Кіріспе

Ұлыбритания заңына сәйкес, бас көтеріс – тәжге адалдықсыздық қылмысы. Бас опасыздыққа жататын қылмыстар: монархты өлтіруге сөз байлау; монархтың жұбайымен, монархтың үйленбеген үлкен қызымен немесе тақ мұрагерінің әйелімен қатынас жасау; монархқа қарсы соғыс ашу және монархтың жауларына қолдау көрсету, оларға көмек беру немесе жұбаныш сыйлау; және заңды түрде белгіленген мұрагерлік жолды бұзуға тырысу. Тарихи тұрғыдан алғанда, бірнеше басқа қылмыстар бас опасыздық ретінде саналды, соның ішінде ақша жасау және католик діни қызметкері болу. Бас сатқындық әдетте кіші сатқындықтан ажыратылады, яғни монархтың қарауындағы адамға қарсы жасалған сатқындық, оның шегі заңмен монархтың жоғары тұрған адамын өлтірумен шектелген. Кіші сатқындық – қызметшінің қожайынын, күйеуінің әйелін немесе дін қызметкерінің епископты өлтіруі. Кіші сатқындық 1828 жылы кісі өлтіруден бөлек қылмыс болып тоқтатылды, сондықтан бүгін бас сатқындықты көбінесе сатқындық деп атайды. Қылмыстардың ең ауырсы деп есептелетін (кісі өлтіру немесе басқа да қылмыстардан гөрі), бас көтеріс көбінесе ерекше жазамен жазаланды, себебі ол мемлекет қауіпсіздігіне қауіп төндірді. 19 ғасырға дейін асылу, кесіп-кесу және төрт бөлікке бөлу әдеттегі жаза болды. 1998 жылғы Қылмыс және тәртіпсіздік туралы заң күшіне енгеннен бері Ұлыбританияда сатқындық үшін ең жоғары жаза – өмір бойы бас бостандығынан айыру. Соңғы басқыншылық соты – Уильям Джойс, "Лорд Хо-Хо" соты, ол 1946 жылы асылып өлтірілді. Соңғы рет елге опасыздық жасағаны үшін 2023 жылы Жасвант Сингх Чайл сотталды, ол Елизавета II патшайымды өлтіруге қастандық жасағандығы үшін айыпталды. Сот кезінде оның қылмыстары бұқаралық ақпарат құралдарында жай ғана "сатқындық" деп аталды, бірақ оған тағылған айып "ауыр қылмыс" деп сипатталды.

1842 жылғы елге опасыздық туралы заң

1842 жылғы "Мемлекетке қарсы қылмыс туралы" заңның 2-бабы, Ең Билеушіге шабуыл жасау немесе оны алаңдату, сондай-ақ Ең Билеушінің қасында қару-жарақ ұстау құқық бұзушылықтарын белгілейді. Бұл "ауыр қылмыс" деп танылады және ең жоғары жеті жылға дейін бас бостандығынан айыруға әкеп соқтырады.

Тарих: Англия мен Уэльс

Англияда елге опасыздық туралы нақты заң болған жоқ; патша мен оның судьялары қылмыстың елге опасыздыққа жата ма, жоқ па, соны анықтауға тиіс еді. Осылайша, бұл процесс теріс пайдалануға бейімделді, ал шешімдер көбінесе ерікті түрде қабылданатын. Мысалы, Эдуард III билігінде патшаның бір азаматын 90 фунтқа кепілге алып, оған шабуыл жасаған рыцарь елге опасыздық жасады деп айыпталды. Тек 1351 жылы ғана Парламент елге опасыздық туралы заң қабылдады. 1351 жылғы «Елге опасыздық туралы заң», яки «Сыбайлас жемқорлық туралы заң», үлкен және кіші опасыздықты ажыратты. Бірнеше ерекше қылмыстар үлкен опасыздық құрады; олардың көпшілігі солай болып қалуда, ал жалған жасаумен байланысты қылмыстар қарапайым қылмыстарға жатқызылды. Біріншіден, «Біздің Иеміз Патшаның, Оның Ханым Патшайымының немесе олардың үлкен ұлы мен мұрагерінің өлімін ойлап табу немесе жоспарлау» үлкен опасыздық болып есептелді. «Ойлап табу немесе жоспарлау» терминдері кісі өлтірудің алдын ала жоспарланғанын көрсетеді; патшаны немесе Корольдік отбасының кез келген мүшесін кездейсоқ өлтіру үлкен опасыздық емес (бірақ адам өлтіру немесе салдарынан адам өлтіру қылмысы бойынша айыпталуы мүмкін). Алайда, бұл монархқа қарсы көтеріліс жасауды немесе оны құлатуға тырысуды да қамтиды, себебі тәжірибе көрсеткендей, мұндай әрекеттер көбінесе монархтың өліміне әкеледі. Бұл ережеге еркек және әйел монархтар да кіреді, бірақ тек еркек монархтардың жұбайлары ғана. Адамның ойлары немесе қиялдауы үшін ғана елге опасыздық жасады деп айыптау жеткіліксіз; жоспарды көрсететін нақты әрекет болуы керек. 1351 жылғы «Елге опасыздық туралы заң» бойынша анықталған екінші үлкен опасыздық түрі – «Патшаның серігімен, не патшаның үйленбеген үлкен қызымен, не патшаның үлкен ұлы мен мұрагерінің әйелімен жыныстық қатынас жасау». Егер жыныстық қатынас келісіммен болмаса, тек зорлаушы ғана жауапты болады, ал егер келісіммен болса, екі тарап та жауапты болады. Генрих VIII-нің әйелдері Энн Болейн мен Кэтрин Говард осы себепті елге опасыздық жасады деп айыпталды. Заңгер сэр Уильям Блэкстоун «Бұл заңның мақсаты корольдік қанды кез келген күмәнділіктен сақтау, осылайша тәж мұрагерлігі күмәнді болуы мүмкін» деп жазды. Осылайша, заңда тек әйелдер ғана қарастырылған; мысалы, патшайымның күйеуін зорлау үлкен опасыздық емес. Сол сияқты, патшаның жесірін немесе оның мұрагерін зорлау да үлкен опасыздық болып саналмайды. 1994 жылы Анна Пастернак жазған «Сүйген ханшайым» кітабында Джеймс Хьюитт 1986 жылдан 1991 жылға дейін Уэльс ханшайымы Дианамен бес жылдық қарым-қатынаста болғаны айтылды. Диана 1995 жылы «Panorama» сұхбатында бұл қарым-қатынасты растады. Ол Уэльс принцінің, тәждің мұрагерінің әйелі болғандықтан, бұл үлкен опасыздық анықтамасына сәйкес келді, және ұлттық газет Хьюитті сол кезде әлі де өлім жазасына кесілетін қылмыс үшін соттауға тырысты. «Егер адам өз аймағында біздің Иеміз Патшаға қарсы соғыс ашса» немесе «Егер адам өз аймағында Патшаның жауларына көмектессе, оларға аймақта немесе басқа жерде қолдау көрсетсе» – бұл үлкен опасыздық болып есептеледі. Соғыс ашуға немесе патшаның жауларына көмектесу, патшаны өлтірумен байланысты болса да, мұндай опасыздыққа жатпайды, бірақ ол патшаны өлтіруге алып келуі мүмкін. Қазіргі уақытта тек осы опасыздық түрлері ғана сотталуда (дүниежүзілік соғыстар мен Пасха көтерілісі кезінде). 1351 жылғы «Елге опасыздық туралы заң» канцлерді, қазынашыны немесе патшаның судьяларын, судьяларды, судьяларды және басқа да судьяларды өз орындарында қызметтерін атқарып жатқанда өлтіруді үлкен опасыздық деп жариялады. 1351 жылғы «Елге опасыздық туралы заң» бойынша анықталған үлкен опасыздықтың соңғы түрлері – Ұлы мөрдің немесе жеке мөрдің жалғандығы, ағылшын (кейін британдық) ақшасын жалған жасау және жалған деп танылған ақшаны импорттау. Алайда, бұл қылмыстар 1861 және 1832 жылдары үлкен опасыздыққа емес, қылмысқа дейін төмендетілді. Соңында, 1351 жылғы елге опасыздық туралы заң қылмыстар тізімін толық деп қарастырды. Тізімге тек Парламент ғана қосымшалар енгізе алады, сот емес. Егер «болашақта осыған ұқсас, қазір ойлап та, жариялап та болмайтын опасыздық оқиғалары орын алса», сот мәселені патша мен Парламентке жіберуге құқылы, содан кейін олар мәселені заңмен шешуге құқылы. (Қоғамдық опасыздық туралы қараңыз.) 1351 жылғы «Елге опасыздық туралы заң» қабылданғаннан кейін, Парламенттің актісі бойынша тағы бірнеше қылмыстар үлкен опасыздыққа жатады деп саналды. Эдуард III-нің мұрагері Ричард II билік құрған кезде Парламент әсіресе шексіз болып көрінді. Көптеген жаңа қылмыстар – тіпті монархты өлтіруді жоспарлау (мұндай ниетті көрсететін нақты әрекет болмаса да) және елшіні өлтіру – опасыздық деп жарияланды. Алайда, Ричард II тақтан алынды; оның мұрагері Генрих IV заңды күштен шығарып, Эдуард III стандарттарын қайта орнатты. 1495 жылы Пойнингс заңы ағылшын заңын Ирландияға таратуға мүмкіндік берді. Генрих IV билігінен бастап, бірнеше жаңа қылмыстар опасыздық деп жарияланды; осы мәселе бойынша көптеген заңдар Генрих VIII билігінде қабылданды. Ақшаны бүлдіру, опасыздық үшін ұсталған адамның қашуына көмектесу немесе опасыздық үшін ұсталған адамның қашуына көмектесу, ақша алу үшін өрт сөндіру, патшаны жазбаша түрде қорлау, патшаның қолтаңбасын, мөр немесе жеке мөрді жалған жасау, Папаның билігін мойындаудан бас тарту, патшаның балаларымен, қарындастарымен, тәтелерімен, жүректерімен немесе немерелерімен патшаның рұқсатынсыз үйлену, патшаға бұрынғы жыныстық қатынастарды жасырмай үйлену, патшайыммен немесе ханшайыммен некесіз жыныстық қатынасқа түсуге тырысу, патшаның ресми атауларын және титулдарын жоққа шығару және Англия шіркеуінің Жоғарғы Басшысы ретінде патшаны мойындаудан бас тарту – үлкен опасыздық болып есептелді. Кейбір қылмыстардың сипаты опасыздық әрекеттерінен мүлдем өзгеше болғанына қарамастан, олар да опасыздық деп жарияланды. Мысалы, Уэльстің адамы мал ұрлығы жасаса, уландыру арқылы кісі өлтірсе (1531) немесе он екі немесе одан көп көтерілісшілердің жиналысы бұйрық берілгенде тарап кетпесе, бұл үлкен опасыздық болып саналды. 1351 жылғы «Елге опасыздық туралы заңнан» кейін енгізілген үлкен опасыздықтың барлық жаңа түрлері, жалған жасау және жалған ақша жасаумен байланыстыларын қоспағанда, 1547 жылғы «Елге опасыздық туралы заңмен» жойылды, ол Эдуард VI билігінің басында қабылданды. Бұл заң жаңа опасыздық түрлерін де құрды, соның ішінде патшаның Англия шіркеуінің Жоғарғы Басшысы екенін жоққа шығару және 1543 жылғы Мұрагерлік туралы заңмен анықталған тәж мұрагерлігін бұзуға тырысу. Мария I 1553 жылы 1351 жылдан бері жасалған барлық опасыздықтарды жойған актіні қабылдады. Алайда, сол жылдың соңында патшаның қолтаңбасын немесе мөрін жалған жасау қайтадан үлкен опасыздық болып есептелді. Сонымен қатар, жалған жасауға қарсы заңдар кеңейтілді, соның ішінде Англияда заңды төлем құралы болып саналатын шетел ақшасы да қамтылды. Осылайша, мұндай шетел ақшасын жалған жасау немесе жалған шетел ақшасын импорттап, төлем жасау үшін пайдалануға тырысу үлкен опасыздық болып есептелді. (Бірақ ешқандай төлем жасауға тырыспаса да, кез келген жалған ағылшын ақшасын импорттау үлкен опасыздық болып қала берді.) Мария сонымен қатар Испанияның королі Филипп II-ні өлтіруді немесе оның титулынан айыруды үлкен опасыздық деп жариялады. III Уильям ақша соғудың жалғыз мақсаты бар құралдарды жасауды, сатып алуды, сатуды немесе иеленуді үлкен опасыздық етті. Сонымен қатар, монетаға ұқсас кез келген металл бөлігіне монетада әдетте кездесетін жазуды қосуды үлкен опасыздық деп жариялады. II Георг күміс монетаны алтынға ұқсату үшін белгілеуді немесе бояуды үлкен опасыздық етті. Жалған жасау және мұрагерлікпен байланысты заңдардан басқа, үлкен опасыздықтың анықтамасына қатысты өте аз актілер қабылданды. Елизавета I билігінде қабылданған заңдар бойынша, адам Папаның билігін қорғауға тырысса...

Тарих: Шотландиямен одақтан кейін

1708 жылы Англия мен Шотландияның алдыңғы жылы біріккеннен кейін, королева Анна 1708 жылғы сатқындық туралы заңға қол қойды, ол екі бұрынғы корольдіктің сатқындық заңдарын үйлестірді (1 шілде 1709 жылдан бастап күшіне енді). Англияның аса ірі сатқындық және сатқындыққа қатысты жаңылысу (бірақ ұсақ сатқындық емес) Шотландияға дейін таратылды, ал Шотландияда сол кездегі сатқындық қылмыстары жойылды. Олар: "жердегі адамдардағы ұрлық", сенімділікпен кісі өлтіру, өрт қою, "көмір шахталарын өртеу" және кісі өлтіру. Заң сонымен қатар Шотландияның Ұлы мөрін жалғандау немесе Шотландияда өздерінің міндеттерін орындау кезінде сотта отырған Сессия лордтары мен Әділет лордтарын өлтіруді сатқындық деп жариялады. Жалпы, Шотландиядағы сатқындық туралы заң Англиядағыдан ешқандай өзгешелік жоқ болды, бірақ Англияда Ұлыбританияның Ұлы мөрін жалғандау және т.б. (басқа заңнама бойынша қылмыс) 1861 жылғы Жалған жасау туралы заңмен сатқындықтан ауыр қылмысқа дейін төмендетілді, бұл заң Шотландияға қолданылмады және Англияда 1861 жылдан бері Шотландияның Ұлы мөрін жалғандау сатқындық болып есептелмесе де, Шотландияда бұл бүгінге дейін сатқындық болып табылады. 1998 жылы Шотландия Парламенті құрылғанда, сатқындық және сатқындыққа қатысты қылмыстар, сатқындық заңдарын бүкіл Ұлыбритания бойынша біркелкі сақтауды қамтамасыз ету үшін заң шығаруға тыйым салынған "резервтік мәселелердің" қатарына жатты. 1817 және 1820 жылдар аралығында ханзада-регентті өлтіру сатқындық болып есептелді. 1832 жылы ақшаны жалғандау сатқындық емес, қылмыс болып саналды. Ирландияда 1861 жылы Англия мен Уэльстегідей мөрлерді жалғандау сатқындық болып саналмай қалды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1916 жылы Олд-Бейлиде танымал сатқындық соты өтті, онда Роджер Кэсмент Ирландиядағы Пасха көтерілісіндегі рөлі үшін Германиямен сөз байласуы үшін сотталды. Оған тағылған айыптар: Германияда тұтқындағы соғыс тұтқындары арасында бүлікке қастықтау, соғыс кезінде жау мемлекетімен келісімге келу, қару-жарақ саудасы және корольге қарсы соғыс ашу. Кэсмент өзіне тағылған ешбір айыпты жоққа шығармады, тек 1351 жылғы Сатқындық актісінің өзіне қатысы бар екенін мойындаудан бас тартты. Бұл жағдайды қорғау тарапына Актінің нақты мәтініне қатысты құқықтық техникалық мәселелерді талқылаудан басқа көптеген мүмкіндіктерді қалдырмады. Ұлттық қорғау тарапы қарсылық көрсетіп, Кэсмент өмірінің көп бөлігін британ үкіметінің дипломаты ретінде өткізгенін, 1911 жылы зейнеткерлікке шыққанда коронадан рыцарьдық атақ пен зейнетақы алғанын, сондықтан сотқа тартылған әрекеттерін жасағанда корольге жеке адалдығын сақтауға тиіс екенін айтты. Қазылар ұлттық қорғау тарапымен келісіп, Кэсментті кінәлі деп тапты. Ол 1916 жылғы 3 тамызда Пентонвилл түрмесінде дарға асылды. 1917 жылғы Тақырыптардан айыру актісі корольге соғыс кезінде жауға көмектескен немесе жау территориясында өз еркімен тұрған пэрлерді пэрлік атағынан айыруға рұқсат берді. Бұл негізінен британдық корольдық отбасының кейбір неміс тақтарымен тығыз байланысына жауап ретінде жасалды, нәтижесінде Саксен-Кобург, Гота және Брансвик герцогтары, Ганновердің тәж мұрагері және виконт Тааффе британдық атақтарынан айырылды. Аталған акті олардың ұрпақтарына осы атақтарды қайтару үшін өтініш беруге мүмкіндік берді, бірақ 2014 жылға дейін ешбір ұрпақ мұндай өтініш білдірген жоқ.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Джон Амери 1945 жылы британдық әскери тұтқындарды Ұлыбританиялық еркін корпусына тартуға тырысқаны және нацистік Германия үшін насихаттық хабарлар таратуы үшін сегіз қылмысқа кінәлі деп танылғаннан кейін өлім жазасына кесілді. Ұлыбританияда мемлекетке опасыздық жасағаны үшін соңғы жазалау 1946 жылы орындалды. Уильям Джойс (сонымен қатар «Лорд Хо-Хо» деп белгілі) Екінші дүниежүзілік соғыстың басында Германияға сапар шегіп, британдық радио тыңдаушыларына нацистік насихат таратушы ретінде жұмыс істегені үшін король Георг VI-ға қарсы соғыс ашқан деп айыпталды. 1944 жылы ол Германияның соғысқа жасаған үлесі үшін Адольф Гитлерден жеке алғыс айту алды. Соғыс аяқталғанда тұтқындалғаннан кейін Парламент 1945 жылғы Мемлекетке опасыздық туралы заңды жеделдетіп қабылдады, бұл кісі өлтіру ісіне қарағанда ұқсас сот процедурасын жүргізуге мүмкіндік берді. Бұл заңға дейін, патшаны өлтіруден басқа мемлекетке опасыздық жасау ісі бойынша сот процесі күрделі және ұзақ ортағасырлық рәсімдерді талап етті. Джойс АҚШ-та ирландтық әкесі мен ағылшын анасынан дүниеге келсе де, жасөспірім кезінде Ұлыбританияға көшіп келді және 1933 жылы британдық паспортқа өтініш берді, ол Германияға қашқан кезде де жарамды болды. Сондықтан заң бойынша ол Ұлыбританияға адал болуға міндетті болды. Ол Лордтар палатасына шағымданып, паспортқа өтініш берген кезде туған жерін жалған көрсеткенін және соғыстың басында ешқандай елге адал болмағанын мәлімдеді. Шағымы қабылданбады және ол 1946 жылғы 3 қаңтарда Уандсворт түрмесінде өлім жазасына кесілді. Джойсқа қарсы халықтың күшті наразылығы оның қылмыстық ісіне түрткі болды деп саналады. Оның Германиядан британдық паспортының жарамды мерзімі ішінде хабар таратуды бастағаны туралы сотта ұсынылған жалғыз дәлел – соғыстан бұрын оны сұраққа тартып, Ұлыбританиялық фашистер одағының белсенді мүшесі болған кезінде дауысын таныған Лондон полициясының инспекторының куәлігі болды. (Ол бұрын коммунистер мен анархистермен болған көше төбелесінен ұрып-салып, тәртіпсіздік тудырғаны үшін сотталған еді).

1940 жылғы сатқындық туралы заң

1945 жылға дейін елге опасыздық жасаудың өз дәлелдері мен рәсімдері болды, бұл айыпталған сатқындарды соттауды қиын етіп, мысалы, бір қылмысқа екі куәгерді талап етті. Осының салдарынан Екінші дүниежүзілік соғыста сатқындармен тиімдірек күресу үшін жаңа қылмыс қажеттігі сезілді. 1940 жылғы Сатқындық заңы сатқындық деп аталатын жаңа өлім жазасын көздейтін қылмыс жасады. Осы қылмыс үшін 17 адам атылды немесе асылды (бір өлім жазасы жеңілдетілді). Теодор Шурч – сатқындық үшін өлім жазасына кесілген соңғы адам, ол 1946 жылы өлім жазасына кесілді. Ол сондай-ақ адам өлтіруден басқа қылмыс үшін өлім жазасына кесілген соңғы адам болды. Жозеф Якобс, сатқындық үшін атқыланған неміс шпионы, Лондон мұнарасында өлім жазасына кесілген соңғы адам еді. 1940 жылғы Сатқындық заңы 1946 жылдың ақпан айында күштен шығарылды және 1967 жылы жойылды.

1945 жылдан 2015 жылға дейін

1945 жылдың маусым айында 1945 жылғы "Мемлекетке опасыздық туралы" заңы бұрын мемлекетке опасыздық істерінде қолданылатын дәлелдердің ерекше ережелері мен тәртібін жойды және оларды заңды жеңілдету үшін кісі өлтіру істерінде қолданылатын ережелермен алмастырды. Жоғарыда айтылғандай, соңғы мемлекетке опасыздық қылмыстары сол жылдың соңында болды. 1945 жылдан бастап мемлекетке опасыздық – қазіргі кездегі (жоғарыда қараңыз) және тағы екі түрлі қылмыстан тұрады. 1707 жылғы Таққа мұрагерлік туралы заң, Елдестіру және Одақ заңдарына сәйкес келмейтін немесе Тақ пен Парламенттің тақ мұрагерлігін шектеуге заң шығару құқығын жоққа шығаратын кез келген адамның Таққа мұрагерлік құқығы бар екенін айтуды мемлекетке опасыздық деп есептеді. Бұл ереже 1967 жылы күшін жойды. 1795 жылғы "Мемлекетке опасыздық туралы" заң бойынша, "патшаның өліміне немесе жойылуына, дене мүшелерін мүгедек етуге немесе жарақаттауға, түрмеге қамауға немесе бостандықтан айыруға алып келетін өлімді немесе зиянды жоспарлау, ойластыру, құрастыру немесе ниеттену" мемлекетке опасыздық болып саналды. Бұл ереже 1998 жылы, өлім жазасымен бірге жойылды. 2015 жылдың 26 наурызында 2013 жылғы Тақ мұрагерлік туралы заң күшіне енді, ол таққа отыру кезегін өзгертіп, әйелдерге ағаларымен тең мұрагерлік құқығын берді. Осының нәтижесінде 1351 жылғы "Мемлекетке опасыздық туралы" заң екі тұрғыдан өзгертілді. Бұрын монархтың үлкен ұлы мен мұрагерінің өліміне жасалған қастандық мемлекетке опасыздық болып есептелсе, енді бұл ереже кез келген жынысты мұрагерге қатысты қолданылады. Сондай-ақ, монархтың үлкен ұлының әйеліне жасалған зорлық-зомбылық та мемлекетке опасыздық болып саналды, бірақ 2013 жылғы заң бұл ережені үлкен ұл тақ мұрагері болған жағдайлармен шектеді.

Жауапкершілік

Жалпы ереже бойынша, британдық қылмыстық соттың Суверендікке қатысты құзыреті жоқ, себебі олар өз билігін одан алады. Сэр Уильям Блэкстон жазғандай, "заң корольдің өте тамашалығы мен кемелділігінен қателік жасау мүмкін еместігін қарастырады". Сонымен қатар, Суверенге жоғарыдан сатқындық таныту айыптамасы қою дұрыс емес, өйткені бұл оны өзіне-өзіне опасыздық жасады деп айыптауға тең болар еді. Алайда, Англиядағы Азамат соғысынан кейін, Карл I Англия халқына қарсы сатқындық жасады деп сотталды. Оның соты мен өлімі заңмен реттелмеген, олар заңды прецедент емес, революцияның нәтижесі болды, ал монархия қайта орнатылғаннан кейін жауаптылардың өзі сатқындық үшін сотталды (Карл I-нің сатқындық жасағандарының тізіміне қараңыз). Дегенмен, егер біреу заңды негізсіз Суверен болуға тырысса, оны сатқындық жасады деп тануға болады. Осының салдарынан, леди Джейн Грей 1553 жылы тақты басып алғаны үшін сатқындық жасады деп жазаланды. Біріккен Корольдікте тұратын шетелдік азамат Корольдікке адал болуға міндетті және жоғары сатқындық үшін қудалана алады. Бұл ережеден тек соғыс кезіндегі жаудың заңды жауынгерлері, мысалы, британдық аумақтағы бірыңғай жау әскері ғана ерекшеленеді. Шетелде тұратын британдық азаматтар да Корольдікке адал болуға міндетті. Егер ол соғыс басталғанға дейін басқа мемлекеттің азаматы болса және сол соғыс кезінде Корольдікке қарсы қару қолданса, онда ол жоғары сатқындық жасады деп есептелмейді. Керісінше, соғыс кезінде жау мемлекеттің азаматы болу – жоғары сатқындық, өйткені ол Сувереннің жауларын қолдауды білдіреді. Ақыл-есі дұрыс емес адамдар жасаған қылмыстары үшін жазаланбайды. Алайда, Генрих VIII тұсында жоғары сатқындыққа қатысты заң қабылданды, онда ақыл-есі дұрыс емес адамның өзі болмаған жағдайда, оны толыққанды ақыл-есі бар адам ретінде соттауға болады. Мэри I билік құрған кезде бұл заң күшін жойды. Бүгінде ақыл-есі дұрыс емес күдіктілерді психиатриялық ауруханаға жіберуге құқық бар. 1495 жылғы Сатқындық туралы заңда егер таққа таласқан екі тараптың арасында азаматтық соғыс болса, жеңілген тарапта соғысқандар жеңімпазға қарсы соғысқандары үшін ғана қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды делінген.

Қателік пен некеге мәжбүрлеу

Мемлекет басшысын өлтіруге қатысты мемлекетке қарсы қылмысқа мәжбүрлеу жағдайы қорғау ретінде қабылданбайды. Англия мен Уэльсте және Солтүстік Ирландияда бұрынғы әйелді мәжбүрлеу қорғанысы мемлекетке қарсы қылмыспен айыпталған әйелге қолданылған жоқ.

Сот

Ертеректе теңдестер мен олардың әйелдері мен жесірлері опасыздық және қылмыстар үшін Лордтар палатасында немесе Лорд Жоғары Стюард сотында сотталуға құқылы болды, бірақ Парламент отырыста болмаған жағдайларда ғана Лордтар палатасы қолданылды. Лордтар палатасында Лорд Жоғары Стюард төрағалық етті, бірақ бүкіл палата судья және қазылар алқасы ретінде жұмыс істеді. Лорд Жоғары Стюард сотында Лорд Жоғары Стюард судья болып тағайындалды, ал «Лорд-Триерлер» тобы қазылар алқасының құрамында болды. Екі органның екеуінде де наразылық білдіруге құқық болған жоқ. 1948 жылы екі органның сот жүргізуі тоқтатылды, содан бері теңдестер қарапайым халықпен бірдей соттарда сотталады. Қарапайым халық, енді олардың жұбайлары мен жесірлері де, мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін, сондай-ақ жеңіл қылмыстар үшін де қазылар алдында жауап беруге құқылы. Бұрын қарапайым халық мемлекетке қарсы қылмыс істерінде отыз бес, ал ауыр қылмыс істерінде жиырма, ал ұсақ қылмыс істерінде бірде-бір наразылық білдіруге құқылы болды; алайда, 1988 жылы барлық наразылықтар жойылды. Мемлекетке қарсы қылмыс және басқа да қылмыстар үшін тағы бір сот әдісі – Лордтар палатасындағы импичменттік сот (1806 жылдан бері мұндай сот болған емес), ол Өкілдер палатасының импичментінен кейін өтеді. Әдетте, сот отырыстарында Лорд-канцлер төрағалық етеді; бірақ теңдес мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыпталған жағдайда, Лорд Жоғары Стюард төрағалық етуі тиіс. Бірақ келісім бойынша, Лорд-канцлер сот процесінің барысында Лорд Жоғары Стюард болып тағайындалады – Лорд Жоғары Стюард лауазымы 1421 жылдан бері тұрақты түрде толтырылмайды, тек теңдестердің ісін қарау және тәж кигізу рәсімі үшін ғана жаңартылады. Соңында, Парламент сотсыз кінәлі деп жариялайтын акт қабылдауға құқылы болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, мұндай актілер саяси қарсыластарға қарсы, оларды тез арада жазалау қажет болғанда қолданылған. 1661 жылы Парламент Оливер Кромвель, Генри Айртон және Джон Брэдшоуды өлгеннен кейін мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп таныды. Бұл үш адам өлгеннен кейін жазаланды, бұл ағылшын мемлекетке қарсы қылмыс заңдары бойынша осындай тағдырға ұшыраған жалғыз адамдар. (1540 жылы Шотландиядағы сот Роберт Леслиді, қаза тапқаннан кейін мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыптады. Генералдық Эстаттар шақыруды заңды деп жариялады; Леслидің денесі қазылып алынды, ал сүйектері сот алдында ұсынылды. Мұндай тәртіп Англияда ешқашан қолданылмаған.)

1945 жылға дейін

Кейбір арнайы ережелер мен тәртіптер жоғары сатқындық істеріне тарихи түрде қолданылып келген. Ерілік және парламенттік иммунитет көп жағдайда белгілі бір адамдарды (соның ішінде лордтарды, олардың жұбайларын және жесірлерін, сондай-ақ парламент мүшелерін) қамаудан қорғайтын, бірақ сатқындыққа қатысты емес (сондай-ақ ауыр қылмыс немесе қоғамдық тәртіп бұзушылыққа да қатысты емес). Сондай-ақ, сатқындықпен айыпталған адам бейкүнәлік табуға құқылы болмаған; 17-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында бейкүнәлік заңдары жойылғанда, сатқындық пен ауыр қылмыстың арасындағы осы айырмашылық жойылды. Бұдан әрі, айыпталушы сатқындық ісінде дін қызметкерлерінің қорғауына үміттене алмады; бірақ дін қызметкерлерінің қорғауы 19-шы ғасырда жойылды. Бұрын, егер адам мойындаудан бас тартып, кінәлі екенін немесе кінәлі емесін айтудан бас тартса, оған мойындағанша азапталған; егер ол азаптау кезінде қайтыс болса, оның мүлігі коронаға қосылмайтын, ал оның мұрагерлеріне оны мұраға алуға рұқсат етілген. Дегенмен, жоғары сатқындық ісінде адам мойындаудан бас тарту арқылы мүлігін сақтап қала алмады; керісінше, бас тарту барлық иеліктерінің дереу тәркіленуімен жазаланды. 1772 жылы сотқа айыпталушының атынан мойындауға рұқсат берілген кезде, сатқындық пен ауыр қылмыстың арасындағы осы айырмашылық жойылды. Бұрын, адам кез келген қылмыстық істе, соның ішінде өлім жазасы қарастырылған істе, адвокаттың көмегіне құқылы болмаған; алайда, бұл ереже 1695 жылғы Сатқындық туралы заңмен сатқындық ісі бойынша жойылды. Осы заң 1661 жылғы ережені кеңейтіп, жоғары сатқындық қылмысының әрбір фактісін дәлелдеу үшін кем дегенде екі куәгерді ұсынуды міндетті етті. Осыдан шамамен жүз жыл өткен соң, осы ереженің қатаң нұсқасы АҚШ Конституциясына енгізілді. 1695 жылғы заң сондай-ақ сатқындық (патшаны өлтіруден басқа) және сатқындыққа қатысты қателік үшін қылмыстық қудалауды бастауға үш жылдық мерзім белгіледі, бұл кейбір ортақ құқық елдерінде үлгі алған тағы бір ереже. Бұл ережелер сатқындық айыбын қудалауды қиындатты, ал 1800 жылғы Сатқындық туралы заңмен бұл ереже жеңілдетілді, патшаның өміріне жасалған қастандықтарды адам өлтіру ісіндегідей (екі куәгер қажет емес) дәлелдеу және іс жүргізу ережелеріне бағындыру үшін. Бұл өзгеріс 1842 жылғы Сатқындық туралы заңның 1-тарабымен егемендікке жасалған барлық шабуылдарға қатысты болды. Соңында, сатқындыққа қатысты арнайы ережелер 1945 жылғы Сатқындық туралы заңмен жойылды, онда сатқындыққа қатысты барлық дәлелдеу және іс жүргізу ережелері адам өлтіру ісіндегідей болды. Алайда, жоғарыда аталған үш жылдық мерзім бүгінгі күнге дейін сақталды. Бұл дегеніміз, 1996 жылы Джеймс Хьюитті Уэльс ханшайымымен болған қарым-қатынасы үшін таблоидтық баспасөз сатқындықта айыптаған кезде, оны соттау мүмкін болмады, өйткені ол үш жыл ішінде жасағандығын дәлелдеуге болмады.

Қазіргі заманғы процедура

Басқындыққа қатысты сот процесінің тәртібі, кісі өлтіруге қатысты сот процесінің тәртібімен ұқсас. Сондықтан, бұл қылмыс тек айыптама арқылы қаралады.

Шектеу

Біреуді Ұлыбританияда жасалған (төменде көрсетілген ерекше жағдайларды қоспағанда) мемлекетке опасыздық жасағаны үшін айыптауға болмайды, егер сол қылмыс жасалғаннан кейін үш жыл ішінде айыптама ұсынылмаса. Бұл шектеу, егер мемлекетке опасыздық патшаны өлтіруді жоспарлау, оған тырысу немесе оны өлтіруге әрекет етуден тұрса, қолданылмайды. Ұлыбританиядан тыс жерде жасалған мемлекетке опасыздық қылмыстарына қатысты қудалау мерзімі шектеусіз. Мемлекетке опасыздық жасауға әрекеттену немесе оған сөз байласу да осы мерзімге бағынады.

Кепіл

Англия мен Уэльсте мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыпталған адамға жоғары сот судьясының немесе мемлекеттік хатшының қаулысымен ғана босатылуға кепілдік беруге болады. Осы ереже Солтүстік Ирландияда да қолданылады. Шотландияда мемлекетке қарсы жасалған барлық қылмыстар үшін кепілдік беруге болады.

1998 жылға дейін

Өлім жазасының бір түрі, бұрын сатқындарға қолданылған, көбінесе (бірақ әрдайым емес) қинаулы болды. Англияда ер адамдарға заң бойынша берілетін жаза – асылу, сүйреу және төртке бөлу еді. Сотталған адам жаза орындарына өздігінен бара алмайтын, немесе көтеріліп әкеліне алмайтын; үкімде оны сүйреу қажеттігі көрсетілген: оны жермен сүйреуге болар еді, бірақ көбінесе атқа байланған кедергімен жаза орынына жеткізілді. Кейін адамды мойнына ілмек тағып, жартылай өлтіретінге дейін асып қоятын. Әлі тірі болғанда, оны түсіріп, киімдерін шешіп, жыныс мүшелерін кесіп, ішкі органдарын шығарып, көз алдында өртетін, ал қалған органдарын денесінен жұлып алатын. Содан кейін денесін басын кесіп, төрт бөлікке бөлетін. Дене мүшелері билеушінің қарамағында болып, көбінесе ескерту ретінде бағанаға ілінетін немесе жұртқа көрсетілетін. Дене мүшелерін тұз бен зире тұқымында қайнататын: тұз шіруді болдырмау үшін, ал зире тұқымы құстардың етке тиісіп, жемеуі үшін қолданылатын. 1814 жылы бұл үкім өзгертілді, енді қылмыскер өлгенше асылатын болды, ал ішек-қарнының шығарылуы, басын кесу және төртке бөлу өлімнен кейін орындалатын. Әйелдер осы жазадан босатылып, оның орнына сүйреліп, содан кейін тірідей өртеліп, бұл жаза 1790 жылғы Сатқындық туралы заңмен және 1796 жылғы Әйелдердің сатқындығы туралы заңмен (Ирландия) алмастырылды. Монета жасау немесе кесіп бүлдіру арқылы жасалған ірі сатқындық үшін жаза, шағын сатқындық үшін берілетін жазамен бірдей болды (ерлер үшін сүйреу және асылу, қинаусыз, ал әйелдер үшін өртеу немесе асылу). Ақсүйектердің басы қиылып, ешқандай қинаулар жасалмайтын. Жай халықтың жазалары кейде басын кесумен ауыстырылатын, бұл жаза 1973 жылға дейін британдық заңнан ресми түрде алынбады. Сондай-ақ, сатқын "аттандырылған" деп есептелді. Аттандырудың алғашқы салдары – мүліктің тәркіленуі болды; сатқынның барлық жері мен мүлігі тәжге мәңгілікке берілетін. Екінші салдары – қанның ластануы болды; аттандырылған адам мүлік мұраға алуға немесе оны ұрпақтарына беруге құқылы болмайтын. 1832 жылы мөрлерді және Корольдің қол қоюын жасау арқылы жасалған сатқындық үшін өлім жазасы жойылды. 1870 жылы аттандыру жойылды. Сол жылы Англияда, ал 1949 жылы Шотландияда, өлімнен кейін сүйреу және төртке бөлу жойылды, соның салдарынан жалғыз жаза – асылу болды. Бас кесу 1973 жылы жойылды, ол бұл кезде ұзақ уақыттан бері қолданылмаған, соңғы рет 1747 жылы қолданылған. 1965 жылға қарай, өлім жазасы дерлік барлық қылмыстар үшін жойылды, бірақ 1998 жылға дейін ірі сатқындық үшін міндетті болып сақталды (егер қылмыскер кешірілмесе немесе жазасы жеңілдетілмесе). 1998 жылғы Қылмыс және тәртіпсіздік туралы заңның 36-бабына сәйкес, ірі сатқындық үшін ең жоғары жаза – өмір бойы бас бостандығынан айыруға ауыстырылды. (Сондай-ақ, 1814 жылғы Сатқындық туралы заңды қараңыз.)

Бүгін

Басқыншылық жасаған адам өмір бойына немесе одан қысқа мерзімге түрмеге жабылуға жазаланады. Ең ауыр қылмыстар үшін өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалуы мүмкін. (Толығырақ Англия мен Уэльстегі өмір бойына түрмеге қамау туралы қараңыз). Басқыншылық сонымен қатар мемлекеттік қызметтен шеттетуге және сайлау құқығынан айыруға (жергілікті сайлаулардан басқа) әкеп соғады. Бұл ереже Шотландияда қолданылмайды.

Шотландия Парламенті және Солтүстік Ирландия Ассамблеясы

Бас сату (конструктивті бас сатуды қоса алғанда) – Шотландия Парламенті заң шығара алмайтын, толық құзыреты Ұлттық Парламентке берілген мәселе. Бас сату (бірақ тұтқындау және қылмыстық процедура туралы өкілеттіктер емес) – Солтүстік Ирландия Ассамблеясы заң шығара алмайтын ерекше мәселе.

Бүгінгі күнгі сатқындық

1351 жылғы «Елге опасыздық туралы» заң қабылданғаннан бері енгізілген дерлік барлық опасыздыққа қатысты қылмыстар жойылды немесе ауырлығы төмен қылмыстар санатына жатқызылды. Ал 1351 жылғы «Елге опасыздық туралы» заңға едәуір өзгеріс енгізілген жоқ; ең басты өзгерістер жоғарыда айтылғандай, жалған ақша жасау және жалған құжаттар жасауты жоюды қамтиды. Қазіргі заң күйі туралы жоғарыдағы «Құқық бұзушылықтар» бөлімін қараңыз. 2001 жылдың күзінде, 11 қыркүйек оқиғасынан кейін, британ үкіметі Ауғанстандағы талиб армиясы үшін ағыл-американдық әскерлерге қарсы күрескен британдық азаматтарды елге опасыздық жасады деп айыптауға дайын еді, бірақ ешкім сотталған жоқ, кем дегенде, елге опасыздық жасады деген айыппен. 2005 жылдың 8 тамызында Ұлыбритания үкіметі Ұлыбританиядағы бейбіт тұрғындарға қарсы терроризм актілеріне немесе шетелдегі британдық сарбаздарға жасалған шабуылдарға, соның ішінде 7 шілдедегі Лондон бомбалауларына және Ирак пен Ауғанстандағы әскерлерге жасалған көптеген шабуылдарға жағымды пікір білдірген бірнеше британдық ислам дін қызметкерлеріне қарсы елге опасыздық қылмыстық ісін қозғауды қарастырып жатқаны хабарланды. Бұл қауіптен кейін британ үкіметі депортациялай алмаған бір шетелдік дін қызметкері Ливанға қашып кетті, бірақ 2006 жылғы Израиль-Хезболла соғысы кезінде британ әскерінен көмек сұрады. Алайда, сол жылдың соңында прокурорлар Әбу Хамза әл-Масриді кісі өлтіруге қосымшалап итермелегені үшін айыптады (2006 жылдың ақпанында сотталды), және енді жақын арада ешкімді елге опасыздық жасады деп айыптамайды сияқты. 2008 жылы бұрынғы бас прокурор лорд Голдсмит К.С. британдық азаматтықты қарау туралы есеп жариялады. Оның ұсыныстарының бірі – «елге опасыздық туралы заңды толыққанды реформалау және рационализациялау» болды. 2014 жылы Сыртқы істер министрі Филип Хаммонд британ үкіметінің Сирия мен Иракқа Ирак және Левант Ислам мемлекетіне қосылу үшін бара жатқан ислам экстремистеріне қарсы жоғары сатқындық айыптауларын қарастырып жатқанын мәлімдеді. Бірақ бұл орындалмады. 2022 жылдың 2 тамызында Жасвант Сингх Чайл 1842 жылғы «Елге опасыздық туралы» заңтың 2-бабы бойынша қылмыс жасады, сондай-ақ өлтіруге қастандық жасады және қорқыту үшін қолданылатын қару – арбалеттің болуымен айыпталды. Ол 2021 жылдың 25 желтоқсанында Виндзор қамалының аумағында ұсталды және «атыс қаруын қолдану немесе бағыттау, немесе жарақаттау немесе қорқыту мақсатымен кез келген шабуылдау заттарын немесе қаруды лақтыру немесе пайдалану» қылмысымен айыпталды. 2023 жылдың 3 ақпанында ол Олд Бейлиде кінәсін мойындады, ал 2023 жылдың 5 қазанында үш қылмыс үшін (соның ішінде «Елге опасыздық туралы» заң бойынша 44 айлық мерзім) барлығы тоғыз жылға бас бостандығынан айырылды, сондай-ақ бес жылға шартты түрде бостандықтан айырылды. Чайл 1981 жылдан бері «Елге опасыздық туралы» заң бойынша қылмыс жасағаны үшін сотталған алғашқы адам болды. Бұқаралық ақпарат құралдары оның елге опасыздық жасады деп хабарлады, бірақ 2-бап бойынша жасалған қылмыс елге опасыздық емес, ең жеңіл қылмыс («ауыр құқық бұзушылық») болып табылады, ол ең көп дегенде жеті жылға сотталады (1842 жылғы заңның аты, өйткені 1-бап, қазір жойылған, елге опасыздық туралы еді).

Ұқсас құқық бұзушылықтар туғызатын әрекеттер

Сондай-ақ, 1842 жылғы мемлекетке қарсы қылмыс туралы заңға (монархқа шабуыл жасау), 1911 жылдан 1989 жылға дейінгі ресми құпиялар туралы заңдарға (жасқыншылық), 1939 жылғы жаумен сауда жасау туралы заңға және терроризм туралы заңдарға да қараңыз.