Кіріспе

Көне ағылшын тіліндегі Киелі кітап аудармалары – ортағасырлық Англияда көне ағылшын тіліне жасалған Киелі кітаптың толық емес аудармалары. Аудармалар түпнұсқа тілдерінен емес, латын тіліндегі мәтіндерден жасалған. Осы аудармалардың көптегені, шындығында, латын тілін жетік меңгермеген дін қызметкерлеріне көмектесу үшін дайындалған және сол кездегі Батыс христиандығында стандартты болып саналған "Вулгата" латын тіліндегі Киелі кітаппен бірге таратылған. Көне ағылшын тілі – Киелі кітапқа ерте ортағасырлық халық тілдерінің біріне аударылған, және Париж псалмашысы немесе Эльфриктың Алты кітабы сияқты, таратуға арналған бірнеше толық емес Киелі кітап аудармаларын қамтиды.

Ерте тарихы (600-874)

664 жылы Уитби Синодына дейін аудармалар туралы ақпарат шектеулі. Олдхелм, Шерборн епискобы және Малмсбери аббаты (639–709), Забур кітабының көне ағылшын тіліне аудармасын жазған деген аңыз бар, бірақ бұл күмәнді. Кэдмон (657–684) Бед әңгімелегендей, Киелі кітаптардағы оқиғалар негізінде көне ағылшын тілінде өлеңдер айтқан, бірақ ол тікелей аудармамен айналыспаған. Бед (672–735 ж.ш.) Иоанн Жақсы хабарының көне ағылшын тіліне аудармасын жасаған, ол өлімінен аз уақыт бұрын дайындалған деседі. Бұл аударма қазірде жоғалып кеткен; оның бар екенін Джарроулық Кутберт Бедтің өлімі туралы айтқандарынан білеміз. Веспасиан Забур кітабы (~850–875) – Мерсия диалектісіндегі Забур кітабының сызық аралық түсіндірмесі. Көне ағылшын тіліндегі түсіндірмелері бар тағы он бір англосаксон (және екі кейінгі) псалтырлары белгілі. Ең ертедегілері, шамасы, 9 ғасырдың басындағы Бликлинг Забур кітабының (Морган кітапханасы және мұражайы, М.776) қызыл түсіндірмелері. Көне ағылшын тіліндегі соңғы түсіндірме 12 ғасырлық Эдвин Забур кітабында кездеседі. 1050 жылғы Тиберий Забур кітабындағы көне ағылшын материалдарында Забур жырларының үздіксіз сызық аралық түсіндірмесі бар.

Альфред және Уэссекс әулеті (875-999)

Англия Ұлы Альфред пен Үлкен Эдуардтың ұрпақтары басқарған Вессекс әулетімен біріккенде, аудармалар жалғасты. Альфред патша (849–899) Киелі кітаптың жергілікті тіліндегі бірнеше үзінділерін таратты. Бұл кітаптарға он өсиет пен Пятикниженің үзінділері кірді, оларды ол сол шамада жариялаған заң кодексіне қосты. Альфредтің Забур кітабын көне ағылшын тіліне аударуды бұйырғаны айтылады, бірақ ғалымдар Париж Забур жинағының алғашқы елу Забурының Альфред авторлығына қатысты пікірлері екіге бөлінеді. 950–970 жылдары Олдред жазушы Линдисфарн Евангелияларына көне ағылшын тілінің Нортумбрий диалектісінде (Нортумбрий глоссасы) глоссаны, сондай-ақ оны кім жазғанын және безендіргенін сипаттайтын алғы сөзді қосты. Оның "Әкеміздің дұғасы" нұсқасы былай: Suae ðonne iuih gie bidde fader urer ðu arð ðu bist in heofnum & in heofnas; sie gehalgad noma ðin; to cymeð ric ðin. sie willo ðin suae is in heofne & in eorðo. hlaf userne oferwistlic sel us to dæg. & forgef us scylda usra suae uoe forgefon scyldgum usum. & ne inlæd usih in costunge ah gefrig usich from yfle.

Шамамен сол уақытта (~950–970), Фарман есімді діни қызметкер Матай Евангелиясына глосса жазды, ол Рушворт Евангелиясы деп аталатын қолжазбада сақталған. Шамамен 990 жылы төрт Евангелияның толық және дербес нұсқасы ежелгі ағылшын тілінде Батыс Саксон диалектісінде пайда болды және Вессекс Евангелиялары деп аталады. Бұл аударманың жеті қолжазба көшірмесі сақталған. Бұл аударма бізге ең таныс ежелгі ағылшын нұсқасын береді, "Әкеміздің дұғасы": Fæder ure þu þe eart on heofonum, si þin nama gehalgod. To becume þin rice, gewurþe ðin willa, on eorðan swa swa on heofonum. Urne gedæghwamlican hlaf syle us todæg, and forgyf us ure gyltas, swa swa we forgyfað urum gyltendum. And ne gelæd þu us on costnunge, ac alys us of yfele. Soþlice. Вессекс Евангелияларымен шамамен бір уақытта (~990), Эйншамдық діни қызметкер Эльфрик Ешуа мен Сотшылар кітаптарымен бірге Пятикниженің дербес аудармасын жасады. Оның аудармалары суреттелген ежелгі ағылшын тіліндегі "Хексатеух" үшін қолданылды.

Соңғы англосаксон аудармалары (1000 жылдан кейін)

Юниус қолжазбасы (алғашқыда Кедмонға жатқызылған) шамамен 1000 жылы көшірілген. Онда халық тіліндегі Киелі кітап материалдары бар: «Жаратылыс кітабының» екі нұсқасы («Жаратылыс кітабы А» және «Жаратылыс кітабы В»), «Шығу кітабы», «Даниял кітабы» және Никодимнің апокрифтік Ізгі хабарынан алынған «Иса мен Шайтан» кітабы. Британ кітапханасындағы Royal 1 A. xiv, Бодли 441 және Бодлиан кітапханасындағы Хаттон 38 қолжазбалары 12 ғасырдың соңында жазылған болса да, көне ағылшын тілінде сақталған. Хаттон 38 Батыс саксон тілінің соңғы Кент диалектінде жазылғанымен ерекшеленеді. Олар төрт Ізгі хабарды қамтиды, бірақ «Лұқа» кітабының 16.14–17.1 аралығындағы бір бөлігі Хаттон және Royal қолжазбаларының екесінде де жоқ. 1066 жылы нормандтардың басып алуы көне ағылшын тілінің ыдырауының бастамасы болды. Киелі кітапты көне ағылшын тіліне аудару көне ағылшын тілінен орта ағылшын тіліне өтумен біртіндеп тоқтатылды, содан кейін орта ағылшын тілінде Киелі кітапты аударуға әрекеттер жасалды.