Кіріспе

Византия императрицасы 1059–1071 жылдар аралығында Евдокия Макремболитисса (Εὐδοκία Μακρεμβολίτισσα) Константин X Дукас және Романос IV Диогенге жасаған некелері арқылы Византия императрицасы атанды. 1067 жылы кәмілетке толмаған ұлы Михаил VII-нің регенті болды, ал Романос IV Диогенге үйлену арқылы регенттік өкілеттігінен бас тартты. 1071 жылы ол тақтан алынғанда ұлдарына регенттік құқығын қайта иеленді, бірақ көп ұзамай қайтадан отставкаға кететін болды. Өзінің жеке регенттік кезеңдерінде дербес билік жүргізгені және императрица атағын сақтап қалғаны үшін, бірқатар қазіргі ғалымдар Евдокияны 1067 жылы, ал кейбіреулері 1071 жылы да тәуелсіз билеуші императрица деп санайды.

Түпбасқасы және ерте өмір

Евдокия Макремболитса – Иоанн Макремболитстің қызы және Константинополь патриархы Михаил I Серуларийдің сіңлісінің күйеуі Макремболитпен туысқан қызы. Константинополь аристократиясынан шыққан Иоанн 1040 жылы император Михаил IV-ке қарсы қастандық жасау үшін Серулариймен бірікті, бірақ олардың жоспары көп ұзамай тоқтатылды. Евдокияның туған күні белгісіз, бірақ ғалымдар оны көбінесе 1030 жылы туған деп санайды. Кейбір авторлар оның өмірі 1021–1096 жылдары болғанын айтады, бірақ бұл басқа дереккөздермен расталмайды. Евдокия Константин X Дукасқа 1059 жылы таққа отырудан бұрын, шамамен 1049 жылы, Константин 43 жасқа толғанда үйленді. Ол Константиннің екінші әйелі болды, себебі оның алғашқы әйелі, герцог Константин Далассенос қызы, олардың некесінен кейін көп ұзамай қайтыс болды. 1059 жылға дейін олардың кем дегенде бес баласы болды: болашақ Михаил VII, ерте қайтыс болған аты белгісіз ұлы, Андроник Дукас, Анна Дукаина және Феодора Дукаина.

Императрица

Константин X Дукас 1059 жылғы 23 қарашада Исаак I Комненнің тақтан басқанынан кейін император болып жарияланды. Евдокия көп ұзамай, мүмкін сол жылы Августаның тажына ие болды. Осы кезде олардың төртінші ұлы, Констанций Дукас, ағасы Михаилдан бұрын таққа отырды, және тағы бір қызы Зоя дүниеге келді. 1066 жылғы қазанда Константин ауырғанда, ол цезарь Иоанн Дукасты және патриарх Иоанн VIII Ксифилинді бірлескен регенттер етіп тағайындады. Евдокияның Михаил мен Константиосқа қамқорлық етуі тиіс болған, бірақ Константин оның үлкен ниеттері бар екенін білген. Константин келесі жылы, 1067 жылғы 23 мамырда қайтыс болды. 1825 жылы Чарльз Абрахам Элтон өзінің «Рим императорларының тарихы» еңбегінде Евдокияны Византия империясының монархтарының қатарына қосты. Кейбір тарихшылар Евдокияны тек регент емес, өз құқығымен билік жүргізген император ретінде қарастырады. Оның замандасы Майкл Пселлостың айтуынша, Евдокия «Константиннің орнын басып, билікке ие болды, ол билікті басқаларға тапсырмады, бүкіл басқаруды өзіне алды. Михаил VII бұл кезде балалық шағынан шыққан еді, бірақ дегенмен «барлық басқаруды анасына қалдырды». Кейбір авторлар оның ақыл-есінің толыққанды болмағанын айтады. Оның билеуші мәртебесі оның монеталарында және бейнелерінде көрінеді. Мысалы, ол күміс және мыс монеталарда ұлдарысыз бейнеленген, бұл өте ерекше жағдай еді. Күміс реликвиардағы бір жазуда оны «Римнің ұлы император қызы» (megalē basilis tōn Romaiōn) деп атайды, бұл оның ұлдарына қарағанда жоғары мәртебеде болғанын көрсетеді (олар тек basileus болды). 1067 жылғы кейбір жазуларда оған император деген еркек атағы берілген. 1067 жылдың соңындағы тетартеронға «Евдокия мен Михаил, императорлар» деп жазылған, ал 1067 жылдың мамыр мен желтоқсан аралығындағы мөрде «Евдокия, Михаил және Констанций, Рим императорлары» деп жазылған. Евдокия Константиннің өлім төсегінде қайтадан тұрмысқа шықпауға ант берген, тіпті ол патриарх Иоанн VIII Ксифилиннің алдында ант берген. Алайда, ол билікті жалғыз өзі ұстаса, оның билік позициясына қауіп төнетінін білген. Сондықтан ол Романос IV Диогенді, армияда үлкен беделге ие болған генералді таңдады. Бұл шешім өте даулы болды, өйткені Романос Константин X қайтыс алғанға дейін венгрлермен сөз байласыпты деген айып тағылған. Евдокия оның шеберлігі мен басшылығы Селжук түркілерінің шығысқа қарай жылжуын тоқтатады деп үміттенген. 25 желтоқсанда Евдокия Романосты таққа отырғызуға дайындалу үшін магистр және стрателат атақтарымен марапаттады. Алайда, оларға Константинополь патриархының мақұлдауы қажет еді. Кейбір деректерге сүйенсек, Евдокия Иоанн VIII-ді өзінің ағаларының біріне үйленетініне сендіріп алдаған. Иоанн VIII ұсынысты қабыл алып, антты бұзды. Неке және императорлық таққа отырғызу 1068 жылғы 1 қаңтарда өтті, бұл патриарх пен басқа да лауазымды тұлғаларды таң қалдырды. Жаңа күйеуінің көмегімен Евдокия қауіптің алдын алуға қол жеткізді. Оның Романос IV-тен екі ұлы болды: Никефор және Лео. Евдокия мен Константиннің тағы бір ұлы, Андроник Дукас, Романос IV-тің де бірлескен императоры болды, бірақ оны өз әкесі, анасы және ағалары биліктен шеттеткен еді. Ол, мүмкін, 1068 жылы таққа отырған, бірақ ол замандас жылнамаларында еске алынбаған. Қазіргі монеталар Романосты Михаил мен оның бауырларынан төмен, демек, императордан төмен көрсетеді. Кейде ол тіпті «император» деп аталмайды, өйткені кейбір тетартерлер оны тек деспот деп атайды және базилей атағын Евдокияға қалдырады. Майкл Пселлостың айтуынша, ол оны «бағынышты, билеуші емес» деп атаған. Алайда Романос IV көп ұзамай одан тәуелсіз әрекет ете бастады, тіпті оған наразылық білдіре бастады. Сенаттың және армияның бір бөлігі де, Иоанн Дукастың басшылығымен, наразылық білдірді. 1071 жылғы 26 тамызда Романос IV Селжук империясының сұлтаны Алп Арсланмен Манзикерт шайқасында кездесті. Византия армиясы талқандалды және императордың өзі, Андроник, Иоанн Дукастың ұлының сатқындығының салдарынан тұтқындалды. Бұл жаңалық Константинопольге бірнеше күннен кейін жетті, бұл халықты қатты дүрліктірді. 1 қазанда Сенат Романос IV-ті тақтан түсірді және Евдокия мен Михаил VII-ді бірлескен билеушілер деп жариялады. Кейбір деректер Евдокия күйеуін тақтан түсіруді жоспарлап отырғанын айтады, бірақ бұл өте күмәнді. Жаңа режим бір ай ғана созылды, Евдокияның қарсылығы оны тақтан түсіруге жеткілікті болды, әсіресе Романостың босатылуы туралы жаңалық қалаға жеткеннен кейін. Михаил VII содан кейін Иоанн Дукаспен бірлесіп, жалғыз автократ деп жарияланды, ол Евдокияны монастырға, дін қызметкері ретінде зейнетке жіберді.

Кейінгі өмірі

Евдокия 1071 жылы жер аударылғаннан кейін де ықпалын сақтап қалды. Ол биліктен шеттетілгеннен кейін көп ұзамай, Романос IV-ті таққа қайта орнату және Иоанн Дукасты биліктен қуу үшін Исаак I Комненнің қарындасы Анна Далассенамен одақтасты. Бірақ, Комнен әулетіне жақын евнух Никефоритцтің ілбірінен кейін Дукас абыройын жоғалтты. Кейін Евдокия 1072 жылғы 4 тамызда қайтыс болған Романос IV-ге есте қаларлық жаназа мен жерлеу рәсімін өткізді. 1078 жылы Никофор III Ботанейат Михаил VII-ні тақтан түсіргеннен кейін, Евдокияны жаңа император Константинопольге қайтарды, ол оған үйленуді ұсынды. Алайда, бұл жоспар іске аспады, себебі Никефоритцтің жер аударылуынан кейін қайта билікке келген Иоанн Дукас бұған қарсы болды. Дегенмен, Никефор оған көптеген сыйлықтар мен ризашылық білдірді. Оның қайтыс болған күні белгісіз, бірақ ол 1081 жылы Алексий I Комнен таққа отырғаннан кейін болған. Оның соңғы белгілі әрекеті – патриарх Михаил I Серуларийдің туысының бірін қабылдауы. Евдокияға тарих және мифология сөздігі жатады, ол Ἰωνιά (яғни, «Гүлдер жинағы» немесе «Гүл төсегі») деп аталады. Оның кіріспесінде күйеуі Романос Диогенге арналған үндеу бар. Бұл еңбек «құдайлардың, батырлар мен қаһарман әйелдердің шежірелері, олардың түрленулері, ежелгілерде табылған олар туралы аңыздар мен әңгімелер жинағы» ретінде сипатталған. Алайда, қазір бұл кітап 16 ғасырғы жинақ деп есептеледі, бұл жинақты 1540 жылы жалған Константин Палеокаппа жасаған және Евдокияға дұрыс емес жатқызылған. Бұл еңбекке Диоген Лаэрт және Суда кіретін дереккөздерден құрастырылған.