Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Австриялық саясаткер (1846–1909)
Austrian politician (1846–1909)
Казимир Феликс Бадени графы (немісше: Kasimir Felix Graf von Badeni, польшаша: Kazimierz Feliks hrabia Badeni; 14 қазан 1846 – 9 шілде 1909), Бадени әулетінің польшалық ақсүйек өкілі, Австрия мемлекет қайраткері, 1895 жылдан 1897 жылға дейін Цислейтенияның премьер-министрі қызметін атқарды. Австриядағы көптеген адамдар, әсіресе император Франц Иосиф, Баденидің көпұлтты мемлекеттің негізгі проблемаларын шешу үшін сайлау жүйесін және тіл заңнамасын реформалауға жасаған тырабына үлкен үміт арнады, бірақ ол күткен нәтижеге жете алмады.
Count Kasimir Felix Badeni (German: Kasimir Felix Graf von Badeni, Polish: Kazimierz Feliks hrabia Badeni; 14 October 1846 – 9 July 1909), a member of the Polish noble House of Badeni, was an Austrian statesman, who served as Minister President of Cisleithania from 1895 until 1897. Many people in Austria, especially Emperor Franz Joseph, had placed great hope in Badeni's efforts to reform the electoral system and the language legislation in order to solve some fundamental problems of the multinational state, which eventually failed.
Өмірбаян
Казимир Феликс Бадени Австрияның Галисия және Лодомерия Корольдігіндегі Ярослав (Ярослав) маңындағы Сурохов қаласында граф Ладислав (Владислав) Баденидің (1819–1888) және оның әйелі Сецилияның ұлы болып дүниеге келді. Бадени Краковтағы Ягеллон университетінде құқық білімін алып, 1866 жылы Австрия мемлекеттік қызметіне қабылданды, Ішкі істер министрлігінде және Ауыл шаруашылығы министрлігінде қызмет етті. 1871 жылы ол Жовкве (Żółkiew), кейіннен Жешув (Rzeszów) аудандарының комиссары (Bezirkshauptmann) болып тағайындалды. 1879 жылдан бастап Краковтағы Галиция штадхольдерінің сот кеңесшісі және өкілі болып жұмыс істеді. Бадени 1866 жылы жеке меншігіне көшіп, екі жылдан кейін император Франц Иосифтің Галицияның корольдік штадхольдері болып тағайындалды. Өкілеттігі кезінде поляк элитасы мен русиндер арасындағы "Жаңа дәуір" деп аталған жақындасуда маңызды рөл атқарды. Ол Габсбург монархиясына және императорға адал консерватор болды, бұл Галициядағы жетістіктерімен қатар Франц Иосифке жақсы әсер етті. Оның ұлы Людвик Йозеф Владислав Бадени швед аристократы Оскар Карл Густав Анкаркронаның қызы Элис Элизабет Анкаркронамен (1889–1985) үйленді. Бадени қайтыс болғаннан кейін ол екінші рет Австрияның эрцгерцогы Карл Альбрехтке тұрмысқа шықты.
Kasimir Felix Badeni was born in Surochów near Jarosław (Jaroslau) in the Austrian Kingdom of Galicia and Lodomeria, the son of Count Ladislaus (Władysław) Badeni (1819–1888) and his wife Cecylia. Badeni studied law at the Jagiellonian University in Kraków and joined the Austrian civil service in 1866, serving in the Ministry of the Interior and in the Ministry of Agriculture. In 1871 he was appointed district commissioner (Bezirkshauptmann) in Żółkiew, later in Rzeszów. From 1879 he worked as court councillor and delegate of the Galician stadtholder in Kraków. Badeni retired to his country estates in 1866, nevertheless two years later he was appointed k. k. stadtholder of Galicia by Emperor Franz Joseph. During his tenure, he played a key role in the rapprochement between the Polish elite and the Ruthenians that came to be known as the "New Era". He was devoted to the Habsburg Monarchy and the Emperor as a firm conservative, which combined with his successes in Galicia impressed Franz Joseph. His son Ludwik Józef Władysław Badeni was married to Alice Elisabeth, née Ankarcrona (1889 1985), a daughter of the Swedish noble Oscar Carl Gustav Ankarcrona. After Badeni's death, she secondly married Archduke Karl Albrecht of Austria.
Төрағалық
Бадени Австрияда министр-президент Альфред III цу Виндиш-Гретцтің консерваторлар мен либералдардан құралған коалициялық үкіметінің сәтсіз аяқталуынан кейін билікке келді. Империя ішіндегі этникалық қарсыластықтар мен социалистер мен ұлтшылдардың саяси қозғалысының күшеюін жақсы сезінген Бадени, Австрия-Мажарстанның тиімді соғыс жүргізуге қабілеттілігіне күмән келтірді. Ол "ұлттар мемлекеті өзіне қауіп тудырмастан соғыса алмайды" деді.
Badeni came to power in Austria after the failure of Minister President Alfred III zu Windisch Grätz's coalition ministry of conservative and liberals. Keenly aware of the growing tensions within the Empire due to ethnic rivalries and the political agitation of socialists and nationalists, Badeni expressed doubt as to the ability of Austria Hungary to wage war effectively. He claimed "a state of nationalities cannot wage war without danger to itself."
Сайлау реформасы
1896 жылы ол жалпы еркек сайлау құқығын іске асыруға қол жеткізді, бірақ оны Империяның үстемдік ететін мүдделеріне қабылдатарлық етті. Әр адам төлеген салық мөлшеріне байланысты болған сайлаушылардың бұрынғы төрт санаттарына оның реформасы бесінші санатты қосты, ол 1882 жылғы Тааффе реформасында төртінші санат үшін белгіленген бес гульден шегінен төменгі әрбір ересек еркекті қамтиды. Сайлау реформасының салдары зор болды: жаңадан құрылған бесінші санат Императорлық Кеңестің (Рейхсрат) төменгі палатасындағы 425 орынның 72-сін құрады, ал мандаттардың көп бөлігі социал-демократтарға, халықшыл Христиандық-әлеуметтік партияға, сондай-ақ неміс ұлтшылдарына берілді. Ұзақ уақыт өтпей, Императорлық Кеңес атақты адамдардың жиналысынан берік партиялық тәртіпке бағынған парламенттік топтардың жиналысына айналды.
In 1896 he succeeded in implementing a form of universal male suffrage but made it palatable to the ruling interests of the Empire. To the previous four classes of voters, which depended on the amount of taxes each individual paid, his reform added a fifth class to include every adult male below the five guilder threshold set for the fourth class in the 1882 Taaffe reform. The electoral reform had far reaching effects: the newly established fifth class encompassed 72 of the 425 seats in the lower house of the Imperial Council (Reichsrat) and most mandates went to the Social Democrats, the populist Christian Social Party, and also to German nationalists. In a short time, the Imperial Council developed from an Assembly of Notables to a gathering of definitive parliamentary groups with a strong party discipline.
Тілдік қақтығыс
Бадени, Рейхсраттағы жас чех фракциясының қолдауын алуға тырысқанда, Богемиядағы тіл мәселесін көтергені үшін көп дау тудырды. 1897 жылғы 5 сәуірдегі жарлығында «Богемияның барлық аймағында «ішкі қызмет» тілі ретінде чех және неміс тілдері қолданылуы тиіс» делінген. Бұл провинциядағы мемлекеттік қызметкерлердің чех және неміс тілдерін білуі керек екенін білдірді, себебі Богемия ішіндегі мемлекеттік істер екі тілде жүргізілетін еді. Богемиядағы немістер наразылық білдірді, өйткені бұл олардың көпшілігін мемлекеттік қызметтен шеттетуге әкелді; чехтар мектепте неміс тілін оқыса, немістер көбінесе чех тілін білмейтін. 19 ғасырдың соңында Австрия-Мажарстандағы немістер, жалпы алғанда, империяның Иосиф II, қасиетті Рим императорының кезінде 18 ғасырдың соңында қалыптасқан неміс тіліндегі сипатын сақтап қалуын қалады, сондықтан басқа этникалық топтардың тілдік тану талаптарына қарсылық көрсетті. Баденидің жарлығы немістер тарапынан жасалған бірқатар ұступтардың «соңғы тамшысы» ретінде қарастырылды. Бадени Богемияда және империяның басқа жерлеріндегі немістердің оған көрсеткен ашу-ыза деңгейіне дайын болмаған. Георг Шенерер басқарған маргиналды Германия Ұлттық партиясы, империяны тұрақсыздандыру және Австрияның неміс аймақтарын жаңа Германия империясына қосу ниетімен, парламенттік отырыстарды бұзды және зорлық-зомбылыққа ұқсас наразылықтарды ұйымдастырды. Австрияның көптеген немістері Ұлттық партияның мақсатына қолдау көрсетпесе де, жарлықтың күшін жою үмітімен Аустро-Мажар империясы бойынша көше демонстрацияларына қатысты. Неміс ұлтшылдарының бұғаттауы Рейхсраттағы парламенттік жұмысты баяулатты немесе тоқтатты, Вена, Грац, Зальцбург және Альпілік провинцияларда тәртіпсіздіктер орын алды. Прагада да тәртіпсіздіктер болды және соғыс жағдайы жарияланды.
Badeni courted controversy when, in an attempt to gain the support of the Young Czech faction in the Reichsrat, he addressed the language issue in Bohemia. His ordinance of 5 April 1897 declared "that Czech and German should be the languages of the 'inner service' throughout Bohemia." This meant that civil servants in the province would have to know both Czech and German, since government business would be conducted in both languages for internal Bohemian affairs. Germans in Bohemia were outraged, since this effectively excluded the majority of them from government jobs; Czechs learned German in school, but Germans had usually little to no knowledge of the Czech language. Late 19th century Germans in Austria Hungary, as a general rule, wanted the Empire to maintain its German character established during the period of Germanization under Joseph II, Holy Roman Emperor in the late 18th century, so they resisted the demands of the other ethnic groups for linguistic recognition. Badeni's ordinance was seen by Germans as the "last straw" in a series of concessions. Badeni was not prepared for the level of animosity the Germans in Bohemia and elsewhere in the Empire directed at him due to his reform. The fringe German Nationalist Party, headed by Georg Schönerer, hoping to destabilize the Empire and join the German lands of Austria to the new German Empire, disrupted parliamentary proceedings and instigated violent protests. Although most Germans of Austria had no sympathy for the Nationalist Party's cause, they participated in street protests across the Austro Hungarian Empire, hoping to have the ordinance repealed. Obstructionism by German nationalists slowed or stopped parliamentary business in the Reichsrat and riots erupted in Vienna, Graz, Salzburg, and the Alpine provinces. Riots took place also in Prague and martial law was put into effect there.
Отставка
Осы саяси дауылдың арасында 1897 жылдың қараша айында император Франц Иосиф қоғамның ең маңызды сегменттерінің жаппай агитациясынан сескеніп, Бадениді қызметтен босатты. Бірақ оның құлауы Империядағы саяси және этникалық проблемаларды шешпеді, және бірнеше жыл бойы Рейхсрат сирек жиналатын болғандықтан, үкімет көбінесе төтенше жағдай туралы жарлықтар арқылы басқарды. Баденидің тілдік ережелері 1899 жылы күштен шығарылды, бұл чехтарды көңілсіздікке түсірді және неміс ұлтшылдарының наразылығын басуға жеткіліксіз болды. Кейбір замандас сарапшылар Бадени Империяның көбірек индустрияландырылған батыс бөлігінің саяси динамикасына бейімделмегенін, ол Галицияның провинциялық әлеуметтік қарым-қатынастарына, онда ол жер иесі болған, үйренгенін айтты. Осылайша Баденидің саяси қатесі түсіндірілді. Шындығында Бадени чехтардың ұлт ретінде өсіп келе жатыр деп сенді және олардың ұлттық талаптары ерте немесе кеш, венгрлердің ондаған жылдар бұрын қанағаттандырылған талаптары сияқты, Австро-Венгрия Империясының құрамында орындалуы керек деп ойлады. Бадени Австро-Венгрия мемлекетіндегі түрлі ұлттар арасындағы келісім болмаса, Империяның құлайтынын көре білген сирек саясаткерлердің бірі болды.
Amidst this political turmoil, in November 1897, Emperor Franz Joseph, frightened by the mass agitation of some of the most important segments of society, dismissed Badeni. His fall, however, did not end the political and ethnic problems within the Empire and for several years, while the Reichsrat met occasionally, the government ruled largely through emergency decree. Badeni's language ordinances were repealed in 1899, disappointing Czechs and failing to appease German nationalists. Some commentators of the time felt, that Badeni was unaccustomed to the political dynamics of the more industrialized western part of the Empire; he was used to the provincial social relations of Galicia, where he was a landowner. That was given as an explanation for Badeni's political blunder. In fact Badeni believed that the Czechs were growing as a nation and their national ambitions would sooner or later have to be accommodated within the Austro Hungarian Empire, as the ambitions of the Hungarians had been decades previously. Badeni was one of the few politicians who saw that without rapprochement between different nations within the Austro Hungarian state, the Empire would fall apart.