Кіріспе
Түнгі террор, сондай-ақ ұйқы терроры деп аталады, үрей немесе қорқыныш сезімін тудыратын ұйқы бұзылысы. Әдетте, ол терең ұйқының (3-4 сатыдағы NREM) алғашқы сағаттарында пайда болады және 1-10 минутқа созылады. Ұйқыдағы террор Халықаралық ұйқы бұзылыстары жіктемесінде NREM-ге байланысты парасомниялар тобына жатады. Басқа екі тобы да бар: REM-ге байланысты парасомниялар және басқа парасомниялар. Симптомдардың жиілігі мен ауырлығы әр адамда әртүрлі болады. Эпизодтар арасындағы уақыт аралық апталарға созылуы немесе бірнеше минутты немесе сағатты құрауы мүмкін. Дельта ұйқысы ұйқы циклінің бірінші жартысында жиі кездеседі, сондықтан дельта ұйқысы жоғары белсенділігі бар адамдар түнгі террорға көбірек бейім. Дегенмен, ол күндізгі ұйқы кезінде де пайда болуы мүмкін. Түнгі террорды көбінесе шатасумен бірге болатын оянумен жаңылыстыруға болады. Жалпы алғанда, түнгі террордың қаншалықты таралғаны белгісіз. Түнгі террор кезінде адамдар көздерін кең ашып, қорқыныш пен үрей сезімін көрсете отырып, кенеттен отырады деп сипатталады. Олар жиі айқайлайды, қыңсылайды немесе сөйлеуге тырысады, бірақ сөздері көбінесе түсініксіз болады. Сонымен қатар, олар тершеңдейді, тез тыныс алады және жүрек соғуы жеделдейді (автономдық белгілер). Кейбір жағдайларда, адамдар тіпті одан да күрделі моторлық белсенділік көрсетеді, мысалы, дене мүшелерін шапалап ұру, қозғалыстар жасау немесе қашуға тырысу. Олар өзіне зиян келтіру немесе қауіптен қашу үшін күшін жұмсап жатқандай сезінеді. Ұйқыда жүру түнгі террор кезінде де жиі кездеседі, себебі ұйқыда жүру мен түнгі террор – бір парасомнияның әртүрлі көріністері. Жақын маңдағы адамдардың ең жақсы ниетпен тыныштандыруға тырысуынан туындаған жағдайларда, басқаларға зиян келтіру қаупі күшейеді, себебі адам қашуға тырысқанда физикалық зорлық-зомбылыққа ұшырауы мүмкін. Зертханалық тесттерде, қатысушыларда электроэнцефалография (ЭЭГ) дельта белсенділігінің жоғары амплитудасы, бұлшықет тонусының күшеюі және жүрек соғуының екі есе немесе одан да жылдамдауы байқалады. ЭЭГ арқылы бақыланған ми белсенділігі әдеттегі эпизод кезінде тета және альфа белсенділігін көрсетеді. Эпизодтарға тахикардия да кіруі мүмкін. Түнгі террор тахипнея, қызару, тершеңдеу және көздің қарамағының кеңеюі сияқты қарқынды автономдық реакциялармен байланысты. Түнгі террор жиі болатын адамдарда депрессия мен алаңдаушылық белгілерінің күшеюі байқалады. Қандағы қант деңгейінің төмендеуі балалар мен ересектерде түнгі террордың пайда болуымен байланысты. Мидың таламусы мен ми сабағының зақымдануларын зерттеу кезінде кейбір ересектерде түнгі террордың пайда болуына байланысты жағдайлар тіркелген. Түнгі террор ұйқыда жүру және маңайлық бөлік эпилепсиясымен тығыз байланысты.
Night terror, also called sleep terror, is a sleep disorder causing feelings of panic or dread and typically occurring during the first hours of stage 3–4 non rapid eye movement (NREM) sleep and lasting for 1 to 10 minutes. Sleep terror is classified in the category of NREM related parasomnias in the International Classification of Sleep Disorders. There are two other categories: REM related parasomnias and other parasomnias. The frequency and severity differ among individuals; the interval between episodes can be as long as weeks and as short as minutes or hours. Delta sleep occurs most often during the first half of a sleep cycle, which indicates that people with more delta sleep activity are more prone to night terrors. However, they can also occur during daytime naps. Night terrors can often be mistaken for confusional arousal. The prevalence of sleep terrors in general is unknown. During night terror bouts, people are usually described as "bolting upright" with their eyes wide open and a look of fear and panic on their faces. They will often yell, scream, or attempt to speak, though such speech is often incomprehensible. Furthermore, they will usually sweat, exhibit rapid breathing, and have a rapid heart rate (autonomic signs). In some cases, individuals are likely to have even more elaborate motor activity, such as a thrashing of limbs—which may include punching, swinging, or fleeing motions. There is a sense that the individuals are trying to protect themselves and/or escape from a possible threat of bodily injury. Sleepwalking is also common during night terror bouts, as sleepwalking and night terrors are different manifestations of the same parasomnia. The risk of injury to others may be exacerbated by inadvertent provocation by nearby people, whose efforts to calm the individual may result in a physically violent response from the individual as they attempt to escape. During lab tests, subjects are known to have very high voltages of electroencephalography (EEG) delta activity, an increase in muscle tone, and a doubled or faster heart rate. Brain activities during a typical episode show theta and alpha activity when monitored with an EEG. Episodes can include tachycardia. Night terrors are also associated with intense autonomic discharge of tachypnea, flushing, diaphoresis, and mydriasis There have been some symptoms of depression and anxiety that have increased in individuals that have frequent night terrors. Low blood sugar is associated with both pediatric and adult night terrors. A study of adults with thalamic lesions of the brain and brainstem have been occasionally associated with night terrors. Night terrors are closely linked to sleepwalking and frontal lobe epilepsy.
Балалар
Түнгі қорқыныштар көбінесе үш және он екі жас аралығындағы балаларда кездеседі, ең көп жағдайда үш жарым жастағы балаларда басталады. Шамамен балалардың 1–6 пайызы түнгі қорқыныштан зардап шегеді. Екі жыныстың да және барлық этникалық топқа жататын балалар бірдей дәрежеде әсер етеді.
Ересектер
Ересектерде түнгі қорқыныш кездесу жиілігі барлық жастағы адамдарда байқалады. Жасөспірімдер мен ересектерде түнгі қорқыныштың көріністері ұқсас болғанымен, оның себептері, даму бағыты және емдеу тәсілдері сапалық тұрғыдан ерекшеленеді. Егер адам дұрыс тамақтанбаса, ұйқының жеткілікті мөлшерін немесе сапасын алмаса (мысалы, ұйқыда дем алудың тоқтауы), күйзеліс жағдайларын бастан өткерсе немесе ем алмаса, мұндай түнгі қорқыныш әр түнде қайталануы мүмкін. Ересектерде түнгі қорқыныш сирек кездеседі және көбінесе ұйқының нашар сапасы мен мөлшерін түзетуге бағытталған емге жақсы жауап береді. Түнгі қорқыныш ХБСЖ (Халықаралық аурулар жіктемесінде) психикалық және мінез-құлық бұзылысы ретінде жіктеледі. Ересектерде түнгі қорқыныш бойынша жасалған зерттеу көрсеткендей, түнгі қорқынышпен азаптанушы көптеген науқастарда басқа психиатриялық симптомдар да кездеседі, бұл екі жағдайдың бір-бірімен байланысты екенін көрсетеді. Түнгі қорқыныш кезінде адам айқайлап, тебумен оянады және өзінің не айтқанын түсіне алады. Адам тіпті үйден қашып кетуі мүмкін (ересектерде жиі кездеседі), бұл зорлық-зомбылыққа алып келуі мүмкін. Ұзақ мерзімді интратекальдық клонидин терапиясынан өткен кейбір ересектерде түнгі қорқынышқа байланысты жанама әсерлер – ұйқы циклінің басында үрей сезімі байқалады. Бұл жағалмойын/мидағы клонидин концентрациясының өзгеруіне байланысты болуы мүмкін.
Себептер
Түнгі қорқыныш пен басқа да парасомнияға деген бейімділік туа біткен болуы мүмкін екенін көрсететін бірнеше дәлел бар. Адамдар көбінесе отбасының бұрынғы мүшелерінде ұйқыда қорқыныш немесе ұйқыда жүру эпизодтары болғанын айтады. Кейбір зерттеулерде, бірінші дәрежелі туыстар арасында түнгі қорқыныш кездесу жиілігінің он есеге дейін артуы байқалды, алайда, мұрагерлік байланысы толыққанды белгісіз. Түнгі астма, гастроэзофагеалдық рефлюкс, орталық нерв жүйесіне әсер ететін дәрілер де себеп болуы мүмкін.
Жасөсперімдер мен ересектердегі түнгі қорқыныш симптомдары ұқсас болғанымен, олардың себептері, болжамдары және емдеу жолдары сапалық тұрғыдан өзгеше. Түнгі қорқынышқа адам дұрыс тамақтанбаса, жеткілікті ұйқы алмаса немесе ұйқының сапасы нашар болса (мысалы, ұйқы апноэсі салдарынан) немесе стрестік жағдайларға тап болса да шақырылуы мүмкін деген деректер бар. Жыныстық зорлыққа ұшыраған ересектерде ұйқы бұзылыстары, соның ішінде түнгі қорқыныш диагнозы қойылу ықтималдығы жоғары. Дегенмен, жалпы алғанда, ересектерде түнгі қорқыныш сирек кездеседі және көбінесе ұйқының сапасы мен мөлшерін жақсартатын емге жақсы жауап береді.
Зерттеу
Пароксетинге қатысты шағын зерттеуде белгілі бір пайдасы анықталды. Тағы бір шағын сынауда L 5 гидрокситриптофанның (L 5 HTP) тиімділігі байқалды.