Кіріспе

Трапезундтың соңғы императоры (1460-61) – император Алексий I Трапезундтың інісі және бірге билеушісі. Давид Мегас Комнен (; шамамен 1408 – 1 қараша 1463) 1460 жылдан 1461 жылға дейін Трапезундтың соңғы императоры болды. Ол Трапезунд императоры Алексий IV пен Теодора Кантакузененің үшінші ұлы еді. Трапезунд Осман империясының қолға түскеннен кейін, ол отбасымен бірге Осман империясының астанасы Константинопольге тұтқынға алынды, онда ол және оның ұлдары мен сіңілі баласы 1463 жылы өлімге кесілді. 2013 жылдың шілдесінде Давид пен оның ұлдары мен сіңілі баласы Константинополь Патриархатының Киелі Синодымен қасиетті деп жарияланды. Олардың мереке күні 1 қараша деп белгіленді, осы күні олар қайтыс болған.

Трапезонт империясының билеушісі

Дәуіт ағасы, Иоанн IV билік құрған жылдары маңызды рөл атқарды. Оған деспот титулы берілді, ол Трапезундта тақ мұрагерін білдіретін атау еді. Дәуіт ағасының генуэздерге қарсы жорықтарына қатысып, түрлі дипломатиялық тапсырмаларды орындады. 1458 жылы ол ағасының Осман сұлтаны Мехмед II-мен Адрианопольде жасасқан шартын бекітті, сондай-ақ сол жылы өзінің немере қызы Теодораны Ақ қойлыдан Ұзын Хасанға үйлендірді. Дәуіт ағасының қайтысынан кейін, шамамен 1460 жылдың сәуір айында таққа отырды. Иоанн IV өзінің туған інісі Алексий V-ті мұрагер етіп тағайындағанмен, Алексий кәмелетке толмаған еді. Лаоник Халкокондилдің айтуынша, Дәуіт Кабаситаной архионттарының қолдауымен жас императорды ығыстырып, тақты өзіне алды. 1453 жылы Осман түріктері Константинопольді бағындырғаннан кейін, Мехмед II-нің кішкентай империяға қауіпті күшейді. Дәуіттің ағасы Джон өзінің өліміне дейін империяны қорғау үшін одақтар құрып, шығыстағы грузин князьдерімен және Ақ қойлыдан Ұзын Хасанмен келісімдер жасады, ал Дәуіт олардың қолдауына сенеді. Синопе және Караманның мұсылман билеушілері Джон немесе Ұзын Хасан тарапынан одақтас ретінде тартылған болуы мүмкін. Осы кезде, 1460 жылдың қазан айында, Людовико да Болонья император Фредерик III сарайына Персия мен Грузияның елшілері болып көрінген екі адаммен келді. Нақтырақ айтқанда, парсы елшісі Николай Тбилиси Георгий VIII-нің өкілі болды, ал грузин елшісі – «Кустопа», «Кустода», «Частодина» және басқа да түрленулерде жазылған Самцхе ханзадасы Кварквар II-ні білдірді. Олар тек сол шығыс билеушілерінің ғана емес, сондай-ақ Осман империясына қарсы одаққа қатысуға ниетті үш Кавказ тайпасының қол қойған хаттарын алып келді. Людовиконың серігі Венецияға, содан кейін Флоренцияға барды, онда олардың қатарына жаңа елші қосылды: Михаэль Алигиери, ол император Дәуіттің елшісі екенін мәлімдеді. Леванттағы базалар желісін құруға ынталы Флоренцияда Алигиери Флоренция мен Трапезундтың Дәуіті арасындағы келісімді жасасты, ол қалаға консулдық (фондако) мен сауда шарттарын берді, оның ішінде генуэздер мен венециялықтар Трапезундта иеленген экспорттан 2% алым. Өзінің атасы Данте Алигиери сияқты, Михаэль Алигиери флоренциялық болғанмен, Қара теңізде жеке саудамен айналысқан. Брайер 1470 жылдың 28 сәуірінде жазылған құжатты атап өтеді, онда Каффадағы Сент-Джордж банкінің қорғаушылары Михаэль Алигиериге, оның балалары мен қызметкерлеріне қауіпсіз өту құқығын берді. Брайер Людовико да Болоньяның мәлімдемелеріне күдікпен қарады, Людовиконың «әлдеқайда жайбарақатты болғанын және кейінірек Барон Корвоның шіркеуге деген көзқарасына ұқсас, жеке амбицияларына мән берілмегенін» байқады. Екінші жағынан, Брайер Михаэль Алигиериді император Дәуіттің заңды өкілі деп санайды, бірақ Дәуіттің Бургундия герцогы Филипке жазған хаты «Италияда жазылмаған болса да, итальяндық көзқараспен жазылған, және Трапезундты жақсы білетін, сондай-ақ жақында Дәуіт Комненді жаңа император ретінде көрген адам жазған» делінген. Уильям Миллер Трапезунд империясы туралы еңбегінде Михаэль Алигиеридің заңды өкіл болғанын болжайды, ал христиан лигасының басты жақтаушысы болған Лудвико да Болоньяның бар екендігін ескермейді. Батыстың Осман империясына қарсы қолдауы әлі де толыққанды болмағандықтан, Дәуіт сұлтаннан өзінің алдыңғысы төлеген салықты жеңілдетуді сұрады. Одан да нашар, ол бұл талаптарды Ұзын Хасанның елшілері арқылы жеткізді, олар өздерінің билеушісі атынан одан да жоғары талаптар қойды. Сұлтан Мехмед оларды жіберді, жауабы кейін берілетінін айтты. Бұл жауап келесі жылдың жазында келді: оның адмиралы Касим Пашаның флоты Анатолияның Қара теңіз жағалауымен Трапезундқа қарай жүзіп кетті, ал ол өзі Бурсадан шығысқа қарай армияны бастап кетті.

Трапезонттың құлдырауы

Кейбір көршілерімен келіссөзге дайынмын деп көрсетіп, Мехмед II Синопты қоршап алып, оның тапсыруын алды. Сұлтан өз флотын Трапезундқа жіберіп, Ұзын Хасанға қарсы құрлық әскерін жетектеді. Мехмед Қойлы Хисардың шекаралық бекінісін шабуылмен басып алғаннан кейін, Ұзын Хасанның одақтастары – қарамандықтар оған көмекке келмеді, сонда Ұзын Хасан анасы Сара Хатунды султан лагеріне құнды сыйлықтармен жіберіп, бейбітшілік сұрады. Ол Мехмед пен Ақ Қоюнлу арасындағы бейбіт келісімді келіссөздер арқылы қол жеткізді, бірақ күйеуінің туған жері Трапезунд үшін ештеңе істей алмады. Стивен Рансиман Сара мен Мехмедтің арасындағы әңгімені қайталады: «Неге өзіңді шаршатасың, балам, Трапезундтан артық ештеңе жоқ?» деп сұрады ол. Ол Исламдың қылышы оның қолында екенін және өз діні үшін шаршамағаны үшін өкінетінін айтты. Дәуіттің ең тиімді одақтасы бейтараптандырылғаннан кейін, Мехмед II Трапезундқа жорық жасады. Оның флоты шілде айының басында сол жерге қонды, Дәуіттің әскерін жеңіп, қала маңындағы аудандарды тонады және қаланы бір айдан астам уақыт бойы қоршады. Осман қолбасшысы Махмуд Паша Ангелович әміршісі келгенге дейін Дәуітпен келіссөздер бастады, ал Дәуіттің протовестиариосы Георгий Амирутцес императорға бейбітшілікке келісуге кеңес берді. Тамыз айында Мехмед II келген кезде ол келіссөздерге қанағаттанбады, бірақ оларға жалғасуға рұқсат берді. Дәуіт енді отбасын, үй-жайын және мүлкін сақтау шартымен тапсыруға көндірілді және Фракиядағы зейнеткерлікке уәде берілді. 1461 жылғы 15 тамыздағы Дәуіттің тапсыруы Трапезунд империясының және Византия императорлық дәстүрінің соңына белгі салды.

Адам ата мен Хауа ананың күнәсінен кейін

Дәуіт отбасымен бірге Адрианопольға қоныстанды және Струма өзені аңғарындағы иеліктерінен түскен табысқа ие болды, оның жылдық кірісі шамамен 300 000 күміс тиынды құрады. Алайда, Византия империясын ғасырлар бойы билеген Комнендер әулетінің ұрпағы болғандықтан, Дәуіт құлаған режимнің айқын символы еді және гректердің Осман билігіне қарсы күресінің ошағы болуы мүмкін еді. Сондықтан Мехмет өзін мазалаған тұтқыннан құтылуға мүмкіндік күтті. Екі жылдан соң ол үшін жағдай туды. Халкокондил тарихындағы бір дереккөз, мұнда Псевдо-Халкокондил деп аталады, Дәуіттің қызы Теодора (сондай-ақ Деспина Хатун деп танылған) өзінің інісіне, оның ұлдарының біреуін немесе ағасы Александрдың ұлы Алексиосты өзімен бірге тұруға шақыратын хат жазғанын айтады. Псевдо-Халкокондилдің сөзіне сенсек, Георгий Амирутз осы хаттарды тауып, өзінің қауіпсіздігі үшін оларды сұлтан Мехметке тапсырды. Теодор Спандунес бұл хаттардың сұлтанның бұйрығымен жасалғанын мәлімдейді, бірақ дәлелдердің растығына қарамастан, нәтиже бірдей болды. Кеңескеннен кейін Мехмет Дәуітті, оның үш ұлын – Базиль, Мануил және Георгийді, сондай-ақ оның інісі Алексиосты түрмеге қамауға бұйырды. Халькедегі сауда мектебінің қолжазбаларындағы жазбалар бес адамның 1463 жылғы 26 наурызда, сенбі күні қамауға алынғанын көрсетеді. Бұл датаны қазіргі уақытта Лондон медициналық қоғамында сақталатын Фукидид тарихының тағы бір қолжазбасы растайды. Онда Дәуіттің ұлдары аштықтан қиналып, Кабаситанойлардың ықпалымен ислам дініне өткені айтылады. Олар Константинопольге жеткізіліп, Бейоғлу түрмесіне қамалды, онда тағы бес адаммен бірге Комнендер әулетінің соңғы өкілдері 1463 жылғы 1 қарашада таңғы сағат төртте қылышпен жазаланды. Патриарх Софроний I жазған хат осы жазаның орындалғанын растайды. Кейбір деректерде ол әйелімен бірге өлтірілді, себебі ол дінін өзгерткісі келмеді, ал басқалары оның жесір қалғаннан немесе ажырасқаннан кейін Елванбейзаде Синан бейге қайта үйленгенін айтады. Сонымен қатар, Дәуіттің ағасы Александрдың әйелі Мария Гаттилузио да сарайға қосылды. Спандунес, осы дереккөздерден немесе Псевдо-Халкокондилден әлдеқайда кейінірек жазған, бірақ отбасылық әңгімелерге сүйене отырып, осы адамдардың тағдыры туралы басқаша мәлімдейді. Ол Марияның ұлы Алексийдің аман қалғанын айтады; дәстүр бойынша оған Галата қаласының қабырғаларынан тыс жер берілді, онда ол "Бейдің ұлы" деп танылып, Бейоғлу ауданы осылай аталды. Спандунес сондай-ақ жесір қалған императрица Елена Кантакузене күйеуі мен ұлдарын жерлегені үшін сұлтаннан үлкен айып төлегенін және қалған өмірін кедейлікте өткізгенін жазды. Оның кіші ұлы Георгий мұсылман болып өскен, бірақ кейін Парсыдағы Ұзын Хасанға баруға рұқсат алғанда, ол соттан қашып Грузиядағы әпкесіне келді, онда ол христиан дініне қайта оралып, грузин ханшайымына үйленді.

Танымал мәдениетте

Дәуіт пен Трапезонттың құлауы Дороти Даннетттің "Көктің көктемі" романында, оның Николо үйі сериясының екінші кітабында бейнеленеді. Дэвид Лоренс Шуновердің "Жарқыраған қылыш" романында екінші дәрежелі кейіпкер ретінде көрінеді, онда ол өршіл, бірақ дипломатиялық тұрғыдан да шебер жас адам ретінде суреттеледі.