Кіріспе

Британдық генерал, саясаткер және дипломат (1887–1965)

Хастингс Лионель Исмай, 1-ші барон Исмай (21 маусым 1887 – 17 желтоқсан 1965) – британдық саясаткер, дипломат және британдық Үнді армиясының генералы, НАТО-ның тұңғыш Бас хатшысы. Ол сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Уинстон Черчилльдің бас әскери көмекшісі болды. Исмай 1887 жылы Үндістанның Найнитал қаласында дүниеге келді және Ұлыбританияда Чартерхаус мектебінде, содан кейін Сандхерсттегі Корольдік әскери колледжінде білім алды. Сандхерстті бітірген соң, ол 21-ші Принц Альберт Виктордың жеке атты әскерінің офицері ретінде Үндістан армиясына қадам басқанын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Британдық Сомалилендегі түйе корпусында қызмет етті, онда ол «Ақымақ мулла» Мохаммед Абдулла Хасанға қарсы британдық күреске қатысты. 1925 жылы Исмай Империялық қорғаныс комитетінің (ИҚК) көмекші хатшысы болды. Полковник шеніне көтерілгеннен кейін, ол Үндістанның вице-королі лорд Уиллингдонның әскери хатшысы қызметін атқарды, ал 1936 жылы ИҚК-ға хатшы орынбасары ретінде оралды. 1938 жылдың 1 тамызында, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін, Исмай Комитеттің хатшысы болып тағайындалды және алдағы соғысты жоспарлауды бастады. 1940 жылдың мамырында Уинстон Черчилль Ұлыбританияның премьер-министрі болған кезде, ол Исмайды өзінің бас әскери көмекшісі және штаб офицері етіп таңдады. Осы қызметте Исмай Черчилль пен Штаб бастықтары комитеті арасындағы негізгі байланыс звеносы болды. Исмай Черчилльді одақтастардың көптеген соғыс конференцияларына сүйемелдеді. Исмайдың кеңесі мен көмегі үшін «Черчилль соғыстың барлық кезеңінде әскери немесе азаматтық ешкімге қарағанда оған көбірек қарыз болды және оған қарыз екенін мойындады». Соғыс аяқталғаннан кейін Исмай тағы бір жыл армияда қызмет етіп, Қорғаныс министрлігін қайта ұйымдастыруға көмектесті. Содан кейін ол әскерден зейнеткерлікке шығып, Үндістанда Лорд Маунтбеттеннің штаб бастығы болып қызмет етті, елдің бөлінуіне қадағалау жасады. 1948 жылдан 1951 жылға дейін ол Ұлыбритания фестивалі кеңесінің төрағасы болып қызмет етті, бұл іс-шараны ұйымдастыруға және насихаттауға көмектесті. 1951 жылы Черчилль қайтадан премьер-министр болғанда, ол Исмайды Достастық істері жөніндегі мемлекеттік хатшы етіп тағайындады. Исмай лауазымды қабылдады, бірақ 1952 жылы НАТО-ның тұңғыш Бас хатшысы болу үшін алты айдан кейін кетіп қалды. Бас хатшы қызметін атқару кезінде Исмай НАТО-ның мақсаты «Кеңес Одағын сыртта, американдықтарды іште, ал немістерді басып ұстау» екенін айтқан алғашқы адам ретінде танылды, бұл сөз НАТО-ның динамикасын сипаттаудың кең таралған тәсіліне айналды. Ол 1957 жылға дейін осы қызметте болды және лауазымның құрылуына және анықталуына үлкен үлес қосты. НАТО-дан зейнеткерлікке шыққаннан кейін Исмай өзінің естеліктерін жазды, «Генерал Лорд Исмайдың естеліктері», түрлі корпоративтік кеңестерде жұмыс істеді және Қорғаныс министрлігін қайта ұйымдастырған Исмай-Якоб комитетінің тең төрағасы болды. Ол 1965 жылдың 17 желтоқсанында Глостерширдегі Вормингтон-Грандж қаласындағы үйінде қайтыс болды.

Ерте өмір

Исмай 1887 жылғы 21 маусымда Үндістанның Кумаун аймағында дүниеге келді. Оның әкесі, Сэр Стэнли Исмай, Вице-корольдің заң шығару кеңесінің мүшесі болса, анасы Беатрис Эллен армия полковнигінің қызы еді. Исмай Британиядағы Чартерхаус мектебінде білімін бастады, ал ата-анасы оның білімін аяқтаған соң Кембриджге түсіп, мемлекеттік қызметке қабылданады деп үміттенді. Алайда, Исмайдың "жасырын қалауы – кавалерия сарбазы болу" еді, және Чартерхаустағы соңғы емтихандарын нашар тапсырғандықтан Кембриджге оқуға қабылданбады. Осының салдарынан 1904 жылы ол Сандхерсттегі Корольдік әскери колледжге түсті.

Үндістан әскері

Сандхерст курсын бітіргеннен кейін Исмай емтихандарда жалпы төртінші орынды иеленді және Үнді армиясына екінші лейтенант болып кірді. 1907 жылы Исмай Үнді атқышыларында тұрақты қызметке орналасты, Рисалпурда дислокацияланған 21-ші Принц Альберт Виктордың жеке атқышыларына қосылды. Исмай полктегі уақытын "керемет" деп еске алды. 1908 жылы ол полкпен бірге Ауғанстанға алғаш рет соғысқа қатысты, онда бірнеше индус әйелдерін кепілге алған Мохманд шабуылшыларын қуды. Исмайдың полкі соғыстан оралғаннан кейін, ол Пешаварда күн соққысынан ауруханаға түсті, бірақ тез жазылып, полкінің қалған бөлігімен бірге Үндістанның жалпы қызмет медалін алды. 1910 жылы Үнді армиясы қайта ұйымдастырылғаннан кейін Исмайдың полкі Рисалпурдан шекарадан алыс жатқан Джелумға көшірілді. Одан кейін Исмай полкінің адъютанты болып тағайындалды, ол бұл лауазымды төрт жыл бойы атқарды, осы уақытта ол көп оқып, Уинстон Черчилльге зор құрметпен қарады және оған ұқсауға тырысты.

Сомали елі

1914 жылдың басында, Исмайдың адъютант лауазымының мерзімі бітуге асыққанда, ол Үндістанда қызмет ететін тағы бір британдық офицер К.А.Л. Говардпен кездесті. Говард оған Британдық Сомалилендте Корольдің африкалық атқыштар полкінде қызмет ету мүмкіндігі туралы айтты. Исмай бұл "өзі қалаған жұмыс" екенін түсініп, дереу өтініш берді. "Жапсаң және сенімді офицер ретінде" танылғандықтан, Исмай Томас Кубитт басқаратын Сомалиленд түйе корпусының кавалерия бөлімшесінің екінші командирі болып тағайындалды. 1914 жылдың шілдесінің соңында Исмай Үндістаннан Сомалилендке аттанды және 9 тамызда Еуропада Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін көп ұзамай келді. Сомалилендтегі басқа офицерлер сияқты, Исмай да "үлкен соғыстан қалуға риза болмады" және Еуропа майданына ауысуды бірнеше рет сұрады. Бірақ, ақырында Исмайдың жоғары лауазымдағы офицерлері оны "Еуропадағы әрекетке деген құштарлығына қарамастан, 1920 жылға дейін Сомалилендте қалдыруға" шешім қабылдады. Шабуыл кезінде Исмай кейін екі дүниежүзілік соғыста да маңызды британдық офицер болған Адриан Картон де Виартпен тығыз байланыста шайқасты. Шимбер Берриске жасалған шабуылдан кейін түйе корпусы Лондоннан "Сомалилендтегі барлық шабуылдық операцияларды тоқтатуды" бұйрық алды, себебі армияның басқа жерлердегі қиындықтары. Осы бұйрықтың нәтижесінде Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде британдық операциялар шектелді және Исмайдың бөлімшесі енді ешқандай ірі шабуылдар жасаған жоқ. Британдықтардың белсенділігі шектеулі болғанына қарамастан, жергілікті күштердің күш-жігеріне қосылған бірнеше операция 1918 жылға қарай Хасанның күштерін "қатты әлсіретуге" әкелді. Осылайша, Бірінші дүниежүзілік соғысты аяқтаған бітім шарты жасалғаннан кейін, үкімет генерал-майор Артур Хоскинді Сомалилендтегі күштерді басқаруға және Хасанды шайқаста толық жеңіске жеткізуге жіберді. Хоскинс келгеннен кейін, Хасанмен күресудің бастапқы жоспары жаңадан құрылған Корольдік әуе күштерін пайдалануға бағытталғандықтан, Исмай мен түйе корпусы екінші рөлге бекітілді. Алайда Хоскинстің жоспарлары "көп шығынды және тым қымбат" деп танылды, сондықтан олар 1918 және 1919 жылдардың көп бөлігінде тоқтатылды. 1919 жылдың қазан айында Хоскинстің операциясының жоспары ақыры бекітілді және 1920 жылдың 21 қаңтарында Хасанға қарсы шабуыл басталды. Бірнеше күнге созылған бомбалаудан кейін Исмайға түйе корпусының Хасанның Джид Алидегі бекінісіне шабуыл жасауы бұйырылды. 27 қаңтарда Исмайдың әскерлері алғашқы шабуылға көшті, бірақ олар күшті қарсылыққа тап болды. Бірақ сол түні Хасан және оның күштері Джид Алиден қашып, ауылдық жерге тығылды. Исмай Хасанды іздеп табуға және ұстауға тағайындалды, бірақ ол "оның қайда екенін білмеді" және үлкен іздеу жұмысын бастауға мәжбүр болды. Исмай Хасанды шамамен екі апта бойы қуды және оның отбасы мүшелерін және оған жақын адамдарды, оның ішінде жеті ұлын ұстауға қол жеткізді. Хасанның өзі Исмайдан қашып құтылуға үміттенді, ал 12 ақпанда оны ұстау әрекеті тоқтатылды. Хасан ешқашан ұсталмаса да, оның билігі жойылды және 1920 жылдың желтоқсан айында тұмаудан қайтыс болды. Хасанға қарсы күресте көрсеткен қызметі үшін Исмай "Ерен еңбегі үшін" орденін алды және екі рет құрметті хабарламаларда аталды.

Соғыс аралығы

1920 жылы сәуірде Исмай Сомалилендтен Англияға кетті. Жолда ол Кветтадағы Үнді армиясының штаб колледжіне қабылдануға ұсынылғанын естіді. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы өлім-жұлым мен қиратуларға күйзелген Исмай бұл ұсыныстан бас тартты, тіпті "армиядағы [өзінің] лауазымынан кетуді де ойлады". Лондонға келгеннен кейін Исмайға он екі айға медициналық демалыс берілді, және ол әскерде қалуға шешім қабылдады. Кейін ол штаб колледжіндегі орнын қайта иеленуге тырысты, бірақ ол басқа біреуге берілгенін естіді.

Неке және қызмет Үндістанда

Емделу демалысында болғанда Исмай Лора Кэтлин Клеггпен танысып, оған тез ғашық болды. Төрт айдан кейін, Исмай қалған сегіз айлық демалысына қарамастан, қызметке жарамды деп танылды және бұрынғы полкіне қайта оралу үшін Үндістанға бұйрық берілді. Оның Үндістандағы уақыты салыстырмалы түрде тыныш болды, себебі сол кезде оның полкі орналасқан аймақта "айқын шайқас" болған жоқ. 1921 жылдың ақпанында Исмай Равалпиндидегі штаб колледжіне қабілеттілік емтиханын тапсырып, келесі жылға орын алды. Сәуірде Исмай демалысқа Лондонға оралды және Клеггке үйленді, одан кейін үш қызы дүниеге келді. Исмай штаб колледжінде өте жақсы оқыды, ал колледж коменданты оны "қолымнан өткен студенттердің арасындағы ең жақсысы, тіпті ең жақсыларының бірі" деп атады. Штаб колледжіндегі соңғы диссертациясында Исмай келесі еуропалық соғыстың тотальді соғыс болатынын дұрыс болжады, бірақ болашақ соғыста атты әскердің де маңызды рөл атқаратынын дұрыс болжамады. Осы лауазымда ол Клод Очинлекпен тығыз байланыста жұмыс істеді, осылайша екеуінің арасындағы ұзақ жылға созылған жеке және кәсіби қарым-қатынасы қалыптасты. Исмай генерал-квартирмейстердің орынбасары қызметін "құнды тәжірибе" деп санады, бірақ оны ұнатып көрмеді.

Англиядағы қызмет

1924 жылы авиация вице-маршалы Филипп Гейм Исмайға Андовердегі Корольдік әуе күштері штаб колледжіне түсуге өтініш беруді ұсынды. Исмай "ұшқыш болуды үйренуге ниеті болмаса" да, Англияға оралу мүмкіндігіне қуанды және колледжде оқыды. Бағдарламаны аяқтағаннан кейін, оған Морис Хэнкидің басшылығымен Империялық қорғаныс комитетінің (CID) хатшысының көмекшісі қызметіне үсыныс жасалды. Исмай бұл лауазымды қуана қабылдап, 1925 жылдың желтоқсан айында жұмысын бастады. Штаб колледжін бітіріп, CID-де жұмысқа кіріспей арада алты ай өткенде, Исмай Үндістанға оралып, Симладағы Үнді армиясы штабында қызметкер болып орналасты. Көмекші хатшы ретінде Исмай CID-дің бірнеше кіші комитеттеріне жетекшілік етті, оның ішінде цензура және соғыс жағдайларындағы заңнама, бас жабдықтаушылар және ведомстволық іс-қимылдарды үйлестіру комитеттері болды. Ведомстволық іс-қимылдарды үйлестіру комитетінің хатшысы ретінде Исмай "Соғыс кітабы" деп аталатын құжатқа соғысқа дайындық үшін үкіметтік департаменттер мен CID-дің кіші комитеттері жасаған барлық жоспарлар мен дайындықтарды тиісті тақырыптар бойынша енгізуді қадағалауға жауапты болды. Бұл жұмыс Исмайдың көмекші хатшы ретіндегі көп уақытын алды және оған "Уайтхоллдың қыр-сырын жақсы білуге" мүмкіндік берді, бұл құрметті ол 1931 жылы алды.

Лорд Уиллингдон және Соғыс басқармасы

1930 жылдың желтоқсан айында бес жылдан кейін Исмай CID-дегі лауазымын қалдырды. Оның орнына ол Үндістанның жаңа тағайындалған вице-королі лорд Уиллингдонның әскери хатшысы болды. 1932 жылдың желтоқсан айында Исмайға Уиллингдонмен жұмысы аяқталғаны және келесі жылы Соғыс министрлігінде қызмет етуі керек екені хабарланды. Соғыс министрлігінде Исмай Таяу Шығыс, Қиыр Шығыс, Америка, Кеңес Одағы, Польша және Балтық елдері бойынша барлау офицері ретінде қызмет етті. Исмай жұмысын ұнатып, "барлау – бәлкім, штаб жұмысының ең қызықтысы" деп жазды. Осы үш жыл ішінде Исмай тікелей сэр Джон Диллдің басшылығында жұмыс істеді, ол кейіннен Империя Бас штабының бастығы болды.

Император қорғанысы комитеті

1936 жылы Морис Хэнки Исмайды өзінің орынбасары және болашақ мұрагері ретінде CID-ге әкелуге бекінді. Тағайындау CID ұйымын күшейтіп, оның ықпалын арттырады деп үміттене отырып, Хэнки Исмайға хатшының орынбасары лауазымын ұсынды. Бұл тағайындама Исмайдың енді әскерге қолбасшылық жасай алмайтынын білдірсе де, ол оны маңызды мүмкіндік деп қарастырып, “дегенде тоқталмай қабылдады”. Бір аптадан соң Исмайға Үндістанда атқыштар бригадасына басшылық ету туралы ұсыныс келді, бірақ ол бас тартты, штаб офицері болуды қалауын нығайтты. Империялық қорғаныс комитетінің хатшысының орынбасары ретінде Исмай кең ауқымды жауапкершіліктерге ие болды және “жақын арада болатын соғысқа жоспарлау және дайындық жөніндегі барлық мәселелермен айналысты”. Исмай түрлі мәселелерді жан-жақты қарастырды, көбінесе әуе шабуылына қарсы қорғанысқа дайындық және әскери қызметтер арасындағы үйлестіруге назар аударды. Алайда, Еуропадағы жағдай ушыққанда, 1938 жылдың маусым айында Хэнки зейнетке шығу ниетін жариялады. Хэнки бір адамның, әсіресе Исмайдың, ол атқаратын барлық лауазымдарға – CID хатшысы, Жеке кеңес хатшысы және Кабинет хатшысы – ие болатынын үміттенеді, бірақ премьер-министр Невилл Чемберлен лауазымдарды бөліп, әртүрлі адамдарға тағайындау керек деп шешті. Нәтижесінде, Исмай тек Империялық қорғаныс комитетінің хатшысы лауазымына тағайындалды, бұл 1938 жылдың 1 тамызынан күшіне енді. Кейін Исмай Ұлыбританияның күтудің орнына Мюнхенде соғысқа түсуі керек болғанын айтты, бірақ сол кезде ештеңе демеді. 1939 жылы соғыс сөзсіз болатыны анық болғанда, Исмай Империялық қорғаныс комитетінен Соғыс кабинетіне немесе үкімет таңдайтын басқа да соғыс органдарына “бірқалыпты, қарапайым және дерлік бірден” өтуге дайындық жасады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, Исмай жоспарлағандай, CID дереу Соғыс кабинетінің құрамына енді. Көтерілістің арасында Исмай генерал-майор дәрежесіне көтерілді. Исмай одақтастардың бірнеше стратегиялық шешімдерімен келіспеді, оның ішінде Бельгиядағы неміс әскерінің шабуылын тоқтату туралы шешіммен де келіспеді, бірақ өз ойын жасырып жүрді.

Қызметкерлер комитетінің басшылары

1940 жылдың сәуірінде Уинстон Черчилль барлық әскери қызметтерді қадағалауды тапсырған Әскери үйлестіру комитетінің бақылауын қолға алды. Ол Исмайды өзінің бас штаб-офицері етіп таңдады, бұл Исмайға Штаб офицерлер комитетіне мүше болудың қосымша жауапкершілігін жүктеді. 10 мамырда Франция шайқасы басталғаннан кейін Чемберлен отставкаға кетті, ал Черчилль премьер-министр және қорғаныс министрі болды. Кейінірек Черчилльді "тарихтағы ең ұлы соғыс премьер-министрі" деп атаған Исмай осы жағдайға "қуанышты" болды және Черчилльдің бас штаб-офицері және әскери кеңесшісі ретінде қызметін жалғастырды. Черчилльдің айтуынша, екеуінің арасындағы тығыз "жеке және ресми байланыс соғыс бойы үзілмей, әлсіремеді". Осы байланыстың бір бөлігі ретінде Черчилль премьер-министр болғаннан кейін көп ұзамай, 1940 жылдың маусымында Исмайды Бат орденінің қолбасшысы етіп тағайындады. Премьер-министр болған сәттен бастап Черчилль "генерал Пуг Исмайға үлкен сенім арқалады", ол әскери құрылыммен байланыс жасауға маңызды көпір болды. Исмай "қорғаныс министрі ретінде Черчилль мырзаның басты көмекшісі" болып қызмет етті, Империялық қорғаныс штабтары комитетінің хатшысы болып қалды және Соғыс кабинетінің хатшысының орынбасары болды. Исмай соғыс күшін басқаруда маңызды рөл атқарды, өйткені ол әскери және азаматтық басшылықты тиімді байланыстыра алды. Черчилльдің жеке хатшысы Джок Колвилл Исмайдың "тактикалық қабілеті, шыдамдылығы және келісімге келуді ілгерілету шеберлігі" соғыстың үздіксіз жүруі үшін қажет болғанын жазды. Өз қызметінде Исмай Черчилльтен қызмет басшыларына келіп түсетін "барлық дерлік әскери хабарламаларды" өңдеді. Исмай сонымен қатар Черчилльге әскери мәселелер бойынша кеңес берді және ол ақылсыздыққа салып, "ақылға келмейтін нәрсені жасамас үшін оны жиі өтіндірді", Черчилльдің ең үлкен кемшілігі оның "көктемгі мінезі мен қарсылыққа шыдамсыздығы" деп сенді.

Достастық конференциялар

Черчилльдің бас әскери кеңесшісі ретінде Исмай соғыс кезінде одақтастардың конференциялары мен кездесулеріне жиі қатысып, сыртқы істер министрі Энтони Иден сияқты басқа британдық көшбасшылармен бірге саяхаттады. Исмайдың конференцияларға сапары 1941 жылы Лорд Бивербрукпен бірге өткен бірінші Мәскеу конференциясына қатысқаннан бастау алды. Бұл конференция Исмайдың америкалықтармен тығыз жұмыс істеген алғашқы тәжірибесі болды, ол оларды "өте жақсы адамдар" деп бағалады. Исмай соғыстың соңына дейін американдықтармен тығыз байланыста болды және 1942 жылы Черчилльдің АҚШ-қа жасаған сапарында оны сүйемелдеді. Эйзенхауэр Исмайды оның "қарқынды қолдауы" үшін жоғары бағалап, "Ол соғыс бойындағы үлкен қабілетінің арқасында штаб қызметіне тағайындалған адамдардың бірі болды. Сондықтан оның есімі ұмытылуы мүмкін, бірақ соғыстың жеңісіне оның қосқан үлесі көптеген танымал есімдерге тең болды" деп еске алды. Эйзенхауэр келгеннен кейін көп ұзамай, 1942 жылдың 16 тамызында Исмай генерал-лейтенант шеніне көтерілді.

1943 жылғы конференциялар

1943 жылдың қаңтар айында Исмай Черчилльмен бірге Касабланка конференциясына қатысты. Исмай конференцияның көптеген мәжілістеріне қатысып, американдықтар мен британдықтар келіспейтін мәселелерде бірлікке жетуге көмектесті. Исмай сондай-ақ конференцияның ресми есебін жазған комиссияға мүше болып тағайындалды. Конференциядан кейін Исмай Айзенхауэрмен кездесу үшін Алжирдегі американдық штаб-пәтеріне барды және Айзенхауэр мен оның британдық әріптестері арасындағы кейбір дауларды шешуге көмектесті. Касабланкадан кейін Исмай Черчилльді 1943 жылдың мамырында өткен үшінші Вашингтон конференциясына ертіп барды. Конференцияда Исмай алғаш рет американдық адмирал Уильям Д. Лихимен танысты, ол көбінесе оның американдық әріптесі деп есептеледі. Екеуі достық қарым-қатынас орнатты, ал Лихи өз естеліктерінде былай деп жазды: "Генерал сэр Гастингс Исмай маған ең жақын адамға айналды, мүмкін оның лауазымы менікіне ұқсас болғандықтан". Вашингтон конференциясын қоса алғанда, 1943 жылдың тамызында Квебек конференциясы өтті. Исмай тағы да Черчилльмен бірге болды. Квебек конференциясында одақтас көшбасшылар "Оверлорд" операциясының толық мәліметтерін алғаш рет талқылады, сондықтан Исмай көп уақытын Черчилль мен басқа да көшбасшыларға операцияның егжей-тегжейін түсіндірумен өткізді. Конференция кезінде Исмай Дадли Паундтың "денсаулығының нашарлағанын" байқады. Ол бұл ақпаратты Черчилльге жеткізді, ол бір аптадан кейін Паундтың отставкасын талап етті. Квебектен оралғаннан кейін көп ұзамай Исмай келесі конференциясына қатысып, Антони Иденмен бірге қазан және қараша айларында Мәскеу конференциясына барды, онда ол Иденнің бас әскери кеңесшісі болды. Конференцияда Исмай "Оверлорд" операциясын жоспарлау туралы советтік тараптан түскен барлық сұрақтарды қарастырды және алғаш рет Иосиф Сталинмен жеке кездесті. Конференциядан кейін Исмай "Ресеймен соғыстан кейінгі қарым-қатынастарға үмітпен қарайтынын" жазып, кездесудің сәтті өткеніне сендірді. Мәскеу конференциясынан оралғаннан кейін төрт күн өткен соң Исмай Англиядан тағы да Каир және Тегеран конференцияларына Черчилльмен бірге кетті. Каир конференциясындағы негізгі дау-жанжалдың себебі Германияны стратегиялық түрде бомбалау үшін бас қолбасшыны тағайындау туралы американдық ұсыныс болды. Исмай мен британдықтар бұған қарсы болды және Исмай бұл идеяға қарсы кең мақала жазды, ол осы мәселе бойынша британдық саясаттың негізіне айналды. Тегеранда Исмай "Оверлорд" операциясын қолдау үшін аргументтер келтіруге көмектесті, бірақ конференциядан кейін бронхитке шалдығып, кемемен Англияға оралды, соның салдарынан сапарының қалған бөлігін жоспарлаудан бас тартуға мәжбүр болды.

1944-1945 жылдар

1944 жылдың алғашқы бірнеше айында Исмай өзінің барлық уақытын Нормандияға қонуды жоспарлаумен өткізді. Жоспарлаудың бір бөлігі ретінде Исмай жеке өзі "Қорғаушы" және "Батырлық" операцияларының жоспарларын үйлестірді, олар жоспарланған Нормандияға шабуыл туралы немістерді жаңылыстыру үшін жасалды. Наурыз айында Черчилльдің күйеу баласы Дункан Сэндис Исмайға танымал стратег және тарихшы Базиль Лидделл Харт Нормандияға шабуылдың құпия жоспарларын қалайда білгенін айтты. Бұл жағдай бүкіл операцияны құлдыратуға мүмкіндік берді, сондықтан Исмай Лидделл Хартпен жеке кездесті, ол құпия ақпаратқа қол жеткізбей, "өзіндік ойларымен" барлығын анықтағанын мәлімдеді. Кездесуден кейін Исмай мәселені MI5-ке жіберді, олар ешқандай құқық бұзу дерегін таппады, бірақ Лидделл Харт әскери жоспарлаушылардан ақпарат алған болуы мүмкін деген күдік бар. 1944 жылдың 20 мамырында, Нормандияға шабуылға бір ай қалғанда, Исмай толық генерал шеніне көтерілді. Сәтті D күні шабуылдан кейін король Георг VI Нормандиядағы әскерлерді аралауды шешті және Исмайды онымен бірге сапарға шығаруға таңдады. Қыркүйекте Исмай Черчилльмен бірге Екінші Квебек конференциясына қатысты. 1944 жылдың соңында Исмай Черчилльті Мәскеу мен Парижге жасаған сапарларында сүйемелдеді. 1945 жылдың ақпанында Исмай Ялта конференциясына қатысты. Ол бұл конференцияны бұрынғыларынан өзгеше деп тапты, онда "әскери мамандықтар сахнаның ортасында болған, бірінші орынды иеленген". Керісінше, Ялтада саяси мәселелер басымдыққа ие болды, ал Исмай және басқа да әскери кеңесшілер "келмейтін шақыруларды күтіп отырды". VE күні Исмай жапондық қауіп пен Кеңес Одағының күшейіп келе жатқан қауіптеріне байланысты "болашаққа толығымен қуанышты бола алмайтынын" айтты. Дегенмен, ол Еуропадағы соғыстың барлық кезеңінде бірдей жоғары мемлекеттік лауазымды атқарған үш адамның бірі болғанына қуанды, олар Эдвард Бриджес, 1-ші барон Бриджес және король еді.

Соғыстан кейінгі әскери қызмет

Еске алу күнінен кейін Исмай Черчилльді Потсдам конференциясына бірге аттанды. Ялтада болғандай, бұл конференцияның да басты назары саяси мәселелерге аударылды, сондықтан Исмайдың істеуге көптеген жұмысы болмады. 1945 жылғы сайлауда Клемент Атли Черчилльді жеңіп, премьер-министр болғаннан кейін, Исмай лауазымын сақтап, Атлимен бірге конференцияда жұмыс істеді, бірақ Черчилльге адалдығын сақтады. Исмай мен Черчилль өмірінің соңына дейін дос болып қалды, тіпті Исмай Черчилльдің естеліктерін жазуға көмектесіп, қолжазбасының әр тарауын қарап, пікір білдірді. Потсдам конференциясынан кейін көп ұзамай Азиядағы соғыс VJ күнінде аяқталды. Осы жеңістен кейін Исмай "бірден зейнеткерлікке шығуға ниеттенгенімен", Атлидің өтінішімен тағы бір жыл әскери қызметте қалды. Келесі жыл ішінде Исмай негізінен Қорғаныс министрлігін реформалау мәселесімен айналысты. 1945 жылдың желтоқсанынан 1946 жылдың ақпанына дейін Исмай қорғанысқа қатысты мәлімдеме жобасын жасау үшін шағын комитетпен жұмыс істеді, ол сол жылдың соңында Атли жүзеге асырған реформалардың негізін құрады. Осы рөлі үшін Исмай соғыстан кейінгі Қорғаныс министрлігінің "бас сәулетшісі" деп танылды. Соғыстан кейінгі жылда Исмай қызметі үшін көптеген наградалар алды. 1945 жылдың тамызында Черчилльдің отставкасының құрметі ретінде ол, әдетте әскерилерге берілмейтін, Ұлыбританияның Ысқыру серіктері орденімен марапатталды. Келесі қаңтарда ол АҚШ-тан Ұлылық орденін алды. Маусым айында ол Бат орденінің Ұлы крестіне ие болды. Соңында ол Корольдік Ұлттық Соқырлар институтының кеңесінің төрағасы болып тағайындалды. 1946 жылдың қарашасында Исмай зейнеткерлікке шығу ниетін жариялады. Атли оның зейнеткерлікке шығуын 1946 жылдың 31 желтоқсанынан күшіне енетіндей қабылдады. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін, 1947 жылғы Жаңа жылдық құрмет көрсету рәсімінде Исмай Глостер графтығындағы Вормингтонның бароны Исмай атағын алып, барондыққа ие болды. Ол барондық атақты қабылдап, ақпан айында Лордтар палатасында орын алды.

Үндістанның бөлінуі

Исмай зейнеткерлікке шыққаннан кейін көп ұзамай, Бирманың лорды Маунтбеттен Үндістанның соңғы британдық вице-королі болып тағайындалды және Исмай оның штаб бастығы ретінде қызмет етуге ұсыныс жасады. Осылайша, 1947 жылдың наурыз айында Исмай Маунтбеттенмен бірге Үндістанға, тәуелсіздікке өту процесіне көмектесу үшін аттанды. Үндістанға келгеннен кейін, Исмай жағдайдың өте қиын екеніне, азаматтық соғысқа қауқарлы екеніне көз жеткізді және Маунтбеттенге: «Индия – мұхиттың ортасында, қоймасында оқ-дәрісі бар, өртенген кеме» деді. Исмай мен Маунтбеттен Үндістанды біртұтас қалдыруға мүдделі болғанмен, Исмай тез арада «Мұсылман лигасы Пәкістанды тәуелсіз, егемен мемлекет ретінде құруды қарастырмайтын ешқандай жоспарға келіспейтінін» түсінді. Сәуір айында Мұхаммед Әли Джиннамен бірнеше сәтсіз кездесуден кейін Маунтбеттен де сондай қорытындыға келді және бөлініс жоспарын жасауға кірісті. Келесі айда Маунтбеттен жоспарды аяқтады, ал 1947 жылдың 2 мамырында Исмайды Лондонға жіберіп, оны британ үкіметінің қарауына ұсынды. Исмай жоспарды Премьер-министр мен Кабинет алдына ұсынды, бөліністі таңдаусыз міндеттілік ретінде баяндады. Исмай келесі айда Англияда қалды және 31 мамырда Үндістанға қайту алдында Кабинет ұсынған түзетулерді енгізуге көмектесті. Бөлініс жоспары қабылданғаннан кейін, Исмай оның егжей-тегжейін іске асыруға кірісті. Атап айтқанда, ол Үндістан армиясын бөлу мәселесімен айналысты. Өзінің тәжірибесі мен Үндістан армиясына деген құрметіне орай, Исмай жаңа Үндістан мен Пәкістан мемлекеттерінің басшыларын әскерді бірден бөліп алмауға «бар күшімен көндіруге» тырысты. Бірақ Джиннаның қарсылығына байланысты бұл әрекеті сәтсіз аяқталды. Исмай сондай-ақ Кашмирге барып, Хари Сингхтен оның аумағы Үндістанға немесе Пәкістанға қосылу мәселесі бойынша дереу референдум өткізуді сұрады. Бірақ тағы да сәттілікке жете алмады, Сингх Исмай референдумды талқылауға тырысқан сайын «сөзді ауыстырып тастады». Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңде Исмай Үндістан мен Пәкістан баспасөзінде бөлініс туралы жарияланған ақпараттың дұрыстығын қамтамасыз етуге тырысты, бірақ бұл да нәтижесіз болды. 1947 жылдың жазы мен күзінде Үндістандағы жағдай одан әрі нашарлады. Дегенмен, Исмай мен Маунтбеттен Исмайдың бөліністен кейін үш-төрт ай ғана лауазымында қалатыны туралы келісімге келген еді. 1947 жылдың желтоқсан айында ол Үндістаннан Англияға оралды. Оралғаннан кейін көп ұзамай, Исмай Біріккен Ұлттар Ұйымындағы британдық делегация құрамында Кашмир мәселесін шешу үшін қысқа мерзімге жұмыс істеді. Исмайдің рөлі шектеулі болды, себебі пакистандықтар оны Үндістанға жақындық танытуда күдікпен қарады.

Ұлыбритания фестивалі

Біріккен Ұлттар Ұйымынан оралғаннан кейін көп ұзамай Премьер-министр Атли оны 1951 жылы өтетін Ұлыбритания фестивалі кеңесінің төрағасы болуға шақырды. Исмай ұсынысты қабылдады және 1948 жылдың 10 наурызында төрағалық лауазымына ресми түрде кірісті. Бұл тағайындама көбінесе символикалық сипатта болды, және Исмай "кем дегенде, досы Уинстон Черчилльдің күмәндануын болдырмау үшін тағайындалды". Дегенмен, Кеңес "шағын, бірақ көзге көрінетін ықпалға" ие болды және Исмай өзінің міндеттерін жеуапкершілікпен атқарды. Исмай фестивальдің Лондонмен ғана шектелмей, нағыз ұлттық сипатта болуын қамтамасыз етуге көмектесті. Осы мақсатта, 1949 жылдың маусым айында ол Ұлыбританиядағы барлық қала әкімдерін фестивальді талқылауға шақырды; мұндай кездесу 1916 жылдан бері британдық әкімдердің арасында алғаш рет өтті. Исмай фестивальдің жоғары шығындарын ашық қорғады және оның тарихи маңыздылығын баса көрсетті, былай деді: "Біз тарих жасауға белсенді және әдейі ниеттеніп отырмыз". Фестиваль ашылғаннан кейін Исмай көптеген маңызды қонақтарды қабылдады, олардың ішінде АҚШ президенті Гарри Трумэннің қызы Маргарет Трумэн де болды.

Комонвелл қатынастары жөніндегі мемлекеттік хатшы

1951 жылы Ұлыбритания фестивалі аяқталғаннан кейін көп ұзамай өткен жалпы сайлауда Черчилльдің Консервативтік партиясы парламентте көпшілік дауысқа ие болып, Черчилль екінші рет премьер-министр болды. Сайлаудан кейінгі күні Черчилль Исмайды өз кабинетінде Ұлттар Достастығы қатынастары жөніндегі мемлекеттік хатшы болуға шақырды. Исмай "Черчилльдің басшылығымен қайтадан қызмет ету мүмкіндігіне зор қуанышпен толысты" және ұсынысты дереу қабылдады. Саясаткер болмаса да, Исмайдың Ұлттар Достастығы елдерінің басшыларымен жақын байланыстарының болуы, оның соғыс жылдарындағы жұмысының нәтижесінде, оны осы лауазымға өте лайықты етті. Әскери тәжірибесі мен білімінің арқасында Исмай "Ұлттар Достастығы қатынастары жөніндегі мемлекеттік хатшыға қарағанда қорғаныс мәселелеріне көбірек араласты", және көбінесе де-факто қорғаныс министрінің міндетін атқарды, ал тұрақты тағайындалған Гарольд Александр қызметке кіргенге дейін уақытша қорғаныс министрі болып жұмыс істеді. Қорғаныс мәселелеріне тығыз қатысуының нәтижесінде Исмай Солтүстік Атлант шарты ұйымының жұмысына қатыса бастады. 1952 жылдың қаңтарында ол Черчилльмен бірге Оттавадағы одаққа қатысты келіссөздерге қатысты, ал 1952 жылдың ақпан айында Ұлыбритания қорғаныс министрлігінің өкілі ретінде НАТО-ның Лиссабон конференциясына қатысты. Конференциядан шығарда Исмай Альфред Грюентерге: "Бұл мен НАТО-ны алғаш рет көріп тұрмын, және құдайға шүкір, соңғы рет" деді.

Танымал мәдениетте

Пол Хардвиктің "Черчилль және генералдар" теледрамасында. Найджел Давенпорттың "Лорд Маунтбеттен: соңғы вице-король" фильмінде. 2017 жылғы Ричард Ламсденнің "Қараңғы сағат" фильмінде. 2017 жылғы Майкл Гэмбонның "Вице-корольдің үйі" фильмінде.