Кіріспе

Шөптер жемісі (Poaceae)

Ботаникада кариопсис – қарапайым жемістің бір түрі, ол монокарпелді (бір қабаттан түзілген) және индехисцентті (жетілген кезде ашылмайтын) және ахенаға ұқсас, бірақ кариопсисте перикарп жұқа тұқымдық қабықпен біріккен. Кариопсис бұқаралық түрде "дән" деп аталады және Poaceae (немесе Gramineae) тұқымдастығының тән жемісі болып табылады, оған бидай, күріш және жүгері кіреді. "Дән" термині сонымен қатар, көбінесе "дәнді дақылдар" синонимі ретінде қолданылады (оларға Poaceae тұқымдастығына жатпайтын кейбір дақылдар да кіреді). Жеміс қабырғасы мен тұқым тығыз байланысып, біртұтас құрайтындықтан және кариопсис немесе дән құрғақ жеміс болғандықтан, осы өсімдік құрылымдарында "жеміс" және "тұқым" терминдерін техникалық тұрғыдан ажыратуға көп мән берілмейді. Көптеген дәндерде өңдеуден бұрын бөлінетін "қабықтар" – гүлдің гүл жапырақтары болып табылады.

Этимология

Кариопсис атауы грек тіліндегі karyon және opsis (κάρυον және ὄψις) сөздерінен шыққан, сәйкесінше «жаңғақ» және «сол сияқты көрінетін» деген мағына береді. Бұл терминді алғаш рет Ахилл Ришар шөптерде жиі кездесетін құрғақ, бір тұқымды, ашылмайтын жеміс түрін атау үшін қолданған. Gramineae тұқымдасы үшін жемістің осы анықтамасы бүгінгі күнге дейін сақталып келеді, бірақ кейбір ботаниктер құрғақ кариопсистің отбасының ерекше белгісі екенін жоққа шығарды. Шөптерде пайда болатын жемістердің басқа түрлеріне ахеналар, утрикулалар және жаңғақтар жатады. Дегенмен, басқалар бұл әртүрлі жеміс құрылымдары мүлдем бөлек құрылымдар емес, кариопсистің әртүрлілігін көрсетеді деп санайды. Кариопсистің осы әртүрлі формаларына Crypsis және Eleusine-дің қапшық тәрізді формасы кіреді, онда еркін перикарп тұқымдармен біте қалып, ылғалданғанда бөлінеді (ахена немесе утрикула сияқты), сондай-ақ кейбір бамбук туыстарында, оның ішінде Dinochloa және Olmeca-да кездесетін жидек тәрізді формасы, онда перикарп қалың және ет тәрізді, ал Dendrocalamus және Schizostachyum-да жаңғақ тәрізді формасы бар. Осы анықтама бойынша, кариопсис – Gramineae тұқымдасында табылған жалғыз жеміс түрі. Кариопсис түрлері көбінесе «өзгертілген кариопсис» (тұқым қабығына толығымен жабыспаған перикарпқа ие кариопсистер) және «нағыз кариопсис» (тұқым қабығына толығымен жабысқан перикарпқа ие) терминдерімен ажыратылады.