Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Айзенштадт (нем. Eisenstadt; венг. Kismarton; хорв. Željezno) – Австрияның Бургенланд федералды жерінің астанасы. 2023 жылғы мәліметтер бойынша халқы 15 074 адамды құрайды, бұл ең кішкентай федералды жердің астанасы және Австриядағы жалпы алғанда 38-ші ірі қала. Ол Лейта тауларының етегінде орналасқан. 1648 жылдан 1921 жылға дейін Кисмартон/Айзенштадт Габсбург империясының Венгрия Корольдігінің құрамында болды және венгр аристократы Эстерхази әулетінің резиденциясы болды. Осы кезеңде композитор Йозеф Гайдн Эстерхази әулетінің демеушілігімен Айзенштадтта сарай музыканты ретінде өмір сүрді және жұмыс істеді. 1921 жылы Бургенланд Австрияға өткеннен кейін, 1925 жылы қала провинцияның астанасы атанды. Бургенландтың астанасы ретінде ол мемлекеттік басқару және қызметтер орталығы болып табылады және үш жоғары білім беру мекемесінің орналасқан жері.
Eisenstadt (; ; Kismarton; or Željezno; ) is the capital city of the Austrian state of Burgenland. With a population of 15,074 (as of 2023), it is the smallest state capital and the 38th largest city in Austria overall. It lies at the foot of the Leitha Mountains hill range. From 1648 to 1921, Kismarton/Eisenstadt was part of the Habsburg Empire's Kingdom of Hungary and the seat of the Hungarian noble family Eszterházy. During this time, the composer Joseph Haydn lived and worked in Eisenstadt as a court musician under the patronage of the Esterházy family. After the cessation of Burgenland to Austria in 1921, the city became the province's capital in 1925. As the state capital of Burgenland, it functions as a center of public administration and services and is the seat of three institutes of higher education.
География
Айзенштадт Вулка өзеніне қарай еңістеніп түсетін жазықта, Леита тауларының оңтүстік етегінде, Венгрия шекарасынан шамамен орналасқан.
Eisenstadt lies on a plain leading down to the river Wulka, at the southern foot of the Leitha Mountains, about from the Hungarian border.
Атаулары мен этимологиясы
Қаланың атауы "Темір қала" дегенді білдіреді және алғаш рет 1118 жылы "Castrum ferrum" деп тіркелген, бұл аймақтағы темір кенін өндіру және темір саудасының тарихын көрсетеді. Қала туралы алғашқы жазбаша мәлімет 1264 жылға қатысты, онда "кіші Мортин" деп аталады, бұл мажар тіліндегі "Кисмартон" атауымен сәйкес келеді, ол басты шіркеудің қасиетті қамқоршысы – Турлық Мартинды еске түсіреді.
The city's name means "Iron City" and was first recorded in 1118 as Castrum ferrum, referring to the history of iron mining and iron trade in the area. The first written mention of the town is from 1264 as "minor Mortin", matching the Hungarian name, Kismarton, which recalls Martin of Tours, the patron saint of the main church.
Тарих
Археологиялық қазбалар Айнштадт аймағының қалыңдық дәуірінде мекенделгенін көрсетеді. Кельттер мен римдіктер кейінірек қоныстанды. Ұлы көші-қон кезеңінде аймақты түрлі герман тайпалары мен ғұндар мекендеді. Шамамен 800 жылы, Карл Ұлының билігі тұсында, бавариялықтар қоныстанды. XI ғасырда бұл аумақ Венгрия Корольдігінің құрамына кірді. Алғашқы қоршаулардың үстіне салынған бекініс, Австрия маркграфы Леопольд III әскерлерімен қиратылды. 1241 жылы моңғолдар шапқынында бұзылды. 1373 жылы қала Канизай әулетінің меншігіне өтті, олар қаланы қоршаған қабырғаларды қайта жаңартып, 1388-1392 жылдар аралығында қазіргі қамал орнында бекініс салды. 1388 жылы император Зигмунд Айнштадтқа жәрмеңке өткізу құқығын берді. 1440 жылдан бастап Австрияның Альберт VI герцогі қаланы қарыздың кепілі ретінде ұстады. 1451 жылы Матиас Корвин оны Фредерик III, Киелі Рим императорына, Венгрияның қасиетті тәжі үшін айырбастады. 1482 жылы Матиас Корвин оны күшпен қайта басып алды, бірақ Максимилиан I 1490 жылы оны қайта иеленді. 1622 жылға дейін Габсбургтердің билігінде болды; алайда, 1529 және 1532 жылдары Осман империясы Вена қаласына жасаған шабуылдары кезінде Кисмартонды қысқа мерзімге басып алды (Еуропадағы Осман соғыстарына қараңыз). 1589 жылы өрттен қирады. 1648 жылы Эстерхази әулетінің билігіне өтті. Осы венгр княздары қаланың сырт келбетін өзгертіп, әсіресе Эстерхази сарайында кең ауқымды құрылыс жүргізді. Осы кезеңде қала 1683 жылы Имре Тёкёли әскерімен басылып алынды, ал 1704 жылы Габсбургтер Са́ндор Каро́лының бүлікші курук әскерін жеңді. 1776 жылы тағы да өртке ұшырады. Жозеф Гайднның ханзаданың Hofkapellmeister (кеңес оркестрінің директоры, музыка жазушы және орындаушы) лауазымына тағайындалуы қала тарихындағы көркемдік өркендеудің бастауы болды. 1809 жылы Айнштадт Наполеон соғыстары кезінде француз әскерлерімен басылып алынды; 1897 жылы теміржол желісіне қосылды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Венгрия Корольдігінің Сопрон округіндегі Кисмартон округінің орталығы болды. 1921 жылы Сен-Жермен және Трианон келісімдері бойынша, қала және Бургенландтың барлық венгр аймағы (Сопрон қаласы мен референдумдар өткізілген 11 басқа ауылды қоспағанда) Австрияға қосылды. 1925 жылдың 30 сәуірінен бастап Айзенштадт Бургенланд штатының үкіметі орналасқан және осылайша штаттың астанасы болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Айзенштадт ауыр бомбалауға ұшырады. 1945 жылдың 2 сәуірінде Вена шабуылы барысында оны 3-ші Украина майданының кеңес әскерлері басып алды, ал қала 1955 жылға дейін кеңестік оккупацияда болды. 1960 жылы ол Рим-католик шіркеуінің Айзенштадт диоцезінің бас кеңсесі болды.
Archeological finds prove that the Eisenstadt area was already settled in the Hallstatt period. Celts and Romans settled somewhat later. During the Migration Period, the area was settled by different Germanic tribes and the Huns. Around 800, during the reign of Charlemagne, settlement by the Bavarii began. The territory became part of the Kingdom of Hungary in the 11th century. The fortress built on the original earth works was destroyed by the troops of Margrave Leopold III of Austria. In 1241, it was destroyed by the Mongol invaders. In 1373, the town came into the possession of the Kanizsai family, who rebuilt the walls surrounding the town and built a fortress at the site of the present day castle between 1388 and 1392. In 1388, Eisenstadt was given the right to hold markets by Emperor Sigismund. From 1440 Archduke Albert VI of Austria held the town as collateral for a loan. In 1451, Matthias Corvinus ceded it to Frederick III, Holy Roman Emperor in return for the Holy Crown of Hungary. Matthias Corvinus reconquered it by force in 1482, but Maximilian I acquired it again in 1490. It remained under Habsburg rule until 1622; however, the Ottoman Empire briefly conquered Kismarton in 1529 and 1532 during their advances on the city of Vienna (see Ottoman wars in Europe). It was destroyed by fire in 1589. In 1648, it passed under the rule of the Esterházy family. These Hungarian princes permanently changed the face of the city due to their extensive construction, especially on their castle, Schloss Esterházy. During this period, the city was captured by the army of Imre Thököly in 1683, and it saw the defeat of the rebel kuruc army of Sándor Károlyi by the Habsburgs in 1704. It was again destroyed by fire in 1776. The appointment of Joseph Haydn as the prince's Hofkapellmeister (court orchestra director, composing and performing music) began the great artistic period in the city's history. In 1809, Eisenstadt was occupied by French troops during the Napoleonic Wars; in 1897, it was joined to the railway network. Until the end of World War I, it was the seat of Kismarton district in Sopron county in the Kingdom of Hungary. Without plebiscite, the city and the entire Hungarian territory of Burgenland (with the exception of the city of Sopron and 11 other villages in which referendums were held) was annexed to Austria by the Saint Germain and Treaties of Trianon in 1921. Since 30 April 1925, Eisenstadt has been the seat of the Burgenland state government and thus the state capital. During World War II, Eisenstadt was heavily bombarded. On 2 April 1945, it was captured by Soviet troops of the 3rd Ukrainian Front in the course of the Vienna Offensive, and the city remained under Soviet occupation until 1955. In 1960, it became the see of the Roman Catholic Diocese of Eisenstadt.
Білім
Айзенштадт – ФХ Бургенланд қолданбалы ғылымдар университетінің, ПХ Бургенланд педагогикалық колледжінің және Йозеф Хайдн жекеменшік музыкалық жоғары мектебінің орналасқан жері.
Eisenstadt is the seat of the university of applied sciences FH Burgenland, the college of education PH Burgenland, and the music school Joseph Haydn Privathochschule Burgenland.
Мәдениет
Айзенштадт бұрын Жозеф Хайдн фестивалін, Хайдн Festspiele фестивалін, шарап шаруашылығы фестивалін, Fest der 1000 Weine фестивалін және Дүниежүзілік жеңіл атлетиканың континенттік тур турнирін, Австрия ашық чемпионатының өтетін орны болған.
Eisenstadt formerly hosted a Joseph Haydn festival, the Haydn Festspiele, a viniculture festival, the Fest der 1000 Weine, and a tournament of the World Athletics Continental Tour, the Austrian Open.