталып: «Егер бұл Халкидоннан қабылданған болса, оны анафемаға салу – кеңесті айыптаумен тең» деді. Факунд бұл хатқа кеңестің мейірімділігін Рим Папасы Вигилийдің Iudicatum шығарғанға дейін өткізген мәжілістерінің бірінде одан да күшті қолданды. Ол Ибас оны мақтағандықтан, Теодор Мопсуэстияның есімін сақтауды қалады (Cont. Moc.). 547 жылдың қаңтар айында Вигилий Константинопольге келгенде, Италия, Африка, Сардиния, Сицилия және Ильирик пен Грекияның өңірлері, ол өтіп кеткен жерлерде, үш тарауды айыптауға қарсы күшті болды. Латын тілінде сөйлейтін епископтардың көпшілігі, Вигилий сияқты, грек тілін білмейтіндіктен, айыпталып отырған жазбаларды өздері бағалай алмады. Пелагий II, өзінің үшінші хатында Илиясқа, болашақтағы Григорий I жазған болса керек, барлық қиындықтарды осы білмейтінмен байланыстырды. Вигилийдің мінез-құлқына баға беру кезінде бұл кемшілік ескерілуі керек. Ол Константинопольге өз пікірінде өте қатаң келіп, алғашқы қадамы – Меннасты қауымнан шығару болды, ол өз кезегінде Вигилийді диптихтерден алып тастады. Бірақ ол Теодордың жазбаларынан күмәнді үзінділердің аудармаларын алғанда, аяғының астынан жердің кесіліп қалғанын сезінген болуы керек. 548 жылы ол Iudicatum-ын шығарды, онда үш тарау айыпталды, содан кейін оны уақытша алып тастады, өйткені ол тудырған дауыл латындықтардың оған қаншалықты дайын еместігін көрсетті. Ол Юстинианмен бірге жалпы кеңес шақыруға келісті, онда Вигилий үш тарауды айыптауға уәде берді, бірақ император уәдесін бұзып, тарауларды айыптайтын тағы бір жарлық шығарды. Вигилий екі рет паналауға мәжбүр болды, біріншісі Әулие Петр базиликасында, содан кейін Халкидондағы Әулие Евфемия шіркеуінде, онда ол өзіне жасалған қатысуды сипаттайтын энцикликалық хат шығарды. Келісімге қол жеткізілді, Вигилий жалпы кеңеске келісті, бірақ көп ұзамай келісімін қайтарып алды. Дегенмен, кеңес өтті, Вигилийдің Constitutum-ін қабылдаудан бас тартқаннан кейін, үш тарауды айыптады. Соңында Вигилий бас иді, кеңеске мүше болып, босатылды. Бірақ ол Италияға жетпей қайтыс болды, батыстағы шиизмдермен күресу міндетін ізбасары Пелагийге қалдырды.

Батыс шиғыры

Аквилея, Милан және Истрия түбегіндегі епископтардың бәрі де Үш тарауды айыптаудан бас тартты, олардың пікірінше, мұндай іс жасау Халкидонды сатумен тең болар еді. Олар Кеңес тарапынан анафемаға ұшырады. Бірақ осы епископтардың көпшілігі және олардың суфрагандары 568 жылы Ломбардтардың билігіне өткендіктен, Византия экзархының Равеннадағы қысымынан тыс қалып, өз наразылықтарын жалғастыра берді. Алайда, Милан епископы 581 жылы епископ Фронтоның қайтысынан кейін Риммен қарым-қатынасын жаңартты. Ломбардтардан қашып Генуяда пана тапқандықтан, оның ізбасары Лоренц византиялықтардың қолдауына мұқтаж болды және үкімді қолдады. 568 жылы Аквилеяның схизматикалық епископы оңтүстікке қарай сегіз шақырым қашып, византиялықтар бақылауындағы Градоға жетті. Византиялықтар оған еркіндік берді, ал архиепископ Илияс, өз суфрагандарымен патриарх деп аталған, Әйелі Евфемияның қамқорлығымен собор салды, себебі Халкидон Кеңесінің отырыстары Әйелі Евфемия шіркеуінде бекітілген еді, бұл оның схизмаға адал екенін көрсетеді. Грегорий I-нің папалық билігінің соңында, әсіресе Ломбардтар патшайымы Теодолинда арқылы келісімге келу әрекеттері белгілі бір нәтиже берді. Осылайша, 606 жылы Илиястың ізбасары Северус қайтыс болды және келісімге ұмтылған көптеген дін қызметкерлері болды. Византиялықтар оларды Кандидианды сайлауға ынталандырды, ол сайланғаннан кейін бірден қауымдастықты қалпына келтірді. Бірақ кейбір адал дін қызметкерлері наразы болды және Ломбардтардың қорғауымен Аквилеяға қашып, Джонды қарсы епископ етіп сайлады, ол схизманы сақтап қалды. Осылайша, схизма енді саяси ломбард-рим бағытында тереңдеді. Колумбан 613 жылы осы бөліністі медиация арқылы шешудің алғашқы әрекетіне қатысты. 698 жылы Аквилея Синодында «ескі» Аквилея епископы тек Ломбардтар 7 ғасырда православие дінін қабылдағаннан кейін ғана схизманы ресми түрде тоқтатты. Аквилея патриархатының бөлінуі Градо патриархының қазіргі Венеция патриархына айналуына әсер етті. Испанияның Визиготтар Корольдігінің шіркеулері (Рекард жақында дінге қайтқаннан кейін) Кеңесті қабылдаған жоқ; Рим оларға Константинопольдің үшінші Кеңесі туралы хабарлағанда, оны алтыншы емес, бесінші Экуменикалық Кеңес ретінде қабылдады. Севильский Исидор өзінің «Хроникасында» және «De Viris Illustribus» еңбегінде Юстинианды православиеге қарсы тиран және қуғыншы деп бағалады, сондай-ақ оны ерестікке құрметтеген адам деп сипаттады, оны шейіт саналған Гермианның Факундысымен және Туннунаның Викторымен салыстырды.

Шығыстағы әсері

Юстинианның ниеттеріне қарамастан, бұл жарлық Шығыста ешқандай әсер етпеді. Юстинианның қайтысынан кейінгі онжылдықтарда жергілікті христиандар қайта жандана бастаған Парсымен, содан кейін 630 жылдары Таурус тауларының ар жағындағы аумақтарды толығымен басып алған арабтармен болған соғыстардағы қауіпсіздіктеріне көбірек мән берді. Олар Константинополь мен Римде жарияланған жарлықтарға адалдықпен қарайтын, өздерінің Халкидондық емес сенімдерінен айырылмады.