Кіріспе

Жапфеттің ұлы Тубал (Тубал, Ṯuḇāl), «Халықтардың тізімі» деп аталатын Жаратылыс кітабының 10-шы тарауында, Япфеттің және Нұхтың ұлы ретінде айтылады. Қазіргі заманғы ғылым оны Табалмен байланыстырады. Дәстүр бойынша, ол Кавказ Ибериялықтарының (грузиндердің арғы тегі) атасы саналады. Кейіннен Әулие Иероним Кавказ Ибериясын (Грузияны) Иберия түбегімен (Батыс Еуропамен) шатастырып, Севильялық Исидор осы қателікті бекітті.

Қазіргі заманғы ғылым

Қазіргі заманғы ғылым Киелі кітаптағы Түбал есімін Ассирия деректерінде айтылған Анатолиядағы Табал мемлекетімен байланыстырады. Табал б.з.б. 1-мыңжылдықта Кіші Азиядағы хеттік-лувийлік мемлекет болған. Оның көршілері – мушкилер дәстүрлі түрде Мешехпен байланыстырылады. Кейбір тарихшылар Табал мен Түбалдың кейін гректер Тибарені деп атаған Қара теңіз жағалауындағы тайпамен байланысын қарастырады, бірақ бұл байланыс нақты емес. Тибарені және оған жақын тайпалар – халибтер (Халиб/Халди) және мосиноектер (грек тілінде Мосиноикой) кейде металлургияның негізін қалаушылар деп есептелген. Гректер Тибарені тайпасын скифтердің бірі санайтын. Көптеген анықтамалық кітаптар, Флавий Иосифтің сөздерін негізге ала отырып, Езекиел заманындағы Түбалдың орны қазіргі Түркия екенін көрсетеді.

Алғашқы теориялар

Көптеген авторлар, яһуди тарихшысы Иосиф Флавийді (бірінші ғасыр б.з.) еске алып, бұл атауды Иберия Кавказдық Ибериясына байланыстырды. Тубал халқының этникалық жақындығы туралы мәселеге қатысты Иосиф Флавий былай деп жазды: "Тубалдан Тобелилер тарады, оларды қазір Иберлер деп атайды" – Кавказдық Иберия. Бұл нұсқаны Антиохия патриархы Евстафий, епископ Теодорет және басқалар қайталап жазды. Дегенмен, Иероним, Севильский Исидор және Уэльс тарихшысы Ненний Тубалдың тек иберийлердің ғана емес, сонымен қатар 'италиялықтардың' [яғни, италия тайпаларының] және 'испандықтардың' [олар да иберлер деп аталатын] атасы болғанын айтатын тағы бір дәстүрді жеткізді. Римдік Гипполиттің (үшінші ғасыр) жазған басқаша нұсқасында Тубалдың ұрпақтары "Хеттали" (немесе кейбір кейінгі көшірмелерде тесалийлер) деп аталады, ал "Араның кітабында" (шамамен 1222 жыл) ол битиниялықтардың түпкі атасы деп көрсетілген. Раввиндер Тубалдың ұлдарына әртүрлі есімдер берген. Псевдо-Филдің (шамамен 70 жылы жазылған) жазбасында оның ұлдарының есімдері Фанатонова мен Этева деп берілген, оларға "Фид" жері сыйланған. Кейінгі ортағасырлық Йерахмелдің жылнамасында осы ұлдардың есімдері Фантония мен Атипа деп аталады, және олар "Пахатты" бағындырғандығы айтылады; басқа жерлерде бұл жылнамаларда Иеронимнен алынған мәліметтер бар, Тубалдың ұрпақтарын Иберия және Испаниямен байланыстырады. Тағы бір жерде Йерахмелдің жылнамасы бұрынғы Иосиппоннан (шамамен 950 жыл) алынған толыққанды аңызды қайталайды: Тубалдың ұрпақтары Тосканада қоныстанды және "Сабино" деп аталатын қаланы салды, ал Китимдер көршілес Кампанияда "Посоманга" салды, Тибр өзені екі халықтың арасындағы шекара болды. Бірақ олар Китимдердің сабиндерді зорлағаннан кейін көп ұзамай соғысқа шықты. Бұл соғыс Китимдер Тубалдың ұрпақтарына өзара туыстығын көрсеткенде аяқталды. Йосиппоннан алынған осы оқиғаның қысқартылған, бұрмаланған нұсқасы 1625 жылдан бері белгілі Яшер кітабында да кездеседі, онда Тубалдың ұлдары Арифи, Кесед және Таари деп аталады.

Кейінгі теориялар

Баск зиялылары, мысалы, Андрес де Поза (16 ғасыр), Тубалды басктардың, сондай-ақ ибериялықтардың атасы деп атады. Француз баск жазушысы Августин Чахо (19 ғасыр) «Айтор туралы аңыз» деген еңбегін жариялап, басктардың ортақ атасы Тубалдың ұрпағы Айтор екенін айтты. Каталондық аңыз бойынша, Яфеттің ұлы Тубал отбасымен Яффодан кемемен сапар шегіп, б.з.д. 2157 жылы Иберия түбегіндегі Франколи өзеніне жетіп, онда ұлы Таррахоның атымен аталатын қала салды, қазіргі Таррагона. Содан кейін ол Эброға (Иберия сияқты, екінші ұлы Ибердің атымен аталған) барып, Ампоста сияқты бірнеше елді мекендер құрды. Оның үшінші ұлының аты Семптофайл деп берілген. Нұхтың өзі шамамен 100 жылдан кейін оларды осы жерде барған деседі. Тубал Мавританияны жаулауға дайындалып жатқанда 155 жыл патшалық құрды. Басқа дәстүрлерде Яфеттің ұлы Тубал (кейде Ламхтың ұлы Тобал Каинмен шатастырылады, ол күшті судан бұрынғы тұлға) Италиядағы Равенна, Португалиядағы Сетубал, Толедо және Испаниядағы көптеген басқа да жерлердің негізін қалаушы болып табылады. Әртүрлі авторлар оның әйелінің аты Ноя екенін, ол Португалиядағы Сент-Винсент мүйісінде жерленгенін немесе ол қайтыс болған кезде 65 000 ұрпағы болғанын айтады. Осы аңыздардың көбісі 1498 жылы Аннио да Витербо жариялаған «Псевдо-Берос» еңбегінен алынған сияқты, қазір ол жалған деп есептеледі. Дегенмен, Арагонның патшасы Педро IV-нің (1370) тарихшысы Сан-Хуан де ла Пеньяның бұрынғы жылнамасында Тубалдың Иберияға қоныстанған алғашқы адам болғаны, ибериялықтардың одан тарағаны (Иероним мен Исидор куәландырғандай) және олар бастапқыда Сетубал деп аталғаны, содан кейін Эбро маңында қоныстанғаннан кейін өздерінің атын «Ибериялықтар» деп өзгерткені туралы негізгі қағидалар бар. Бұрынғы ғалым-патша Кастилияның Альфонсо X (шамамен 1280) өзінің тарихында осындай мәліметтерді қосты, бірақ Тубал «Аспа» тауларында (Пиренейдің бір бөлігі) қоныстанғанын мәлімдеді және Сетубал атауының бірінші бөлігін «cetus» сөзінен алды, ол «тайпа» дегенді білдіреді. Оның нұсқасында олар кейіннен өздерінің атын «кельтиберлер» деп өзгертті. Одан бұрынғы нұсқа Тарик ибн Зиядтың Омейялардың Испанияны басып алу тарихында кездеседі, оны 750 жылы Абулькасим Тариф Абентарик жазған. Онда Яфеттің ұлы Тубал немесе (Сем Тофаил) Иберияны үш ұлының арасында бөлді: үлкені Таррахоға солтүстік-шығыс бөлігін (Таррахон, кейін Арагон) берді; екінші ұлы, кіші Сем Тофаилға батысты, мұхит жағалауын (кейін Сетубал) берді; ал кіші ұлы Иберге Жерорта теңізі жағалауындағы шығыс бөлігін, Иберияны берді. Содан кейін Тубал өзі үшін Морар (қазіргі Мерида, Испания) деп аталатын қала салды. Абентарик сол жерде қала қақпасының үстінде осы мәліметтер жазылған үлкен тас көргенін айтты, оны араб тіліне аударды. Араб тіліндегі сөздік «Тадж әл Арус» авторы әл Зубайди (1790) кейбір ислам авторлары хазарларды Яфеттің ұлы Хашехтің (Мешех) ұрпақтары деп санаса да, басқалары хазарлар мен сакалибаларды (славяндарды) оның ағасы Тубалдан шыққан деп санайтынын атап өтеді. 18 ғасырдағы сөздік жазушы Бенджамин Мартин өзінің «Библиотека Технологика» зерттемесінде Тубалдың «азиялық ибериялықтардың әкесі деп есептелетінін» жазды. Кавказ ибериялықтары қазіргі грузиндердің ата-бабалары болды. Кейбір қазіргі грузиндер Тубал, Тогарма және Мешехтен шыққан деп есептейді; грузин тарихшысы Иване Джавахишвили Табал, Тубал, Джабал және Юбалды ежелгі грузин тайпаларының атаулары деп санайды.