Тұбал: Қиямет кітабындағы тұлға және этногенездік байланыстар
Tubal
Тұбал – Яфеттің ұлы, кім болғаны туралы аңыз. Грузин және Испания халықтарымен байланысы, сондай-ақ ежелгі Анатолия мемлекеті Табалмен сәйкестігі зерттелген.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жапфеттің ұлы Тубал (Тубал, Ṯuḇāl), «Халықтардың тізімі» деп аталатын Жаратылыс кітабының 10-шы тарауында, Япфеттің және Нұхтың ұлы ретінде айтылады. Қазіргі заманғы ғылым оны Табалмен байланыстырады. Дәстүр бойынша, ол Кавказ Ибериялықтарының (грузиндердің арғы тегі) атасы саналады. Кейіннен Әулие Иероним Кавказ Ибериясын (Грузияны) Иберия түбегімен (Батыс Еуропамен) шатастырып, Севильялық Исидор осы қателікті бекітті.
Biblical character, son of Japheth
Tubal (, Ṯuḇāl), in Genesis 10 (the "Table of Nations"), was the name of a son of Japheth, son of Noah. Modern scholarship has identified him with Tabal. Traditionally, he is considered to be the father of the Caucasian Iberians (ancestors of the Georgians) according to primary sources. Later, Saint Jerome refashioned the Caucasian Iberia (Georgia) into the Iberian Peninsula (Western Europe) and Isidore of Seville consolidated this mistake.
Қазіргі заманғы ғылым
Қазіргі заманғы ғылым Киелі кітаптағы Түбал есімін Ассирия деректерінде айтылған Анатолиядағы Табал мемлекетімен байланыстырады. Табал б.з.б. 1-мыңжылдықта Кіші Азиядағы хеттік-лувийлік мемлекет болған. Оның көршілері – мушкилер дәстүрлі түрде Мешехпен байланыстырылады. Кейбір тарихшылар Табал мен Түбалдың кейін гректер Тибарені деп атаған Қара теңіз жағалауындағы тайпамен байланысын қарастырады, бірақ бұл байланыс нақты емес. Тибарені және оған жақын тайпалар – халибтер (Халиб/Халди) және мосиноектер (грек тілінде Мосиноикой) кейде металлургияның негізін қалаушылар деп есептелген. Гректер Тибарені тайпасын скифтердің бірі санайтын. Көптеген анықтамалық кітаптар, Флавий Иосифтің сөздерін негізге ала отырып, Езекиел заманындағы Түбалдың орны қазіргі Түркия екенін көрсетеді.
Modern scholarship has identified the biblical Tubal with Tabal, an Anatolian state and region mentioned in Assyrian sources. Tabal was a post Hittite Luwian state in Asia Minor in the 1st millennium BC. Its neighbours, the Mushki, are traditionally associated with Meshech. Some historians further connect Tabal and Tubal with the tribe on the Black Sea coast later known to the Greeks as Tibareni, although this connection is uncertain. The Tibareni and nearby tribes, the Chalybes (Khalib/Khaldi) and the Mossynoeci (Mossynoikoi in Greek), were sometimes considered the founders of metallurgy. The Greeks considered the Tibareni to be a Scythian people. Most reference books, following Flavius Josephus, identify Tubal in Ezekiel's time as an area that is now in Turkey.
Алғашқы теориялар
Көптеген авторлар, яһуди тарихшысы Иосиф Флавийді (бірінші ғасыр б.з.) еске алып, бұл атауды Иберия Кавказдық Ибериясына байланыстырды. Тубал халқының этникалық жақындығы туралы мәселеге қатысты Иосиф Флавий былай деп жазды: "Тубалдан Тобелилер тарады, оларды қазір Иберлер деп атайды" – Кавказдық Иберия. Бұл нұсқаны Антиохия патриархы Евстафий, епископ Теодорет және басқалар қайталап жазды. Дегенмен, Иероним, Севильский Исидор және Уэльс тарихшысы Ненний Тубалдың тек иберийлердің ғана емес, сонымен қатар 'италиялықтардың' [яғни, италия тайпаларының] және 'испандықтардың' [олар да иберлер деп аталатын] атасы болғанын айтатын тағы бір дәстүрді жеткізді. Римдік Гипполиттің (үшінші ғасыр) жазған басқаша нұсқасында Тубалдың ұрпақтары "Хеттали" (немесе кейбір кейінгі көшірмелерде тесалийлер) деп аталады, ал "Араның кітабында" (шамамен 1222 жыл) ол битиниялықтардың түпкі атасы деп көрсетілген. Раввиндер Тубалдың ұлдарына әртүрлі есімдер берген. Псевдо-Филдің (шамамен 70 жылы жазылған) жазбасында оның ұлдарының есімдері Фанатонова мен Этева деп берілген, оларға "Фид" жері сыйланған. Кейінгі ортағасырлық Йерахмелдің жылнамасында осы ұлдардың есімдері Фантония мен Атипа деп аталады, және олар "Пахатты" бағындырғандығы айтылады; басқа жерлерде бұл жылнамаларда Иеронимнен алынған мәліметтер бар, Тубалдың ұрпақтарын Иберия және Испаниямен байланыстырады. Тағы бір жерде Йерахмелдің жылнамасы бұрынғы Иосиппоннан (шамамен 950 жыл) алынған толыққанды аңызды қайталайды: Тубалдың ұрпақтары Тосканада қоныстанды және "Сабино" деп аталатын қаланы салды, ал Китимдер көршілес Кампанияда "Посоманга" салды, Тибр өзені екі халықтың арасындағы шекара болды. Бірақ олар Китимдердің сабиндерді зорлағаннан кейін көп ұзамай соғысқа шықты. Бұл соғыс Китимдер Тубалдың ұрпақтарына өзара туыстығын көрсеткенде аяқталды. Йосиппоннан алынған осы оқиғаның қысқартылған, бұрмаланған нұсқасы 1625 жылдан бері белгілі Яшер кітабында да кездеседі, онда Тубалдың ұлдары Арифи, Кесед және Таари деп аталады.
Many authors, following the Jewish historian Josephus (1st century AD), related the name to Iber Caucasian Iberia. Concerning the question of the ethnic affinity of the population of Tubal, Josephus wrote: "Tobal gave rise to the Thobeles, who are now called Iberes" Caucasian Iberia. This version was repeated by Patriarch Eustathius of Antioch, Bishop Theodoret, and others. However, Jerome, Isidore of Seville, and the Welsh historian Nennius stated another tradition that Tubal was ancestor to not only Iberians, but also the 'Italians' [i. e., Italic tribes] and 'Spanish' [who were also called Iberians]. A divergent tradition recorded by Hippolytus of Rome (3rd century) lists Tubal's descendants as the "Hettali" (or Thessalians in some later copies), while the Book of the Bee (c. 1222) states that he was progenitor of Bithynians. Tubal's sons are given different names in rabbinic sources. In Pseudo Philo (written c. AD 70), his son's names are Phanatonova and Eteva, and they were given the land of "Pheed". The later mediaeval Chronicles of Jerahmeel gives these sons' names as Fantonya and Atipa, and says they subdued "Pahath"; elsewhere these chronicles include information derived from Jerome, identifying Tubal's descendants with Iberia and Hispania. In still another place, the Chronicles of Jerahmeel reproduces a more detailed legend taken from the earlier Josippon (c. 950): Tubal's descendants, it says, camped in Tuscany and built a city called "Sabino", while the Kittim built "Posomanga" in neighboring Campania, with the Tiber river as the frontier between the two peoples. However, they soon went to war following the rape of the Sabines by the Kittim. This war was ended when the Kittim showed the descendants of Tubal their mutual progeny. A shorter, more garbled version of this story from Yosippon is also found in the later Book of Jasher, known from c. 1625, which additionally names Tubal's sons as Ariphi, Kesed and Taari.
Кейінгі теориялар
Баск зиялылары, мысалы, Андрес де Поза (16 ғасыр), Тубалды басктардың, сондай-ақ ибериялықтардың атасы деп атады. Француз баск жазушысы Августин Чахо (19 ғасыр) «Айтор туралы аңыз» деген еңбегін жариялап, басктардың ортақ атасы Тубалдың ұрпағы Айтор екенін айтты. Каталондық аңыз бойынша, Яфеттің ұлы Тубал отбасымен Яффодан кемемен сапар шегіп, б.з.д. 2157 жылы Иберия түбегіндегі Франколи өзеніне жетіп, онда ұлы Таррахоның атымен аталатын қала салды, қазіргі Таррагона. Содан кейін ол Эброға (Иберия сияқты, екінші ұлы Ибердің атымен аталған) барып, Ампоста сияқты бірнеше елді мекендер құрды. Оның үшінші ұлының аты Семптофайл деп берілген. Нұхтың өзі шамамен 100 жылдан кейін оларды осы жерде барған деседі. Тубал Мавританияны жаулауға дайындалып жатқанда 155 жыл патшалық құрды. Басқа дәстүрлерде Яфеттің ұлы Тубал (кейде Ламхтың ұлы Тобал Каинмен шатастырылады, ол күшті судан бұрынғы тұлға) Италиядағы Равенна, Португалиядағы Сетубал, Толедо және Испаниядағы көптеген басқа да жерлердің негізін қалаушы болып табылады. Әртүрлі авторлар оның әйелінің аты Ноя екенін, ол Португалиядағы Сент-Винсент мүйісінде жерленгенін немесе ол қайтыс болған кезде 65 000 ұрпағы болғанын айтады. Осы аңыздардың көбісі 1498 жылы Аннио да Витербо жариялаған «Псевдо-Берос» еңбегінен алынған сияқты, қазір ол жалған деп есептеледі. Дегенмен, Арагонның патшасы Педро IV-нің (1370) тарихшысы Сан-Хуан де ла Пеньяның бұрынғы жылнамасында Тубалдың Иберияға қоныстанған алғашқы адам болғаны, ибериялықтардың одан тарағаны (Иероним мен Исидор куәландырғандай) және олар бастапқыда Сетубал деп аталғаны, содан кейін Эбро маңында қоныстанғаннан кейін өздерінің атын «Ибериялықтар» деп өзгерткені туралы негізгі қағидалар бар. Бұрынғы ғалым-патша Кастилияның Альфонсо X (шамамен 1280) өзінің тарихында осындай мәліметтерді қосты, бірақ Тубал «Аспа» тауларында (Пиренейдің бір бөлігі) қоныстанғанын мәлімдеді және Сетубал атауының бірінші бөлігін «cetus» сөзінен алды, ол «тайпа» дегенді білдіреді. Оның нұсқасында олар кейіннен өздерінің атын «кельтиберлер» деп өзгертті. Одан бұрынғы нұсқа Тарик ибн Зиядтың Омейялардың Испанияны басып алу тарихында кездеседі, оны 750 жылы Абулькасим Тариф Абентарик жазған. Онда Яфеттің ұлы Тубал немесе (Сем Тофаил) Иберияны үш ұлының арасында бөлді: үлкені Таррахоға солтүстік-шығыс бөлігін (Таррахон, кейін Арагон) берді; екінші ұлы, кіші Сем Тофаилға батысты, мұхит жағалауын (кейін Сетубал) берді; ал кіші ұлы Иберге Жерорта теңізі жағалауындағы шығыс бөлігін, Иберияны берді. Содан кейін Тубал өзі үшін Морар (қазіргі Мерида, Испания) деп аталатын қала салды. Абентарик сол жерде қала қақпасының үстінде осы мәліметтер жазылған үлкен тас көргенін айтты, оны араб тіліне аударды. Араб тіліндегі сөздік «Тадж әл Арус» авторы әл Зубайди (1790) кейбір ислам авторлары хазарларды Яфеттің ұлы Хашехтің (Мешех) ұрпақтары деп санаса да, басқалары хазарлар мен сакалибаларды (славяндарды) оның ағасы Тубалдан шыққан деп санайтынын атап өтеді. 18 ғасырдағы сөздік жазушы Бенджамин Мартин өзінің «Библиотека Технологика» зерттемесінде Тубалдың «азиялық ибериялықтардың әкесі деп есептелетінін» жазды. Кавказ ибериялықтары қазіргі грузиндердің ата-бабалары болды. Кейбір қазіргі грузиндер Тубал, Тогарма және Мешехтен шыққан деп есептейді; грузин тарихшысы Иване Джавахишвили Табал, Тубал, Джабал және Юбалды ежелгі грузин тайпаларының атаулары деп санайды.
Basque intellectuals like Andrés de Poza (16th century) have named Tubal as the ancestor of Basques, and by extension, the Iberians. The French Basque author Augustin Chaho (19th century) published The Legend of Aitor, asserting that the common patriarch of the Basques was Aitor, a descendant of Tubal. According to Catalan legend, Japheth's son Tubal is said to have sailed from Jaffa with his family and arrived at the Francolí river of the Iberian Peninsula in 2157 BC, where he founded a city named after his son Tarraho, now Tarragona. He then proceeded to the Ebro (like Iberia, named after his second son Iber), where he built several more settlements, including Amposta. His third son's name is given as Semptofail. Noah himself is said to have visited them here about 100 years later. Tubal is said to have reigned for 155 years, until he died while preparing to colonize Mauretania and was succeeded by Iber. Other traditions make Tubal son of Japheth (sometimes confounded with Tubal cain son of Lamech, a figure from before the flood) to be the founder of Ravenna in Italy, Setúbal in Portugal, and Toledo and many other places in Spain. Various authors state that his wife's name was Noya, that he was buried at Cape St. Vincent in Portugal, or that he had 65,000 descendants when he died. The source for many of these legends seems to have been the Pseudo Berosus published by Annio da Viterbo in 1498, now widely considered a forgery. However, the earlier Chronicle of San Juan de la Peña by the historian king Pedro IV of Aragon (c. 1370) includes the basic premises, that Tubal was the first person to settle in Iberia, that the Iberians were descended from him as Jerome and Isidore had attested, and that they had originally been called Cetubales and been settled along the Ebro, before changing their name to 'Iberians' after that river. An earlier scholar king, Alfonso X of Castile (c. 1280), also included similar details in his history, but claiming Tubal had settled in the "Aspa" mountains (part of the Pyrenees), and deriving the first part of the name Cetubales from cetus, which he said meant "tribe". In his version, they later changed their name to 'Celtiberians'. A still earlier version is found in the history of the Umayyad conquest of Hispania by Tariq ibn Ziyad, written around AD 750 by Abulcasim Tarif Abentarique. It holds that Japheth's son Tubal or (Sem Tofail) divided Iberia among his 3 sons — leaving his eldest Tarraho the northeast section (called Tarrahon, later Aragon); to his second son, Sem Tofail the younger, he left the west, along the ocean (later called Setúbal); and to his youngest, Iber, he left the eastern part, along the Mediterranean, called Iberia. Tubal then built for himself a city he called Morar (today Mérida, Spain) — where Abentarique claimed to have seen a large stone above the main city gate inscribed with these details, which he translated into Arabic. The Arabic dictionary Taj al Arus by al Zubaidi (1790) notes that although some Islamic authors make the Khazars descendants of Japheth's son Khasheh (Meshech), others hold both the Khazars and Saqaliba (Slavs) to have come rather from his brother, Tubal. Benjamin Martin, an 18th century lexicographer who compiled one of the early English dictionaries, published in his study on natural philosophy the Bibliotheca Technologica that Tubal "is affirmed to be the father of the Asiatic Iberians". The Caucasian Iberians were ancestors of modern Georgians. Some modern Georgians also claim descent from Tubal, Togarmah and Meshech; a Georgian historian, Ivane Javakhishvili, considered Tabal, Tubal, Jabal and Jubal to be ancient Georgian tribal designations.