Тан әуенінің жыршысы Бай Цзюй

Кіріспе

Тан әулетінің қытай ақыны (772–846)

Бай Цзюйи (сондай-ақ Бо Цзюйи немесе По Чуй; 772–846), әдепті аты Летянь (樂天), Тан әулеті кезеңіндегі қытай музыканты, ақыны және саясаткері. Оның көптеген өлеңдері мансабына немесе күнделікті өмірдегі бақылауларына, соның ішінде үш провинцияның губернаторы ретіндегі қызметіне арналған. Ол бүкіл ортағасырлық Шығыс Азияда кең танымал болған, қарапайым, халық тіліне жақын стильде өлең жазушы ретінде белгілі болды. Бай жапон әдебиетінің тарихи дамуына да зор ықпал етті, онда ол өзінің әдепті атының онъёми нұсқасымен – Хаку Ракутен (шинжитэй: 白楽天) арқылы жақсы танымал. Оның інісі Бай Синцзянь – әңгімелер жазушы. Оның ең танымал туындыларының бірі – Ян Гуйфей туралы айтатын "Чан Хэн Гэ" ("Мәңгілік қайғы әні") және "Пипа син" ("Пипа әні") атты ұзақ повестьтері.

Өмір

Бай Джуи Орта Тан дәуірінде өмір сүрді. Бұл Ан Лушан көтерілісінен кейін және Ли Бай (701-762), Ван Вэй (701-761) және Ду Фу (712-770) өлең өнерінің гүлденген дәуірінен соң Тан империясының қайта құрылу және қалпына келтіру кезеңі еді. Бай Джуи сегіз немесе тоғыз императордың тұсында өмір сүрді, ол Тан императоры Дайцзонның Дали билеу дәуірінде (766-779) дүниеге келді. Ол мемлекеттік қызметкер және ақын ретінде ұзақ және сәтті мансапқа ие болды, алайда осы екі қыры кейде бір-бірімен қақтығысқа түскен сияқты. Бай Джуи сонымен қатар Чан буддизмінің ынталы жақтасы болды.

Туу және балалық шақ

Бай Джуи 772 жылы қазіргі қала орналасқан жерден бірнеше шақырым қашықтықтағы Шанси провинциясының Тайюань қаласында дүниеге келді, бірақ балалық шағының көп бөлігін Хэнань провинциясының Чжэньян қаласында өткізді. Оның отбасы кедей болғанымен, білімді мамандықтармен айналысты, әкесі екінші дәрежелі департамент судьясы болған. Он жасында Қытайдың солтүстігінде болған соғыстан қашу үшін отбасынан алысқа жіберілді және Цзяннань аймарындағы, атап айтқанда Сючжоу қаласындағы туыстарымен бірге тұруға кетті. Бай Джуидің әкесі 794 жылы қайтыс болды, оның қайтысы отбасына ауыр қиындықтар әкелді.

Ерте мансап

Бай Жуйдің мансабы әкесінің қайтысынан кейін жеті жылға кешікті. 800 жылы "джинси" емтихандарын тапсырды. Бай Жуй 801 жылы батыс астанасы Чанъаньда тұруға кіріскен болуы мүмкін. Одан көп ұзамай Бай Жуй Юань Чжэнь атты ғалыммен ұзаққа созылған достық қарым-қатынас орнатты. 806 жыл, Тан императоры Сянцзунның билігінің толық алғашқы жылы, Бай Жуйдің Чанъаньға жақын Чжоузиде (сондай-ақ Шэньси провинциясында) үкіметтік қызметкер ретінде кіші лауазымға тағайындалған жылы болды. 807 жылы Ханлин академиясының мүшесі (ғалым) болды, және 807 жылдан 815 жылға дейін Сол жақтағы Еске салушы қызметін атқарды, тек 811 жылы анасы қайтыс болғанда үш жылдық дәстүрлі аза тұту үшін Вэй өзені бойында қайтадан аза тұрды, содан кейін 814 жылдың қысында сарайға оралды, онда ол принцтің ұстазының көмекші хатшысы атағын алды. Бұл жоғары лауазым емес еді, бірақ ол одан көп ұзамай айырылатын болды.

Жер аудару

814 жылы кішігірім сарай шенеунігі болып қызмет еткен кезде Бай өзін қиын жағдайға түсіріп алды. Ол сарайда да, басқа лауазымды адамдармен де жауласқан. Оның жазулары оны қиындыққа ұшыратты. Ол екі ұзын мемориал жазды, Артур Уэйли оны «Соғысты тоқтату туралы» деп аударды, онда ол татарлардың шағын тобына қарсы тым ұзақ науқан деп санады; сондай-ақ, ол ашкөз шенеуніктердің әрекеттерін сатиралық түрде сипаттаған және қарапайым халықтың қасіретін ерекше атап көрсеткен өлеңдер сериясын жазды. Осы кезде Ан Лушан көтерілісінен кейінгі әскери билеушілердің (jiedushi) бірі, Хэнаньдағы Ву Юаньжи, Чжанъи аймағын (орталығы Чжумадяньда) басып алды. Ол императорлық үкіметпен келісуге тырысты, императорлық кешірім алуды қажетті шарт ретінде қарастырды. Бірақ ықпалды достарының араласуына қарамастан, Вудың өтініші қабылданбады, осылайша ол ресми түрде көтерілісші ретінде танылды. Кешірімді іздеуін жалғастырған Ву премьер-министр Ву Юаньхенгті және басқа шенеуніктерді кінәлады, өлтіруге шешім қабылдады: императорлық сот әдетте таңертең басталып, министрлерді уақтылы қатысу үшін ерте тұруға міндеттейтін. 815 жылдың 13 шілдесінде таң атпастан бұрын Тан премьер-министрі Ву Юаньхенг император Сянцзонмен кездесу үшін сарайға баруға дайындалып жатқанда, үйінен шығар кезде оның қоршауына жебелер атылды. Қызметшілерінің бәрі қашып кетті, ал кісі өлтірушілер Ву Юаньхенгті және оның жылқысын ұстап алып, басын кесіп, алып кетті. Кісі өлтірушілер көтерілісші әскербасыларға қарсы науқанды қолдаған Пей Дуға да шабуыл жасады, бірақ оны өлтіре алмады. Елорда тұрғындары қорқып, алаңдады, шенеуніктер таң атқанға дейін жеке үйлерінен шығудан бас тартты. Осы жағдайда Бай Цзюйи өзінің кішігірім лауазымын асырып түсіп, императорға мемориал жіберді. Принцтің тәрбиешісінің көмекші хатшысы ретінде Байдың мемориалы рәсімді бұзу болды – ол өзінің сын-пікірін білдіруден бұрын цензуралық билік өкілдері бастама көтеруін күтуі керек еді. Оның қарсыластары оны осымен ғана айыптаған жоқ. Оның анасы гүлдерге қарап тұрып, құдыққа құлап қайтыс болған, ал Бай Цзюйи жазған екі өлең – Уэйли «Гүлдерге мадақ» және «Жаңа құдық» деп аударған өлеңдер – Фиалдық құрметтің (конфуцийшілдік идеалдың бірі) жетіспеуінің белгісі ретінде оған қарсы пайдаланылды. Нәтижесінде ол жер аударылды. Бай Цзюйи суб-префект шенінен төмендетіліп, астанадан және содан Цзюцзяңға, сол кезде Сунь Ян деп аталған, Цзянси провинциясының солтүстік-батысындағы Янцзы өзенінің оңтүстік жағалауына қуылды. Үш жылдан кейін ол Сычуаньның шалғай аймағына губернатор болып жіберілді. Сол кездегі басты саяхат жолы Янцзы өзенімен жоғары қарай бағытталған. Бұл сапар Бай Цзюйиге өзінің досы Юань Чжэньмен кездесуге мүмкіндік берді, ол да жер аударылған еді, және олармен бірге Ичан қаласындағы тас үңгірлерін зерттеді. Бай Цзюйи өзінің жаңа орнында өте көп болған гүлдер мен ағаштарға риза болды. 819 жылы ол астанаға қайта шақырылып, жер аударылудан босатылды.

While serving as a minor palace official in 814, Bai managed to get himself in official trouble. He made enemies at court and with certain individuals in other positions. It was partly his written works which led him into trouble. He wrote two long memorials, translated by Arthur Waley as "On Stopping the War", regarding what he considered to be an overly lengthy campaign against a minor group of Tatars; and he wrote a series of poems, in which he satirized the actions of greedy officials and highlighting the sufferings of the common folk. At this time, one of the post An Lushan warlords (jiedushi), Wu Yuanji in Henan, had seized control of Zhangyi Circuit (centered in Zhumadian), an act for which he sought reconciliation with the imperial government, trying to get an imperial pardon as a necessary prerequisite. Despite the intercession of influential friends, Wu was denied, thus officially putting him in the position of rebellion. Still seeking a pardon, Wu turned to assassination, blaming the Prime Minister, Wu Yuanheng, and other officials: the imperial court generally began by dawn, requiring the ministers to rise early in order to attend in a timely manner; and, on July 13, 815, before dawn, the Tang Prime Minister Wu Yuanheng was set to go to the palace for a meeting with Emperor Xianzong. As he left his house, arrows were fired at his retinue. His servants all fled, and the assassins seized Wu Yuanheng and his horse, and then decapitated him, taking his head with them. The assassins also attacked another official who favored the campaign against the rebellious warlords, Pei Du, but was unable to kill him. The people at the capital were shocked and there was turmoil, with officials refusing to leave their personal residences until after dawn. In this context, Bai Juyi overstepped his minor position by memorializing the emperor. As Assistant Secretary to the Prince's Tutor, Bai's memorial was a breach of protocol — he should have waited for those of censorial authority to take the lead before offering his own criticism. This was not the only charge which his opponents used against him. His mother had died, apparently caused by falling into a well while looking at some flowers, and two poems written by Bai Juyi — the titles of which Waley translates as "In Praise of Flowers" and "The New Well" — were used against him as a sign of lack of Filial Piety, one of the Confucian ideals. The result was exile. Bai Juyi was demoted to the rank of Sub Prefect and banished from the court and the capital city to Jiujiang, then known as Xun Yang, on the southern shores of the Yangtze River in northwest Jiangxi Province. After three years, he was sent as Governor of a remote place in Sichuan. At the time, the main travel route there was up the Yangzi River. This trip allowed Bai Juyi a few days to visit his friend Yuan Zhen, who was also in exile and with whom he explored the rock caves located at Yichang. Bai Juyi was delighted by the flowers and trees for which his new location was noted. In 819, he was recalled back to the capital, ending his exile.

Елордаға қайта оралу және жаңа император

819 жылы Бай Цзюйи елордаға қайта шақырылып, екінші дәрежелі көмекші хатшы лауазымына тағайындалды. 821 жылы Қытайда жаңа император – Муцзун таққа отырды. Муцзун таққа отырғаннан кейін, уақытын той-думандар мен шектен тыс ішімдікке беріп, императорлық міндеттерін орындамайтын болды. Осы уақытта уақытша бағынышты болған аймақтық әскери губернаторлар – цзедушилер орталық Тан үкіметіне қарсы шыға бастады, бұл бұрын император Сянцзун бағындырған Сары өзеннің солтүстігіндегі үш аймақтың де-факто тәуелсіздігіне әкеп соқты. Сонымен қатар, Муцзунның билеу кезеңі кең ауқымды жемқорлықпен сипатталды. Бай Цзюйи тағы да наразылық білдіріп, бірнеше петиция жазды.

Ханчжоу қаласының әкімі ретінде

Бай Джуйи тағы да сарайдан және астанадан қуылды, бірақ бұл жолы оны Гранд-каналдың оңтүстік соңында, Батыс көлінің көркем жанында орналасқан, гүлденген Ханчжоу қаласының маңызды лауазымына жіберді. Жақсысы, сол кезде Юань Чжэн де жақын жердегі Нинбода қызмет ететін, қазіргі Чжэцзян провинциясында, сондықтан екеуі кейде кездесе алатын. Ол кезде Луоян империяның шығыс астанасы ретінде танымал болды және миллионға жуық халқы бар, саяси бағытталған астанасы Чанъаньға қарағанда "мәдени астана" деп есептелді.

Сучжоу қаласының әкімі

825 жылы 53 жасында Бай Джуиге Янцзы өзенінің төменгі ағысында және Тай көлінің жағасында орналасқан Сучжоу қаласының губернаторы (префекті) лауазымы тапсырылды. Алғашқы екі жылы той-думандар мен пикниктерге барып көңіл көтерді, бірақ кейін бірнеше жыл өткен соң ауырып, зейнетке шығуға мәжбүр болды.

Кейінгі мансап

Ханчжоу (822-824) және одан кейін Сучжоу (825-827) префекті қызметін атқарғаннан соң, Бай Джуи астанаға оралды. Ол елордада түрлі ресми лауазымдарда қызмет етті, сосын тағы да префект/губернатор болып, бұл жолы Лоян қаласы орналасқан Хэнань провинциясында жұмыс істеді. Оның тұңғыш ұлы Хэнаньда дүниеге келді, бірақ келесі жылы ерте қайтыс болды. 831 жылы Юань Чжэн дүниеден озды.

Өлім

846 жылы Бай Цзюйи қайтыс болды және оның қарапайым жерлеуді монастырдағы қабірге тапсыру туралы өсиеті қалды. Ол Луоян қаласының жанындағы Хэнань провинциясындағы Лонгмен үңгір ғибадатханаларының қарсы жағындағы И өзені арқылы орналасқан Сяншань төбесіндегі Лонгмендегі мазар тасымен белгіленген. Бұл дөңгелек топырақ үйірмесінің биіктігі және айналымы белгілі, үстінде "Бай Цзюйи" деп жазылған биік тас ескерткіш орнатылған.

Шығармалары

Бай Джуи өзінің қарапайым, тікелей және оңай түсінікті өлең стилімен, сондай-ақ әлеуметтік және саяси сынмен танымал. Оның сақталған өлеңдерінен бөлек, бірнеше хаттары мен эсселері де бар. Ол өзінің жазбаларын «The » антологиясында жинақтаған.

Тарих

Тан дәуірінің ең шығармашыл ақындарының бірі – Бай Джуи 2800-нен астам өлең жазды, оларды көшіріп, олардың сақталуын қамтамасыз ету үшін таратты. Олардың ерекшелігі – салыстырмалы түрде түсінікті болуы: оның қызметшілерінің бірі тіпті бір шумақты түсінбесе, Бай Джуи оны қайта жазатын болған. Бай Джуи өлеңдерінің оңай түсінілуі оның өмірінде Қытай мен Жапонияда оларды өте танымал етті, және олар бүгінгі күнге дейін осы елдерде оқылады. Оның шығармалары Корея мен Вьетнамда да кеңінен танымал.

Бағалау

Бай Жүйі – ең ұлы қытай ақындарының бірі саналады, бірақ тіпті тоғызыншы ғасырда оның өлеңдеріне қатысты сын пікірлерде үлкен дау болған. Пи Ришю сияқты кейбір ақындар Бай Жүйіні жоғары бағаласа, басқалары оған жаулы болған, мысалы, Сиконг Ту (司空圖) Байды "күшті, бірақ ци (qi) энергиясы нашар, базардағы билік сүйгіш саудагерлер сияқты" деп сипаттаған. Байдың "салмақтылығы мен қайталаушылығы" үшін де сынға ұшыраған, әсіресе оның кейінгі туындыларында.

Қазіргі заманғы бағалау

Бартон Уотсон Бай Цзюи туралы былай дейді: "Ол қарапайым және оңай түсінілетін стильді дамытуға ұмтылды, ал кейінгі ұрпақтар оның еңбегін оны туған елінде де, Қытай мәдениетін бағалайтын Шығыс елдерінде де, ең жақсы көрілетін және көп оқылатын қытай ақындарының бірі етіп қайтарды. Артюр Уэйдің аудармалары мен өмірбаяндық зерттеулерінің арқасында ол ағылшын тілінде оқитын оқырмандарға да қолжетімді ақындардың бірі болып табылады".

Танымал мәдениетте

Бай Жүйі – 2017 жылғы қытайлық «Жын мысықтың аңызы» фантастикалық фильмінің маңызды кейіпкерлерінің бірі, оны Хуан Сюань сомдайды. Фильмде ақын кісі өлтіру жұмбағын шешеді және әйгілі «Мәңгілік өкініш әні» өлеңін аяқтауға тырысады.

Пайдаланылған әдебиеттер

Хинш, Брет. (1990 ж.) "Қолғапты кесу құмарлары". Калифорния университетінің баспасы. Хинтон, Дэвид (2008). Классикалық қытай поэзиясы: антология. Нью-Йорк: Фаррар, Штраус және Жиру. / Кубин, Вольфганг (= Вольфганг Кубин, кітап шолуы), Вейгуи Фанг, "Құсты сұрау. Бай Цзюйидің 155 өлеңі", «ORIENTIERUNGEN. Zeitschrift zur Kultur Asiens» (Азия мәдениеті журналы), № 1/2007, 129–130 бб. Ниенхаузер, Уильям Х. (ред.). "Индиананың дәстүрлі қытай әдебиетіне арналған анықтамалық". Индиана университетінің баспасы, 1986. Артур Уэйли, По Чу И-дің өмірі мен заманы, 772–846 ж. (Нью-Йорк: Макмиллан, 1949). 238 бет. Уэйли, Артур (1941). Қытай тілінен аудармалар. Нью-Йорк: Альфред А. Кнопф. Уотсон, Бертон (1971). Қытай лирикасы: Ши поэзиясы (II–XII ғасырлар). (Нью-Йорк: Колумбия университетінің баспасы).