Әл-Идриси: Орта ғасырлық география ғылымының көрнекті өкілі

Кіріспе

Мұсылман географы (1100–1165)

Әбу Абдулла Мұхаммед әл Идриси әл Куртуби әл Хасани әс Сабти, немесе жай ғана әл Идриси /ae//l//I//'//d//r//i://s//i:/ (أبو عبد الله محمد الإدريسي القرطبي الحسني السبتي; Дресе; 1100–1165) – мұсылман географы және картографы, Сицилиядағы Палермо қаласында король Роджер II сарайында қызмет еткен. Мұхаммед әл Идриси Сеута қаласында дүниеге келді, ол кезде ол Альморавид әулетінің құрамында болған. Ол орта ғасырлық әлемнің ең жетілген карталарының бірі – «Рожериана тақтасын» жасаған.

Ерте өмір

Әл Идриси Солтүстік Африка мен Әл-Андалустың Хаммуди әулетіне туған. Ол Мұхаммедтің күшті шиит Идрисид әулеті арқылы келген ұрпағы еді. Аль Идриси 1100 жылы, сол кезде Альморавидтер билеген Сеута қаласында дүниеге келген деп саналады. Оның арғы атасы Гранаданың Зиридтеріне Хамудид Малагасының құлауынан кейін осы қалаға қоныстандыруға мәжбүр болған. Аль Идриси өмірінің көп бөлігін Солтүстік Африка мен Аль-Андалус (сол кездегі мұсылмандық Испания мен Португалия) арқылы саяхаттап өткізді және екі аймақ туралы толыққанды мәліметтер жинады. 16 жасында ол Анатолияға сапар шекті. Ол Кордова университетінде білім алды. Аль Идриси 1154 жылы Сицилияның норман королі Роджер II үшін «Рогерия табельін» жасады. Ол король сарайында он сегіз жыл қызмет еткеннен кейін, картаның түсіндірмелері мен суреттерін дамытты. Картада араб тілінде жазылған жырлар бар еді. Ол Еуразия құрлығын толығымен көрсеткенімен, Африка құрлығының тек солтүстік бөлігін ғана бейнеледі, Африка мүйізі мен Оңтүстік-Шығыс Азия туралы мәліметтер жоқ еді. Роджер үшін карта диаметрі екі метрлік қатты күміс дискіге түсірілді. Аль Идрисидің географиялық еңбегі туралы С. П. Скотт 1904 жылы былай деп жазды: Аль Идрисидің жинағы ғылым тарихындағы жаңа дәуірді ашты. Оның тарихи мәліметтері өте қызықты және құнды ғана емес, сонымен қатар жер бетінің көптеген аймақтарын сипаттаған мәліметтері бүгінгі күнге дейін сенімді. Үш ғасыр бойы географтар оның карталарын өзгеріссіз көшіріп келді. Оның еңбегінде бейнеленген Нил өзенін құрайтын көлдердің орналасуы Бейкер мен Стэнлидің жеті жүз жылдан кейін анықтаған орналасудан көп айырмашылығы жоқ, және көлдердің саны да бірдей. Автордың механикалық шеберлігі оның білімінен кем емес еді. Ол патшалық қамқоршысы үшін жасаған күміс аспан және жер шарының диаметрі шамамен алты футқа жуық, ал салмағы төрт жүз елу фунтқа жетеді. Оның бір жағында зодиак пен жұлдыз шоқтары, екінші жағында құрлық пен су денелері сегменттерге бөлініп, әртүрлі елдердің орналасқан жерлері бейнеленген. Аль Идрисидің еңбектері Ибн Саид әл Мағриби, Хафиз и Абру және Ибн Халдун сияқты көптеген ислам ғалымдарына әсер етті, бірақ оның жұмысы Батыс Еуропада белгілі болмады және Ренессанс картографиясының дамуына көп әсер етпеді.

Al Idrisi was born into the Hammudid dynasty of North Africa and Al Andalus. A descendent of Muhammad via the powerful Shi'a Idrisid dynasty. Al Idrisi was believed to be born the city of Ceuta in 1100, at the time controlled by the Almoravids, where his great grandfather had been forced to settle after the fall of Hammudid Málaga to the Zirids of Granada. He spent much of his early life travelling through North Africa and Al Andalus (Muslim Spain and Portugal of the times) and seems to have acquired detailed information on both regions. He visited Anatolia when he was barely 16. He studied in the university in Córdoba. The Tabula Rogeriana was drawn by al Idrisi in 1154 for the Norman King Roger II of Sicily, after a stay of eighteen years at his court, where he worked on the commentaries and illustrations of the map. The map, with legends written in Arabic, while showing the Eurasian continent in its entirety, only shows the northern part of the African continent and lacks details of the Horn of Africa and Southeast Asia. For Roger it was inscribed on a massive disc of solid silver, two metres in diameter. On the geographical work of al Idrisi, S. P. Scott wrote in 1904:

The compilation of al Idrisi marks an era in the history of science. Not only is its historical information most interesting and valuable, but its descriptions of many parts of the earth are still authoritative. For three centuries geographers copied his maps without alteration. The relative position of the lakes which form the Nile, as delineated in his work, does not differ greatly from that established by Baker and Stanley more than seven hundred years afterwards, and their number is the same. The mechanical genius of the author was not inferior to his erudition. The celestial and terrestrial planisphere of silver which he constructed for his royal patron was nearly six feet in diameter, and weighed four hundred and fifty pounds; upon the one side the zodiac and the constellations, upon the other divided for convenience into segments the bodies of land and water, with the respective situations of the various countries, were engraved. Al Idrisi's work influenced a number of Islamic scholars including Ibn Sa'id al Maghribi, Hafiz i Abru, and Ibn Khaldun but his work was unknown in Western Europe and had little influence on the development of Renaissance cartography.

Солтүстік теңіздегі аралдардың сипаттамасы

Әл Идриси өзінің әйгілі "Табула Рогерияна" еңбегінде Ирланда әл Кабира (Ұлы Ирландия) туралы айтқан. Оның сөзіне қарағанда, "Исландияның шетінен Ұлы Ирландияға дейін" теңіз жолымен "бір күнде" саяхаттауға болар еді. Тарихшылар аль-Идриси және скандинавтардың қашықтықты шамадан кем көрсетуге бейім екенін атап өткенімен, бұл сілтеме көрсеткен мүмкін жалғыз жер – Гренландия болғанға ұқсайды.

Қытай саудасының сипаттамасы

Әл Идриси қытай кемелері тері, қылыш, темір және жібек тасығанын айтқан. Ол Ханчжоу қаласының шыны ыдыстарын еске алып, Кванчжоу жібегін ең жақсысы деп атады. Қытай саудасы туралы жазбаларында Әл Идриси сондай-ақ Силла әулеті туралы жазды (Кореяның тарихи әулеттерінің бірі және сол кезде Қытайдың маңызды сауда серіктесі) және бұл туралы жазған алғашқы арабтардың бірі болды. Әл Идрисидің Силлаға жасаған сілтемелері басқа араб саудагерлерін Силла мен оның саудасын іздеуге жетеледі, соның нәтижесінде көптеген арабтар Силланы Шығыс Азияның үлгілі елі деп санады.

Нұзхат әл-Муштак

Карталардан басқа, әл Идриси «Китаб нузхат әл муштак фи’кхирак әл афак» атты географиялық ақпарат жинағын жазды. Бұл кітаптың атауы «Алыстағы елдерге жасаған әдемі саяхаттар» немесе «көшпендерге көрініс ашқысы келген адамның қуанышы» деп аударылған. Оның тоғыз қолжазбасы сақталған, олардың жетісінде карталар бар. Осы еңбектің аудармасы (аталған «қуаныш» түрінде) Плутон жүйесін зерттеуге шыққан «Жаңа Көкжиегі» ғарыздық зондының ашуы күтілетін нысандарға ат қою жөніндегі комиссиядан жақсы пікірлер алды. Әл Идриси таулары – осы жүйедегі географиялық нысан, оның құрметіне аталған. Кіріспеде әл Идриси географиялық координаталардың екі көзін атады: Клавдий Птолемей және «астроном», ол, әрине, Ысқақ ибн әл Хасан әл Зайят болған; сондай-ақ, географиялық координаталардың сәйкес келетінін анықтау үшін түрлі хабарламалар берген адамдардан ауызша мәліметтерді тексергенін айтады. Дегенмен, профессор Мұхаммед Хамидулланың бұл аудармасы күмәнді, себебі ол «қою және жаман иісті суларға» жеткеннен кейін, Мугаррарин (кейде «отырарлықтар» деп аударылады) кері қайтып, бірінші кезекте адам тұрмайтын аралға жеткен, онда олар «жетілмейтін және жеуге жарамсыз қойдың көптеген санын» тапқан, содан кейін «оңтүстікке қарай жалғастырып» жоғарыда аталған аралға жеткен, олар көп ұзамай қайықтармен қоршалып, «шаштары көбінесе ақ, ұзын және зығыр, әдемі әйелдері бар» ауылға жеткізілген. Ауыл тұрғындарының бірі арабша сөйлеп, олардың қайдан келгенін сұраған. Содан кейін ауылдың билеушісі оларды құрлыққа қайтаруға бұйрық берді, онда олар берберлермен күтпеген кездесуге тап болды. Бұл оқиғаның таңғажайып және қияли сипаттамаларынан басқа, ең ықтимал түсіндірме – Мугаррарин Саргассо теңізіне жеткен, ол Бермуд аралдарына жақын, бірақ Америка құрлығынан мың шақырымдай қашықтықта орналасқан, теңіз балдырларымен жабылған мұхиттың бөлігі. Одан кейін кері қайтып келе жатқанда олар Азор аралдарына, Мадейраға немесе тіпті Канар аралдарының батысындағы Эль-Хьерроға (қойлар үшін) қонған болуы мүмкін. Соңында, аралдағы тұрғындармен болған оқиға Тенерифеде немесе Гран-Канарияда болған болуы мүмкін, онда Мугаррарин Гуанч тайпасының өкілдерімен кездескен болуы керек. Бұл олардың кейбіреулерінің араб тілінде сөйлейтінін (Канар аралдары мен Марокко арасында ара-тұра байланыс болған) және олардың Мароккоға тез айдалып, берберлермен қарсы алынғанын түсіндіреді. Дегенмен, Идриси баяндаған оқиға – андалусиялықтар мен марокколықтардың Атлант мұхитын жақсы білгендігінің нақты дәлелі. Сонымен қатар, әл Идриси сол ғасырдың бірінші жартысында Лиссабоннан (Лашбуна) теңізге шығып, Азор аралдарынан тыс, теңіз балдырларына толы теңіздерде жүзіп өткен сегіз Мугаррариннің, бір отбасының тарихын жазады. Идриси корморандардың аралынан айтады, ол Corvo, Кабо-Верде деп ұсынылған, бірақ бұл тұжырымға жеткілікті дәлелдер жоқ.

As well as the maps, al Idrisi produced a compendium of geographical information with the title Kitab nuzhat al mushtaq fi'khtiraq al 'afaq. The title has been translated as The book of pleasant journeys into faraway lands or The pleasure of him who longs to cross the horizons. It has been preserved in nine manuscripts, seven of which contain maps. The translated title of this work (in the "pleasure of him " form) attracted favourable comment from the team selecting lists of names for features expected to be discovered by the New Horizons probe reconnoitring the Pluto system. The Al Idrisi Montes is a geographical feature in that system named after him. In the introduction, al Idrisi mentions two sources for geographical coordinates: Claudius Ptolemy and "an astronomer" that must be Ishaq ibn al Hasan al Zayyat; and states that he has cross checked oral reports from different informers to see if geographical coordinates were consistent. This translation by Professor Muhammad Hamidullah is however questionable, since it reports, after having reached an area of "sticky and stinking waters", the Mugharrarin (also translated as "the adventurers") moved back and first reached an uninhabited island where they found "a huge quantity of sheep the meat of which was bitter and uneatable" and, then, "continued southward" and reached the above reported island where they were soon surrounded by barques and brought to "a village whose inhabitants were often fair haired with long and flaxen hair and the women of a rare beauty". Among the villagers, one spoke Arabic and asked them where they came from. Then the king of the village ordered them to bring them back to the continent where they were surprised to be welcomed by Berbers. Apart from the marvellous and fanciful reports of this history, the most probable interpretation is that the Mugharrarin reached the Sargasso Sea, a part of the ocean covered by seaweed, which is very close to Bermuda yet one thousand miles away from the American mainland. Then while coming back, they may have landed either on the Azores, or on Madeira or even on the westernmost Canary Island, El Hierro (because of the sheep). Last, the story with the inhabited island might have occurred either on Tenerife or on Gran Canaria, where the Mugharrarin presumably met members of the Guanche tribe. This would explain why some of them could speak Arabic (some sporadic contacts had been maintained between the Canary Islands and Morocco) and why they were quickly deported to Morocco where they were welcomed by Berbers. Yet, the story reported by Idrisi is an indisputable account of a certain knowledge of the Atlantic Ocean by Andalusians and Moroccans. Furthermore, al Idrisi writes an account of eight Mugharrarin all from the same family who set sail from Lisbon (Lashbuna) in the first half of that century and navigated in the seaweed rich seas beyond the Azores. Idrisi describes an island of cormorants with which has been tentatively identified as Corvo, Cape Verde but on weak grounds.

Медициналық сөздік

Әл Идрисидің аз танымал еңбектерінің бірі – ол құрастырған медициналық сөздік. Онда ол қарапайым дәрілер мен өсімдіктердің, сондай-ақ олардың емдік қасиеттерінің тізімін келтіреді, оларды өз заманында дәрігерлер, дәріханашылар және саудагерлер қолданған. Бұл тізім ерекше, себебі ол 12 тілдегі дәрі-дәрмектердің атауларын қамтиды (олардың ішінде испан, бербер, латын, грек және санскрит тілдері бар), сонымен қатар шамамен алпыс еврей термині араб тіліне транслитерацияланған және олардың андалусиялық еврей ақпарат көздерінен алынғаны болжанады. Әр әріп бойынша сипатталған дәрілік шөптер бөлімінің соңында ол олардың тізіміне сілтемелерді (индекс) береді. Әл Идриситің жиі сілтеме жасайтын емдік өсімдіктер туралы кітаптарының бірі – Марван ибн Гананың «Китаб әл Талхис» кітабы, ал оған өз кезегінде андалусиялық дәрігер Ибн Джульжул әсер еткен.