Кіріспе
Ағылшын тіліндегі Католик Киелі кітабы – Дуай-Реймс Киелі кітабы ( /d//uː//eɪ// /'r//iː//m//z/, /,/d//aʊ//eɪ// //, /USalso//d//uː/,/ei// // /), сонымен қатар Дуай-Реймс нұсқасы, Реймс-Дуай Киелі кітабы немесе Дуай Киелі кітабы деп те аталады және D–R, DRB және DRV деп қысқартылады. Бұл Киелі кітаптың латын Вульгатасынан ағылшын тіліне аудармасы, оны Католик шіркеуінің қызметі үшін Дуайдағы ағылшын колледжінің мүшелері жасаған. Жаңа Келісімнің бөлігі 1582 жылы Реймс қаласында (Франция) кең көлемді түсіндірмелермен және жазбалармен бір томдық болып басылып шықты. Ескі Келісімнің бөлігі жиырма жеті жылдан кейін, 1609 және 1610 жылдары Дуай университеті екі томдық етіп шығарды. 1609 жылы Жаратылыстан Әйүпке дейінгі кітаптарды қамтитын бірінші том басылды; екінші том 1610 жылы Забур кітабынан 2 Маққабилерге дейін (жазбаша "Маққабилер") және Ескі Келісімнен кейінгі Вульгата қосымшасының үш апокрифтік кітабы ("Манасаның дұғасы", 3 Езра және 4 Езра) басылды. Көп бөлігі шеткі жазбаларда жазылған, және олар аударма мәселелеріне, сондай-ақ Вульгатаның еврей және грек мәтіндеріне қатысты түсінік берді. Бұл нұсқаның мақсаты – мәтін мен жазбалар арқылы католик дәстүрін протестанттық реформация кезінде ұстап тұру болды. Бұл ағылшын католиктерінің қарсы реформацияны қолдауға жасаған тырысы болды. Жаңа Келісім 1600, 1621 және 1633 жылдары қайта басылды. Ескі Келісімнің томдары 1635 жылы қайта басылды, бірақ одан кейін тағы бір жүз жыл бойы басылмады. 1589 жылы Уильям Фулк Реймс мәтіні мен жазбаларын толық жинақтап, оларды Бішпелер Киелі кітабымен қатар бағаналарда орналастырды. Бұл шығарма Англияда кеңінен сатылып, 1633 жылға дейін тағы үш басылымда қайта шығарылды. Фулктің басылымдары арқылы Реймс Жаңа Келісімі XVII ғасырдағы ағылшын тілінің дамуына айтарлықтай әсер еткені көрінеді. Алғашқы басылымның көбісі латын тілінде жазылған, сондықтан кейбір жерлерін оқу өте қиын болды. Сондықтан бұл аударманы епископ Ричард Чаллонер қайта қарастырды: Жаңа Келісімді 1749, 1750 және 1752 жылдардағы үш басылымда, ал Ескі Келісімді (Вульгата апокрифтерін алып тастағанда) 1750 жылы. Дуай-Реймс Киелі кітабы атауын сақтаса да, Чаллонердің қайта қарастырылуы (DRC) жаңа нұсқа болды, ол негізгі мәтіні ретінде Кинг Джеймс нұсқасын қабылдады, оны мұқият тексеріп, оқылуы мен Вульгатаның Клименттік басылымымен сәйкестігін жақсартты. Чаллонердің қайта қарастырылған басылымдарының көптеген нұсқаларында оның 1750 жылғы Ескі Келісіміге аздаған өзгерістер енгізілді. Алайда, Б. Макмахон 1783 жылдан 1810 жылға дейін Дублиндегі басылымдарда Чаллонердің Жаңа Келісімін кеңінен қайта қарады. Бұл нұсқалар XIX ғасырда Америка Құрама Штаттарында басылған кейбір Чаллонер Киелі кітаптарының негізі болды. Англияда басылған Чаллонер Киелі кітабының кейінгі басылымдары көбінесе Чаллонердің 1749 және 1750 жылдардағы Жаңа Келісім мәтіндерін қолдайды, сондай-ақ интернетте таралған Дуай-Реймс Киелі кітабының 20-ғасырлық басылымдары мен онлайн нұсқаларын қолдайды. Иерусалим Киелі кітабы, Жаңа американдық Киелі кітаптың қайта қаралған басылымы, қайта қаралған стандартты нұсқасы католиктік басылымы және жаңа қайта қаралған стандартты нұсқасы католиктік басылымы ағылшын тіліндегі католик шіркеулерінде ең көп қолданылатын Киелі кітаптар болса да, Дуай-Реймстің Чаллонер қайта қарауы көбінесе дәстүрлі ағылшын тіліндегі католиктердің таңдауы болып табылады.
The Douay–Rheims Bible (,/d//uː//eɪ// /'/r//iː//m//z//, /,/d//aʊ//eɪ// // /, /USalso//d//uː/,/ei// // /), also known as the Douay–Rheims Version, Rheims–Douai Bible or Douai Bible, and abbreviated as D–R, DRB, and DRV, is a translation of the Bible from the Latin Vulgate into English made by members of the English College, Douai, in the service of the Catholic Church. The New Testament portion was published in Reims, France, in 1582, in one volume with extensive commentary and notes. The Old Testament portion was published in two volumes twenty seven years later in 1609 and 1610 by the University of Douai. The first volume, covering Genesis to Job, was published in 1609; the second, covering the Book of Psalms to 2 Maccabees (spelt "Machabees") plus the three apocryphal books of the Vulgate appendix following the Old Testament (Prayer of Manasseh, 3 Esdras, and 4 Esdras), was published in 1610. Marginal notes took up the bulk of the volumes and offered insights on issues of translation, and on the Hebrew and Greek source texts of the Vulgate. The purpose of the version, both the text and notes, was to uphold Catholic tradition in the face of the Protestant Reformation which up until the time of its publication had dominated Elizabethan religion and academic debate. As such it was an effort by English Catholics to support the Counter Reformation. The New Testament was reprinted in 1600, 1621 and 1633. The Old Testament volumes were reprinted in 1635 but neither thereafter for another hundred years. In 1589, William Fulke collated the complete Rheims text and notes in parallel columns with those of the Bishops' Bible. This work sold widely in England, being re issued in three further editions to 1633. It was predominantly through Fulke's editions that the Rheims New Testament came to exercise a significant influence on the development of 17th century English. Much of the first edition employed a densely Latinate vocabulary, making it extremely difficult to read the text in places. Consequently, this translation was replaced by a revision undertaken by bishop Richard Challoner; the New Testament in three editions of 1749, 1750, and 1752; the Old Testament (minus the Vulgate apocrypha), in 1750. Although retaining the title Douay–Rheims Bible, the Challoner revision (DRC) was a new version, tending to take as its base text the King James Version rigorously checked and extensively adjusted for improved readability and consistency with the Clementine edition of the Vulgate. Subsequent editions of the Challoner revision, of which there have been very many, reproduce his Old Testament of 1750 with very few changes. Challoner's New Testament was, however, extensively revised by Bernard MacMahon in a series of Dublin editions from 1783 to 1810. These Dublin versions are the source of some Challoner bibles printed in the United States in the 19th century. Subsequent editions of the Challoner Bible printed in England most often follow Challoner's earlier New Testament texts of 1749 and 1750, as do most 20th century printings and online versions of the Douay–Rheims bible circulating on the internet. Although the Jerusalem Bible, New American Bible Revised Edition, Revised Standard Version Catholic Edition, and New Revised Standard Version Catholic Edition are the most commonly used Bibles in English speaking Catholic churches, the Challoner revision of the Douay–Rheims often remains the Bible of choice of more traditional English speaking Catholics.
Шығу тегі
Англиядағы реформациядан кейін кейбір католиктер Еуропа материгіне жер аударылды. Ағылшын католицизмінің орталығы 1568 жылы Уильям Аллен, бұрын Оксфордтағы Королева колледжінің және Йорк каноны, кейін кардинал, ағылшындарды қайтадан католицизмге қайтару үшін дін қызметкерлерін даярлау мақсатында құрылған Дуайдағы ағылшын колледжі (Дуай университеті, Франция) болды. Осы жерде католиктердің ағылшын тіліндегі Киелі кітап аудармасы жасалды. Жаңа Келісімнің бірнеше жүз данасы кварто түрінде (үлкен фолио емес) 1582 жылдың соңғы айларында (Герберт #177) колледждің Реймске уақытша көшіп кетуі кезінде жарық көрді; нәтижесінде ол Реймс Жаңа Келісімі деп белгілі болды. Ол басылған жылы қайтыс болса да, бұл аударманың негізгі авторы Грегори Мартин, бұрын Оксфордтың Сент-Джон колледжінің мүшесі және Эдмунд Кампионның жақын досы болды. Оған Дуайдағы басқалар, атап айтқанда Аллен, Ричард Бристоу, Уильям Рейнольдс және Томас Уортингтон көмектесті, олар түзетулер жасады және жазбалар мен түсініктемелер берді. Ескі Келісім де сол кезде дайын болғаны айтылады, бірақ қаржы жетіспеуіне байланысты колледж Дуайға оралғаннан кейін ғана басылды. Ол Дуэ Ескі Келісімі деп белгілі. Ол 1609 және 1610 жылдары (Герберт #300) екі томдық болып шығарылды. Жаңа және Ескі Келісімнің алғашқы басылымдары Женевалық Киелі кітап сияқты кварто форматын ғана емес, сонымен қатар римдік шрифттерді де қолданды. Жаңа аударма болғандықтан, Реймс Жаңа Келісімі Король Джеймс нұсқасының аудармашыларына әсер етті. Кейіннен ол Англикан шіркеуі үшін қызығушылық тудырмады. Қалалар қазір Дуэ және Реймс деп аталса да, Киелі кітап Дуэ-Реймс Киелі кітабы ретінде жарияланады және кейінгі католиктердің ағылшын тіліндегі Киелі кітаптарының негізі болды. Кітаптың бетінде былай жазылған: "Нағыз латын тілінен ағылшын тіліне адал аударылған Киелі кітап. Еврей, грек және басқа да басылымдармен мұқият салыстырылды". Кешігудің себебі "біздің жер аударылуымыздың қиын жағдайы" болды, бірақ латын тіліндегі басқа басылымдармен үйлестіру мәселесі де болды. Уильям Аллен Римге барып, Вульгатаның қайта қаралуы жөнінде басқалармен бірге жұмыс істеді. Сикстин Вульгатасы 1590 жылы жарық көрді. 1592 жылы Клементиан мәтіні жарық көрді. 1609 және 1610 жылдарғы томдардың көптеген түсініктемелеріне жауапты болған Уортингтон алғы сөздерінде былай деді: "Біз осы ағылшын аудармасын қайтадан қарап, оны латын тіліндегі ең толыққанды басылымға сәйкестендірдік".
Стиль
Дуа-Реймс Киелі кітабы – латын тіліндегі "Вулгата" аудармасы, ал ол өзі еврей, арамей және грек тілдеріндегі мәтіндердің аудармасы. "Вулгата" негізінен Киелі кітаптың латын тіліндегі түпнұсқасы деп Трент кеңесі жариялаған Әулие Иеронимнің (345–420) еңбегімен жасалды. Католик ғалымдары еврей және грек түпнұсқаларымен, сондай-ақ "әр түрлі тілдердегі басқа басылымдармен" "келісіп" отырса да, олардың мақсаты латын "Вулгатасынан" мүмкіндігінше тура аударма жасау еді, бұл олардың Алғы сөзінде айтылғандай, дәлдік үшін және кейбір жерлерде қиын синтаксис пен латындық сөздердің пайда болуына себеп болды. Келесі қысқа үзінді (Ефестіктерге 3:6–12) – сол кездегі орфографиялық ережелерді жаңартпай, әділ мысал болып табылады:
Other than when rendering the particular readings of the Vulgate Latin, the English wording of the Rheims New Testament follows more or less closely the Protestant version first produced by William Tyndale in 1525, an important source for the Rheims translators having been identified as that of the revision of Tyndale found in an English and Latin diglot New Testament, published by Miles Coverdale in Paris in 1538. Furthermore, the translators are especially accurate in their rendition of the definite article from Greek to English, and in their recognition of subtle distinctions of the Greek past tense, neither of which is capable of being represented in Latin. Consequently, the Rheims New Testament is much less of a new version, and owes rather more to the original languages, than the translators admit in their preface. Where the Rheims translators depart from the Coverdale text, they frequently adopt readings found in the Protestant Geneva Bible or those of the Wycliffe Bible, as this latter version had been translated from the Vulgate, and had been widely used by English Catholic churchmen unaware of its Lollard origins. Nevertheless, it was a translation of a translation of the Bible. Many highly regarded translations of the Bible routinely consult Vulgate readings, especially in certain difficult Old Testament passages; but nearly all modern Bible versions, Protestant and Catholic, go directly to original language Hebrew, Aramaic, and Greek biblical texts as their translation base, and not to a secondary version like the Vulgate. The translators justified their preference for the Vulgate in their Preface, pointing to accumulated corruptions within the original language manuscripts available in that era, and asserting that Jerome would have had access to better manuscripts in the original tongues that had not survived. Moreover, they could point to the Council of Trent’s decree that the Vulgate was, for Catholics, free of doctrinal error. In their decision consistently to apply Latinate language, rather than everyday English, to render religious terminology, the Rheims–Douay translators continued a tradition established by Thomas More and Stephen Gardiner in their criticisms of the biblical translations of William Tyndale. Gardiner indeed had himself applied these principles in 1535 to produce a heavily revised version, which has not survived, of Tyndale's translations of the Gospels of Luke and John. More and Gardiner had argued that Latin terms were more precise in meaning than their English equivalents, and consequently should be retained in Englished form to avoid ambiguity. However, David Norton observes that the Rheims–Douay version extends the principle much further. In the preface to the Rheims New Testament the translators criticise the Geneva Bible for their policy of striving always for clear and unambiguous readings; the Rheims translators proposed rather a rendering of the English biblical text that is faithful to the Latin text, whether or not such a word for word translation results in hard to understand English, or transmits ambiguity from the Latin phrasings:
This adds to More and Gardiner the opposite argument, that previous versions in standard English had improperly imputed clear meanings for obscure passages in the Greek source text where the Latin Vulgate had often tended to rather render the Greek literally, even to the extent of generating improper Latin constructions. In effect, the Rheims translators argue that, where the source text is ambiguous or obscure, then a faithful English translation should also be ambiguous or obscure, with the options for understanding the text discussed in a marginal note:
The translation was prepared with a definite polemical purpose in opposition to Protestant translations (which also had polemical motives). Prior to the Douay Rheims, the only printed English language Bibles available had been Protestant translations. The Tridentine–Florentine Biblical canon was naturally used, with the Deuterocanonical books incorporated into the Douay–Rheims Old Testament, and only 3 Esdras, 4 Esdras and the Prayer of Manasses in the Apocrypha section. The translators excluded the apocryphal Psalm 151, this unusual oversight given the otherwise "complete" nature of the book is explained in passing by the annotations to Psalm 150 that "S. Augustin in the conclusion of his Sermons upon the Psalms, explicateth a mysterie in the number of an hundred and fieftie[.]"
"Вулгатаның" нақты мәтіндерін аударудан басқа, Реймс Жаңа Ғаһдасының ағылшын тіліндегі мәтіні 1525 жылы Уильям Тиндаль алғаш жариялаған протестанттық нұсқасына шамамен сәйкес келеді. Реймс аудармашылары үшін маңызды дереккөз 1538 жылы Парижде Майлс Ковердейл жариялаған ағылшын және латын тіліндегі диглота Жаңа Ғаһдасынан табылған Тиндальдің қайта қаралуы болды. Сонымен қатар, аудармашылар грек тілінен ағылшын тіліне нақты мағыналы сөздерді аударуда, сондай-ақ латын тілінде көрсетілмейтін грек тілінің өткен шақтың ерекшеліктерін мойындауда ерекше дәлдік танытты. Сондықтан Реймс Жаңа Ғаһдасы жаңа нұсқа емес, түпнұсқа тілдерге көбірек сүйенген, бұл аудармашылар өздерінің Алғы сөзінде мойындағаннан әлдеқайда көп. Реймстің аудармашылары Ковердейлдің мәтінінен ауытқыған жерлерінде протестанттық Женева Киелі кітабынан немесе Уиклиф Киелі кітабынан алынған мәтіндерді қолданады. Бірақ бұл – Киелі кітаптың аудармасы еді. Көптеген жоғары бағаланған аудармалар әдетте "Вулгатадан" оқылады, әсіресе Ескі Ғаһдамыздың кейбір қиын жерлерінде; бірақ қазіргі заманғы протестанттық және католиктік Киелі кітап аудармаларының көпшілігі түпнұсқадағы еврей, арамей және грек тілдеріндегі Киелі кітап мәтіндеріне тікелей жүгінеді, бұл олардың аударма негізі ретінде, "Вулгата" сияқты екіншілік нұсқаға емес. Аудармашылар өздерінің кіріспелерінде "Вулгата" аудармасын таңдағандарын дәлелдеп, сол кездегі түпнұсқа тіліндегі қолжазбаларда көптеген бұрмалаушылықтар болғанын және Иеронимнің түпнұсқа тілдеріндегі жақсырақ қолжазбаларға қол жеткізгенін, бірақ олар сақталмағандығын айтады. Сонымен қатар, олар католиктер үшін "Вулгатаның" ілімдік қателіктері жоқ екендігі туралы Тридент соборының шешіміне назар аудара алады. Реймс-Дуай аудармашылары діни терминдерді күнделікті ағылшын тілінен гөрі латын тілінде аударуды ұстанғандықтан, Томас Мор мен Стивен Гардинер Уильям Тиндальдің Киелі кітап аудармаларын сынаған дәстүрді жалғастырды. Гардинер 1535 жылы өзі осы принциптерді қолданды. Мор мен Гардинер латын терминдерінің ағылшын тіліндегі эквиваленттерінен мағынасы нақтырақ екенін және сондықтан түсініксіздіктен сақтану үшін ағылшын тіліндегі түрінде сақталуы керек деп дәлелдеді. Дегенмен, Дэвид Нортон Реймс-Дуай нұсқасы бұл қағидатты одан әрі кеңейтетініне назар аударды. Реймс Жаңа Ғаһдасының алғы сөзінде аудармашылар Женевалық Киелі кітапты әрқашан анық және түсінікті оқылымға ұмтылу саясаты үшін сынға алады; Реймс аудармашылары ағылшын тіліндегі Киелі кітап мәтінін латын мәтініне адал етіп аударуды ұсынды, мұндай сөзбе-сөз аударма ағылшын тілін түсіну қиынға соғады ма, әлде латын сөз тіркестерінен түсініксіздікті жеткізеді ме:
Other than when rendering the particular readings of the Vulgate Latin, the English wording of the Rheims New Testament follows more or less closely the Protestant version first produced by William Tyndale in 1525, an important source for the Rheims translators having been identified as that of the revision of Tyndale found in an English and Latin diglot New Testament, published by Miles Coverdale in Paris in 1538. Furthermore, the translators are especially accurate in their rendition of the definite article from Greek to English, and in their recognition of subtle distinctions of the Greek past tense, neither of which is capable of being represented in Latin. Consequently, the Rheims New Testament is much less of a new version, and owes rather more to the original languages, than the translators admit in their preface. Where the Rheims translators depart from the Coverdale text, they frequently adopt readings found in the Protestant Geneva Bible or those of the Wycliffe Bible, as this latter version had been translated from the Vulgate, and had been widely used by English Catholic churchmen unaware of its Lollard origins. Nevertheless, it was a translation of a translation of the Bible. Many highly regarded translations of the Bible routinely consult Vulgate readings, especially in certain difficult Old Testament passages; but nearly all modern Bible versions, Protestant and Catholic, go directly to original language Hebrew, Aramaic, and Greek biblical texts as their translation base, and not to a secondary version like the Vulgate. The translators justified their preference for the Vulgate in their Preface, pointing to accumulated corruptions within the original language manuscripts available in that era, and asserting that Jerome would have had access to better manuscripts in the original tongues that had not survived. Moreover, they could point to the Council of Trent’s decree that the Vulgate was, for Catholics, free of doctrinal error. In their decision consistently to apply Latinate language, rather than everyday English, to render religious terminology, the Rheims–Douay translators continued a tradition established by Thomas More and Stephen Gardiner in their criticisms of the biblical translations of William Tyndale. Gardiner indeed had himself applied these principles in 1535 to produce a heavily revised version, which has not survived, of Tyndale's translations of the Gospels of Luke and John. More and Gardiner had argued that Latin terms were more precise in meaning than their English equivalents, and consequently should be retained in Englished form to avoid ambiguity. However, David Norton observes that the Rheims–Douay version extends the principle much further. In the preface to the Rheims New Testament the translators criticise the Geneva Bible for their policy of striving always for clear and unambiguous readings; the Rheims translators proposed rather a rendering of the English biblical text that is faithful to the Latin text, whether or not such a word for word translation results in hard to understand English, or transmits ambiguity from the Latin phrasings:
This adds to More and Gardiner the opposite argument, that previous versions in standard English had improperly imputed clear meanings for obscure passages in the Greek source text where the Latin Vulgate had often tended to rather render the Greek literally, even to the extent of generating improper Latin constructions. In effect, the Rheims translators argue that, where the source text is ambiguous or obscure, then a faithful English translation should also be ambiguous or obscure, with the options for understanding the text discussed in a marginal note:
The translation was prepared with a definite polemical purpose in opposition to Protestant translations (which also had polemical motives). Prior to the Douay Rheims, the only printed English language Bibles available had been Protestant translations. The Tridentine–Florentine Biblical canon was naturally used, with the Deuterocanonical books incorporated into the Douay–Rheims Old Testament, and only 3 Esdras, 4 Esdras and the Prayer of Manasses in the Apocrypha section. The translators excluded the apocryphal Psalm 151, this unusual oversight given the otherwise "complete" nature of the book is explained in passing by the annotations to Psalm 150 that "S. Augustin in the conclusion of his Sermons upon the Psalms, explicateth a mysterie in the number of an hundred and fieftie[.]"
Бұл Мор мен Гардинерге қарама-қарсы дәлел келтіреді, өйткені стандартты ағылшын тіліндегі алдыңғы нұсқалар грек мәтініндегі түсініксіз үзінділерге дұрыс емес түсінік берді, ал латын "Вулгатасы" көбінесе гректі сөзбе-сөз аударуға бейімделген, тіпті латынша құрылымдарды дұрыс емес туғызу деңгейіне дейін. Реймс аудармашылары, шын мәнінде, бастапқы мәтін екіұшты немесе түсініксіз болған жағдайда, адал ағылшын аудармасы да екіұшты немесе түсініксіз болуы керек деп санайды, мәтінді түсіну үшін нұсқалар шеткі жазбада талқыланады: аударма протестанттық аудармаларға қарсы (олар да даулы болған) нақты даулы мақсатпен дайындалды. Дуа-Реймске дейін ағылшын тіліндегі Киелі кітаптар тек протестанттық аудармалар ғана болды. Триденттік-Флоренциялық Киелі кітап каноны, әрине, қолданылды, ал Дуай-Риймс Ескі Ғаһдамында Дютероканондық кітаптар енгізілген, ал тек 3 Езра, 4 Езра және Манастың дұғасы Апокриф бөлімінде. Аудармашылар 151-ші псалмды аудармаған, бұл ерекшелік, кітаптың басқаша "толық" болуына қарамастан, 150-ші псалмға қосымша түсіндірмелерде Әулие Августин "Салмақтар туралы уағыздарының соңында жүз елу санының құпиясын түсіндіреді" деп айтқан арқылы түсіндіріледі.
Other than when rendering the particular readings of the Vulgate Latin, the English wording of the Rheims New Testament follows more or less closely the Protestant version first produced by William Tyndale in 1525, an important source for the Rheims translators having been identified as that of the revision of Tyndale found in an English and Latin diglot New Testament, published by Miles Coverdale in Paris in 1538. Furthermore, the translators are especially accurate in their rendition of the definite article from Greek to English, and in their recognition of subtle distinctions of the Greek past tense, neither of which is capable of being represented in Latin. Consequently, the Rheims New Testament is much less of a new version, and owes rather more to the original languages, than the translators admit in their preface. Where the Rheims translators depart from the Coverdale text, they frequently adopt readings found in the Protestant Geneva Bible or those of the Wycliffe Bible, as this latter version had been translated from the Vulgate, and had been widely used by English Catholic churchmen unaware of its Lollard origins. Nevertheless, it was a translation of a translation of the Bible. Many highly regarded translations of the Bible routinely consult Vulgate readings, especially in certain difficult Old Testament passages; but nearly all modern Bible versions, Protestant and Catholic, go directly to original language Hebrew, Aramaic, and Greek biblical texts as their translation base, and not to a secondary version like the Vulgate. The translators justified their preference for the Vulgate in their Preface, pointing to accumulated corruptions within the original language manuscripts available in that era, and asserting that Jerome would have had access to better manuscripts in the original tongues that had not survived. Moreover, they could point to the Council of Trent’s decree that the Vulgate was, for Catholics, free of doctrinal error. In their decision consistently to apply Latinate language, rather than everyday English, to render religious terminology, the Rheims–Douay translators continued a tradition established by Thomas More and Stephen Gardiner in their criticisms of the biblical translations of William Tyndale. Gardiner indeed had himself applied these principles in 1535 to produce a heavily revised version, which has not survived, of Tyndale's translations of the Gospels of Luke and John. More and Gardiner had argued that Latin terms were more precise in meaning than their English equivalents, and consequently should be retained in Englished form to avoid ambiguity. However, David Norton observes that the Rheims–Douay version extends the principle much further. In the preface to the Rheims New Testament the translators criticise the Geneva Bible for their policy of striving always for clear and unambiguous readings; the Rheims translators proposed rather a rendering of the English biblical text that is faithful to the Latin text, whether or not such a word for word translation results in hard to understand English, or transmits ambiguity from the Latin phrasings:
This adds to More and Gardiner the opposite argument, that previous versions in standard English had improperly imputed clear meanings for obscure passages in the Greek source text where the Latin Vulgate had often tended to rather render the Greek literally, even to the extent of generating improper Latin constructions. In effect, the Rheims translators argue that, where the source text is ambiguous or obscure, then a faithful English translation should also be ambiguous or obscure, with the options for understanding the text discussed in a marginal note:
The translation was prepared with a definite polemical purpose in opposition to Protestant translations (which also had polemical motives). Prior to the Douay Rheims, the only printed English language Bibles available had been Protestant translations. The Tridentine–Florentine Biblical canon was naturally used, with the Deuterocanonical books incorporated into the Douay–Rheims Old Testament, and only 3 Esdras, 4 Esdras and the Prayer of Manasses in the Apocrypha section. The translators excluded the apocryphal Psalm 151, this unusual oversight given the otherwise "complete" nature of the book is explained in passing by the annotations to Psalm 150 that "S. Augustin in the conclusion of his Sermons upon the Psalms, explicateth a mysterie in the number of an hundred and fieftie[.]"
Ықпал
Англияда протестант Уильям Фулк 1572 жылғы протестант епископтарының Киелі кітабымен қатар Реймс мәтіні мен оған жазылған түсініктемелерді салыстырып, Реймс Жаңа Өсиетінің бейтаныс түрде танымал болуына себепкер болды. Фулк Реймс Жаңа Өсиетінің алғашқы басылымын, Англия шіркеуінің ресми Киелі кітабы – «Епископтар Киелі кітабы» деп аталатын нұсқасымен біріктіру арқылы, католиктердің шабыттандырған мәтінінің протестанттардың ықпалымен жазылған «Епископтар Киелі кітабынан» төмен екенін көрсетуді мақсат еткен. Фулкның еңбегі алғаш рет 1589 жылы жарық көрді, нәтижесінде Реймс мәтіні мен жазбалары қылмыстық санкциялардан қорқып, қол жетімді болды. Реймс аудармашылары бұл бейтаныс сөздердің тізімін қосты; мысалдар: "иелену", "қоспа салу", "келу", "әңгіме", "шындық", "жала жабу", "сипат", "бірлесу", "алдын ала білу", "қайта тірілту", "құрбан" және "жариялау". Сонымен қатар, редакторлар грек немесе еврей тіліндегі бірқатар техникалық терминдерді, мысалы, "азима" (ашытқысыз нан) және "пасха" (Құрбан айт) сияқтыларын аударудың орнына транслитерациялауды жөн көрді.
Жарияланым
Челлонер 1749 жылы Жаңа Келісімнің басылымын шығарды. Одан кейін 1750 жылы Киелі кітаптың толық нұсқасын басып шығарды, Жаңа Келісімге тағы 200-ге жуық өзгеріс енгізді. 1752 жылы Жаңа Келісімнің тағы бір нұсқасын шығарды, ол 1750 жылғы басылымнан шамамен 2000 оқу бойынша ерекшеленді және Челлонердің өмірінде Киелі кітаптың келесі басылымдарының негізгі мәтіні болып қалды. Үш басылымда да 1582/1610 жылғы түпнұсқадағы кеңейтілген жазбалар мен түсініктемелер күрт қысқартылды, нәтижесінде Киелі кітаптың ықшам, бір томдық нұсқасы пайда болды, бұл оның танымалдығына үлкен үлес қосты. Мәтіннің ұзын абзацтармен берілуі де жойылды, орнына әр аят жеке абзацқа бөлінді. Ескі Келісімнің екінші томына қосымша ретінде енгізілген үш апокриф кітабы алынып тасталды. "Челлонердің" қайта қарастырылған нұсқасының көптеген келесі басылымдары бар. Б. Макмахон 1752 жылғы "Челлонердің Жаңа Келісімін" 1783 жылдан 1810 жылға дейін Дублинде басып шығарды. Осы басылымдардың көпшілігі "Король Джеймс" аудармасымен келіспеушіліктерді түзету арқылы мәтінді қайта қарастырды. Англияда басылған "Челлонер" Киелі кітабының басылымдары кейде Дублин Жаңа Келісімінің бірін немесе басқасын қадағалайды, бірақ көбінесе Челлонердің 1749 және 1750 жылдардағы ертерек басылымдарын (сондай-ақ 20 ғасырдың басылымдарын және интернетте тараған "Дуай-Реймс" Киелі кітабының онлайн нұсқаларын) қадағалайды. 1814 жылы Джордж Лео Хейдок пен Бенедикт Рейменттің түсініктемелерімен "Челлонер-Макмахон" басылымы аяқталды, ал 1850 жылы Ф. С. Гузенбеттің Хейдоктың қайта басылымын епископ Уэринг мақұлдады. 2014 жылы Loreto Publications басылымы Хайдоктың толыққанды жазбалары бар 1859 жылғы басылымның қайта басылымын шығарды. Шіркеу ресми түрде бекіткен "Челлонер" аудармасы 20 ғасырдың басына дейін ағылшын тілді католиктердің көпшілігі үшін Киелі кітап болып қала берді. Ол алғаш рет 1790 жылы Америкада Филадельфияда Мэтью Кэри басып шығарды. XIX және XX ғасырлардың басында бірнеше американдық басылымдар жарық көрді, олардың ішінде 1899 жылы Балтимордың Джон Мерфи компаниясы Балтимор архиепискобы Джеймс кардинал Гиббонстың имприматурымен жариялаған басылым ерекше көзге түсті. Бұл басылымда жас Жерді жаратушылық теориямен сәйкес келетін хронология (әсіресе, Джеймс Ушердің 4004 жылғы жаратылыс жылын есептеуіне негізделген) болды. 1914 жылы Джон Мерфи компаниясы католиктік зерттеулердің жаңа нәтижелерімен сәйкес келетін өзгертілген хронологиямен жаңа басылымды шығарды; бұл басылымда Жаратылыс кітабының алғашқы он бір тарауындағы оқиғаларға нақты күндерді қосуға тырысу жасалмады, ал 1899 жылғы басылымда есептелген көптеген күндер толығымен қайта қаралды. Бұл басылым Джон кардинал Фарли мен Уильям кардинал О'Коннелдің мақұлдауымен жарық көрді, кейіннен оны П. Дж. Кеннеди & Sons баспасы жаңа қаріппен қайта басып шығарды. 1941 жылы АҚШ-та Нью-Йорк архиепискобы Франсис кардинал Спеллманның рұқсатымен "Дуай" Киелі кітап үйі тағы бір басылымды басып шығарды. 1941 жылы "Дуай-Реймс" Киелі кітабының Жаңа Келісім және Забурлар кітабы қайтадан күрделі түрде қайта қарастырылып, "Кеуделік" Киелі кітабының Жаңа Келісімін (ал кейбір басылымдарда Забурлар кітабы) шығарды. Алайда, бұл өзгерістер соншалықты кең болды, ол енді "Дуай-Реймс" деп аталмады. 1943 жылы Папа Пий XII-нің "Divino afflante Spiritu" энцикликасын жариялағаннан кейін, ол түпнұсқа еврей және грек тілдеріне негізделген католик Киелі кітаптарының жергілікті тілге аударылуын бекітті. "Дуай-Реймс" / "Челлонер" Киелі кітабы кейіннен католик ағылшын тіліндегі аудармалармен алмастырылды. "Челлонер" басылымы 1960 жылдардың соңында басылымнан шықты, тек TAN Books 1899 жылғы Мерфи басылымын 1971 жылы қайта басып шығарған кезде ғана айналымға қайта оралды.
Король Яковтың аудармасына әсер еткен
Латын Вульгатасының "Дуэй" аудармасы Ескі Ұстаздық кітапқа тым кеш келді, сондықтан "Король Джеймс" аудармасына ешқандай ықпал етпеді. Дегенмен, Реймс Жаңа Ұстаздық кітабы жиырма жылдан астам уақыт бойы қолжетімді болды. Уильям Фулктің салыстырмалы нұсқасы түрінде ол оңай қолжетімді болды. Бірақ "Король Джеймс" аудармашыларына берілген ресми нұсқаулықта Реймс аудармасы бұрынғы ағылшын аудармаларының тізіміне енбеді, бұл әдейі жасалған болуы мүмкін. Сондықтан "Король Джеймс" аудармасы Реймс нұсқасына қаншалықты сүйенгені туралы көп пікірталас болды; Джеймс Карлтон өзінің "The Part of Rheims in the Making of the English Bible" кітабында Реймс нұсқасының ағылшын тіліндегі Киелі кітапқа зор әсер еткенін дәлелдесе, Чарльз Б. Баттерворт бұл әсердің шамалы екенін, ал Епископтар Киелі кітабы мен Женева Киелі кітабына қарағанда аз екенін айтты. Бұл пікірталастың көп бөлігі 1969 жылы шешілді, ол кезде Уорд Аллен Джон Бойстың "Король Джеймс" аудармасының Бас комиссиясының (яғни 1610 жылы жеке аударма "топтарының" жұмысын тексеру үшін жиналған қадағалау комиссиясы) хаттамасының ішінара көшірмесін жариялады. Бойс 1 Петір 1:7 талқыланғанда комиссияның саясатын жазды: "біз белгісіз мағынаны анықтау қажет деп ойламаймыз"; бұл Реймс аудармашыларының түпнұсқа мәтіндегі түсініксіздіктерді жасыруға қарсы айтқан шектеулерін көрсетеді. Аллен бірнеше жерде, әсіресе Аян 13:8 тармақтағы "уақыт мерзімі" деген оқуда, рецензенттер осы принципке сәйкес Реймс мәтінінен оқуды енгізгенін көрсетті. Дегенмен, "Король Джеймс" аудармасы көбінесе түпнұсқа мәтіндегі түсініксіздіктерді түсіндіру үшін, өздерінің қалауынша ағылшын тіліндегі анық формулировкасын шеткі жазба ретіндегі сөздік аудармамен толықтырады. Бойс осы шеткі аудармалардың көптегені Реймс Жаңа Ұстаздық кітабының мәтінінен немесе жазбаларынан, азды-көпті өзгертілген күйде алынғанын көрсетеді; шын мәнінде Реймс Колостықтарға 2:18-дегі шеткі жазбаның көзі ретінде нақты көрсетілген. 1995 жылы Уорд Аллен Эдвард Джейкобспен бірлесіп, төрт Евангелия бойынша Епископтар Киелі кітабының көшірмесіне (қазір Бодлеян кітапханасында сақталады) енгізілген шеткі түзетулердің жиынтығын жариялады. Бұл "Король Джеймс" аудармашыларының бірнеше топтары ұсынған мәтіндік өзгерістердің ресми жазбасы болып шықты. Олар ұсынылған түзетулердің төрттен бір бөлігі аудармашылардың түпнұсқасы екенін анықтады, бірақ үштен бір бөлігі басқа ағылшын тіліндегі нұсқалардан алынған. Жалпы алғанда, ұсынылған түзетулердің төрттен бір бөлігі Реймс Жаңа Ұстаздық кітабының мәтінін қабылдады. "[KJV] аудармашыларының бұрынғы ағылшын Киелі кітаптарына қарызы да зор. Мысалы, "Епископтар Киелі кітабындағы" синоптикалық Евангелиялардың мәтінін қайта қарастырған аудармашылар, олардың әрқайсысының төрттен бір бөлігін Женева және Реймс Жаңа Ұстаздық кітаптарына қарыз. Олардың төртінші еңбегінің бірі Тиндаль мен Ковердейлдің еңбектерінен алынған. Ал соңғы төртінші бөлігі аудармашылардың өзіне тән". Әйтпесе, "Король Джеймс" Жаңа Ұстаздық кітабының ағылшын мәтіні көбінесе латын тіліндегі терминдерді қабылдағаны дәлелденеді, бұл сондай-ақ осы мәтіннің Реймс нұсқасында кездеседі. Көп жағдайда бұл латындықтар Майлс Ковердейлдің немесе Уиклиф Киелі кітаптарының нұсқаларынан (яғни Реймс аудармашыларының бастапқы мәтіндерінен) тікелей алынған болуы мүмкін, бірақ олар Фулктің салыстырмалы басылымдарында "Король Джеймс" аудармашыларына ең оңай қолжетімді болды. Бұл "Король Джеймс" аудармасына Реймс Жаңа Ұстаздық кітабынан "жариялап, кеңінен тарату" сияқты таңғажайып ағылшын тіркестерінің енгізілуін түсіндіреді, мысалы, Марк 1:45-те.
Дуэ-Реймс тек қана қозғалысы
"Дуа-Реймс" аудармасы, "Жаңа патша Джеймс" сияқты, көптеген жақтастары бар, олар бұл аударманың ағылшын тіліндегі ең нақты аударма екеніне немесе, жалпы алғанда, "Дуа" аудармасының Киелі кітаптың басқа ағылшын тіліндегі аудармаларынан артық деп санайды. Апологетик Джимми Акин бұл пікірге қарсы тұрады, "Дуа" аудармасы католик тарихында маңызды болғанымен, жаңа қолжазбалар мен ғылыми зерттеулер оны осындай деңгейге көтеруге қарсы екенін айтады.
Қазіргі Гарвард-Думбартон Оукс Вульгатасы
Гарвард университетінің баспасы және Думбартон Оукс кітапханасындағы Свифт Эдгар мен Анжела Кинни Challoner's Douay Rheims Bible нұсқасын екі тілді – латын және ағылшын тіліндегі Киелі кітапта (Вулгата Киелі кітап, алты томдық) ағылшын мәтінінің негізі ретінде пайдаланды. Көбінесе кездеспейтін жайт, олар Douay Rheims ағылшын мәтінін қазіргі заманғы Biblia Sacra Vulgata-мен біріктіріп, Vulgate-тің Clementine-ге дейінгі нұсқасын (Douay Rheims-тің негізі болған) ішінара қайта құрды. Мұндай мүмкіндік тек Douay Rheims-те ғана, тіпті Challoner томында да болды, себебі ол түпнұсқа Vulgate-ті сөзден-сөз аударуға тырысты. Аударманың дәлдігіне куә болатын мысал – Иеміздің дұғасының әртүрлі нұсқалары. Douay Rheims-те оның екі нұсқасы бар: Луқа бойынша нұсқасында «күнделікті нан» (Вулгатадағы *quotidianum* сөзінен аударылған), ал Матай бойынша нұсқасында «суперсубстанциалды нан» (Вулгатадағы *supersubstantialem* сөзінен аударылған) делінген. Басқа ағылшын тіліндегі Киелі кітаптардың аудармалары екі жерде де «күнделікті» деген сөзді қолданады. Грек тіліндегі түпнұсқа сөз екі жерде де бірдей, ал Иероним оны екі түрлі аударған, себебі сол кезде, қазіргідей, *epiousion* грек сөзінің нақты мағынасы белгісіз болды. Гарвард-Думбартон Оукс редакторлары Medieval Review журналында «ерекше тәсілге» ие болғаны үшін сынға ұшырады; олардың Чаллонердің 18 ғасырдағы Douay Rheims томын, әсіресе ол Кінг Джеймс нұсқасын қайталаған жерлерде, латын тілінен заманауи ағылшын тіліне жаңа аударма жасаудың орнына пайдалануы, сондай-ақ Чаллонер басылымының «орта ғасырға қатысы жоқ» екені және латын мәтінінің «жасанды» сипаты – «бұл орта ғасырлық мәтін де емес, оның сындық басылымы да емес» деп айтылды.
Жалпы сілтемелер
Жоғарыда келтірілген мәтіннің көбісі сэр Фредерик Г. Кенионның "Ағылшын тіліндегі нұсқалары" атты мақаласынан алынған, бұл мақала Джеймс Хастингс редакциялаған "Киелі кітап сөздігінде" жарияланған (Нью-Йорк: Charles Scribner's Sons, 1909). "Киелі кітаптың ағылшын тіліне аудармалары", "Католик әлемі", XII том, 1870 жылғы қазан - 1871 жылғы наурыз. Хью Поуп. "Киелі кітаптың ағылшын тіліндегі нұсқалары", B. Herder Book Co., 1952. А. С. Герберт, "Ағылшын тіліндегі Киелі кітаптың 1525–1961 жылдардағы басылған басылымдарының тарихи каталогы", Лондон: Британдық және шетелдік Киелі кітап қоғамы; Нью-Йорк: Американдық Киелі кітап қоғамы, 1968.