Кіріспе

Неоклассикалық экономикадағы ұғым. Неоклассикалық экономикадағы әлеуметтік шығындар – мәміледен туындайтын жеке шығындар мен осы мәміле салдарынан тұтынушыларға тиетін, оларға өтемақы төленбеген немесе төлем алынбаған шығындардың қосындысы. Басқаша айтқанда, бұл жеке және сыртқы шығындардың жиынтығы. Бұл кез келген экономикалық мәселелерге қолданылуы мүмкін: мысалы, көміртегі шығарындыларының әлеуметтік құны, көміртегі салығы сияқты ұсынылып отырған экономикалық шешімдердің көміртегі шығарындыларының қаншалық шығынға әкелетінін жақсырақ түсіну үшін зерттелді. Жеке шығындар – тауар немесе қызметті өндірушіге тікелей тиетін шығындар. Әлеуметтік шығындар бұл жеке шығындарды және еркін нарықта ескерілмейтін тауар өндірісімен байланысты қосымша шығындарды (немесе сыртқы шығындарды) қамтиды. Қысқасы, егер іс-қимылдың салдары бастамашыға тиесілі болмаса, онда қоғамда сыртқы шығындар пайда болады. Егер бастамашы агенттің іс-қимылы үшін жауапкершілікті қабылдаса, онда жеке шығындар туындайды.

Анықтамалар

Математикалық тұрғыдан алғанда, әлеуметтік шекті шығын – жеке шекті шығын мен сыртқы шығындардың қосындысы. Мысалы, лимонад сататын орыннан лимонадтың бір стаканын сату кезінде, осы мәмілеге қатысты жеке шығындар лимондардың, қанттың және судың құны (лимонадтың құрамдас бөліктері), оларды лимонадқа айналдыруға жұмсалатын еңбектің мүмкіндік құны, сондай-ақ, дүкенге бару сияқты мәмілелік шығындарды қамтиды. Көлік жүргізудің әлеуметтік шығындарымен байланысты шекті зиянға тозу, жол тығындары, мас адамдардың немесе асығудың салдарынан өмір сапасының нашарлауы, сондай-ақ құрылыс жұмыстарынан үйлерінен және жерлерінен күшпен шығарылған адамдар жатады. Көлік жүргізудің тағы бір әлеуметтік шығыны – қоғамдағы басқа адамдарға тигізетін зиянды әсері. Жеке шығындар да, сыртқы шығындар да қатысатын тараптар оңтайландыруға ұмтылады деп есептеледі.

Экономикалық теория

Халықаралық валюта қорының мәлімдемесіне сәйкес, "жеке шығындар мен қоғамдық шығындар арасында айырмашылықтар бар". Оң әлеуметтік шығындар туындаған жағдайда, әл-ауқат экономикасының бірінші фундаменталды теоремасы орындалмайды, себебі баға мен көлемді анықтауда тек жеке нарықтарға сүйену тиімсіз нәтижеге алып келеді. Нарықтың сәтсіздігі, яғни жеке тұлғалар мен фирмалардың тұтыну, инвестиция және өндіріс бойынша қабылдаған шешімдерінің тікелей емес шығындарға (яғни, мәмілеге қатыспаған тараптарға әсер ететін) әкелуі, мемлекеттік араласудың ең көп кездесетін себептерінің бірі болып табылады. Экономикада, нарықтағы тиімсіздіктерге алып келетін және жеке шығындар мен қоғамдық шығындар арасындағы айырмашылықты тудыратын тікелей емес шығындар сыртқы факторлар деп аталады. Осылайша, қоғамдық шығындар – бүкіл қоғамға тиесілі транзакциялық шығындар. Әдетте, қоғамдық шығындарды маржиналды түрде қарастыру оңайырақ, яғни маржиналды қоғамдық шығындар түрінде. Маржиналды қоғамдық шығындар – бұл қоғамның белгілі бір тауар немесе қызметтің бір бірлігін өндіру үшін төлейтін жалпы шығындар. Математикалық тұрғыдан бұл көрсеткішті Маржиналды қоғамдық шығын (MSC) = Маржиналды жеке шығын (MPC) + Маржиналды сыртқы шығын (MEC) теңдігі арқылы көрсетуге болады. Қоғамдық шығындар екі түрге бөлінеді: теріс өндірістік сыртқы фактор және оң өндірістік сыртқы фактор. Теріс өндірістік сыртқы фактор – бұл маржиналды зиянның қоғамдық шығын болып табылатын және нәтижесінде маржиналды қоғамдық шығынның маржиналды жеке шығыннан артық болатын (яғни MSC > MPC) жағдайды білдіреді. Бұл фирманың өндірісінің қоғамдағы адамдардың әл-ауқатын төмендетуі, ал оларға тиісті өтемақы төленбегенін көрсетеді. Мысалы, болат өндірісі қоршаған ортаның ластануы және оған кері әсерлеріне байланысты теріс сыртқы фактор тудырады. Болат өндірісі зиянды заттардың шығарылуы, ауа сапасының нашарлауы және т.б. салдарынан тікелей емес шығындарға алып келеді. Мысалы, бұл тікелей емес шығындар өндіріс орнына жақын тұратын үй иесінің денсаулығы және еркін нарықтағы баға мен көлемге ескерілмеген жоғары медициналық шығындар болуы мүмкін. Өндіруші бұл шығындарды көтермейтіндіктен, олар соңғы тұтынушыға берілмейді, осылайша MSC > MPC жағдайы туындайды. Бұл мысал диаграмма арқылы жақсырақ түсіндірілуі мүмкін. Еркін нарықта пайданы барынша арттыруға ұмтылған ұйымдар шығындарды маржиналды жеке шығынның (MPC) маржиналды пайдаға (MB) тең болатын QMarket деңгейінде белгілейді. Бұл жеке ұсыныс қисығының (MPC) және тұтыну сұраныс қисығының (MB) қиылысқан нүктесі, яғни тұтыну сұранысы фирма ұсынысымен кездесетін жер. Бұл pMarket бәсекеге қабілетті нарықтық тепе-теңдік бағасын құрайды. Өндірістің теріс сыртқы факторы болған жағдайда, жеке маржиналды шығын өседі, яғни маржиналды зиянға байланысты солға қарай жылжип, маржиналды қоғамдық қисық пайда болады. Диаграммадағы жұлдыз, немесе жаңа ұсыныс қисығының (қоғамға маржиналды зиянды қоса алғанда) және тұтыну сұранысының қиылысқан нүктесі, әлеуметтік оптималдық көлем Qoptimum және бағаны көрсетеді. Бұл әлеуметтік оптимумда тұтынушы төлейтін баға p*consumer, ал өндіруші алатын баға p*producer болады. Жоғары қоғамдық шығындар, маржиналды зиян түрінде, өндірістің артық болуына алып келеді. Диаграммада QMarket және Qoptimum арасындағы өндірістің артық болуы байқалады, бұл көлеңкелі үшбұрыштың өлі салмағына әкеледі. Сыртқы факторларды ішкілендіру үшін мемлекеттік сектордың қолданатын шараларының бірі – түзетуші салық. Неоклассикалық экономист Артур Пигудың пікірінше, бұл нарықтың сәтсіздігін (немесе сыртқы факторды) түзету үшін үкімет бірлікке маржиналды зиянға тең салық салуы керек. Бұл фирманың жеке маржиналды шығынын арттырады, сондықтан SMC = PMC теңдігіне жетеді. Кейбір экономистер нарықтың сыртқы факторларды ішкілендіре алатынын және әсер еткен тараптар арасындағы келіссөздер арқылы сыртқы нәтижеге қол жеткізе алатынын айтады. Мысалы, жоғарыда аталған жағдайда үй иелері ластаушы фирмамен келіссөздер жүргізіп, фирмаға ластануды тоқтату үшін төлеу немесе фирмадан ластану үшін ақы алу туралы келісімге келе алады; кім төлейтіні сауда-саттық күшімен анықталады. Халықаралық валюта қорының Томас Хелбингінің мәлімдемесіне сәйкес, үкіметтік араласу бір тараптың екінші тарапқа қарағанда артық келіссөз жүргізу мүмкіндігіне ие болған жағдайларда ең оңтайлы болуы мүмкін. Басқа сценарийде, оң өндірістік сыртқы фактор туындайды, егер өндірістің қоғамдық шығындары өндірістің маржиналды жеке шығындарынан төмен болса. Мысалы, ғылыми-зерттеу және әзірлеудің қоғамдық пайдасы тек фирманың табысына ғана емес, сонымен қатар денсаулық сақтау шығындарының төмендеуі және өмір сапасының жақсаруы сияқты қоғамның денсаулығын жақсартуға да көмектеседі. Бұл жағдайда, маржиналды қоғамдық шығын қисығы төмен қарай жылжиды және өндіріс жеткіліксіз болады. Бұл жағдайда, үкіметтік араласу фирманың жеке маржиналды шығынын төмендету үшін Пигу субсидиясын беруге бағытталған болады, сонда MPC = SMC теңдігіне жетеді.

Мәселелер

Әлеуметтік шығындарды сандық тұрғыда бағалау, қазіргі өндірістің нәтижесінде болашақта туындайтын зиянды немесе пайданы анықтау, әлеуметтік шығындарды көрсету және сыртқы факторларды түзетуге бағытталған саясатты қалыптастыру үшін өте маңызды мәселе болып табылады. Мысалы, қоршаған ортаға келтірілген зиян, әлеуметтік-экономикалық немесе саяси салдар, сондай-ақ ұзақ мерзімді шығындар мен пайдаларды болжау және сандық түрде өлшеу қиын. Осы себепті, оларды шығын-пайда талдауына қосу қиынға түседі. Әлеуметтік шығындарды бағалаудағы қиындықтарға қатысты тағы бір мысал – көміртегінің әлеуметтік құны. Көміртегіден туындайтын әлеуметтік шығындарды ақшалай өлшемге келтіруге тырысу үшін "бір тонна парниктік газдың жаһандық температураға тигізетін әсерін, температура өзгерісінің ауыл шаруашылығы өнімділігіне, адам денсаулығына, су тасқыны қаупіне және экожүйеге тигізетін көптеген зиянды түсіну қажет". Брукингс институтының сарапшылары көміртегінің әлеуметтік құнын бағалаудың өте күрделі болуының себебі, мысалы, Қытайдағы бір компанияның операцияларынан туындайтын сыртқы шығындар, АҚШ-та тұратын тұтынушылардың өмір сүру сапасы мен денсаулығына әсер ететінінде деп санайды.