Кіріспе

Екі егемен мемлекет арасындағы қарым-қатынас

Екіжақтылық – екі егемен мемлекет арасындағы саяси, экономикалық немесе мәдени қарым-қатынастарды жүргізу. Бұл біржақтылыққа немесе көпжақтылыққа қарама-қарсы келеді, біржақтылық – бір мемлекеттің, ал көпжақтылық – бірнеше мемлекеттің бірлескен әрекеттері. Мемлекеттер бір-бірін егемен мемлекеттер ретінде танып, дипломатиялық қатынастар орнатуға келіскенде, екіжақты қарым-қатынас құрылады. Екіжақты байланысы бар мемлекеттер диалог пен ынтымақтастықты жеңілдету үшін елшілер сияқты дипломатиялық өкілдермен алмасады. Екі мемлекеттің қол қойған еркін сауда келісімдері (ЭСК) немесе тікелей шетелдік инвестициялар (ТШИ) сияқты экономикалық келісімдер екіжақтылықтың кең таралған мысалы болып табылады. Көптеген экономикалық келісімдер келісім жасасқан елдердің ерекшеліктеріне сәйкес жасалады, сондықтан бір-біріне артықшылық беру үшін жалпылама принциптерден гөрі жағдайға қарай саралау қажет. Осылайша, екіжақтылық арқылы мемлекеттер тек белгілі бір келісім жасасқан мемлекеттерге ғана қатысты келісімдер мен міндеттемелерге қол жеткізе алады. Алайда, мемлекеттер транзакциялық шығындардың көп болуына тап болады, себебі бұл көпжақты стратегияға қарағанда қымбатқа түседі. Екіжақты стратегияда әрбір қатысушы үшін жаңа келісім жасасу қажет. Сондықтан, транзакциялық шығындар төмен және мүшелік пайдасы – экономикалық тұрғыдан алғанда "өндірушілердің пайдасы" жоғары болғанда бұл стратегия артықшылықты ұсынады. Сонымен қатар, егер ықпалды мемлекет либерализм тұрғысынан шағын мемлекеттерді бақылауға ұмтылса, бұл тиімді болуы мүмкін, өйткені шағын мемлекеттермен екіжақты келісімдер жасау мемлекеттің ықпалын арттыра алады.

Мысалдар

Австралия мен Канада екіжақты қарым-қатынаста; екеуінің де үкіметтері ұқсас, құндылықтары ортақ және бірдей титулды мемлекет басшысы бар. 1895 жылы Канада үкіметі Джон Ларкті Сиднейге сауда комиссиясын құруға жіберді, ал 1935 жылы Канада екі ел арасындағы байланысты ресмилеу үшін Чарльз Буршельді (Австралияның алғашқы канадалық жоғары комиссары) жіберді. Екі ел де соғыс кезінде одақтас болды, олардың сауда-экономикалық қарым-қатынастары мықты. Үндістан мен Непал ежелгі заманнан бері, тіпті б.з.д. 563 жылы Будда дүниеге келмес бұрын да екіжақты қарым-қатынаста болған. Қазіргі уақытта бұл дәстүрлі қарым-қатынас жазбаша шарттар арқылы расталды. 1950 жылдың шілдесінде Үндістан мен Непал арасындағы достық шартына қол қойылды, бұл екі ел үшін де экономикалық және саяси маңызды әсер етті. 2011 жылы екі ел жаңа екіжақты инвестицияны ынталандыру және қорғау туралы келісімге қол қойды. Бұл екіжақты шарттар халықаралық инвестициялық құқықтың дамуында маңызды рөл атқарды. Екі елдің азаматтары паспорт немесе визасыз шекараны еркін кесіп өте алады, екі елде де тұрып, жұмыс істей алады және мүлік мен бизнес иелене алады. Гуркалар Үндістан армиясының бір бөлігін құрайды. Миллиондаған непалдықтар Үндістанда ұзақ жылдар бойы тұрып келеді. АҚШ Шығыс Азияның бірнеше елімен, әсіресе Оңтүстік Корея, Жапония және Тайваньмен екіжақты қарым-қатынас орнатқан. АҚШ Жапониямен қауіпсіздік шарты кезінде екіжақты одақ құрды. 1953 жылғы АҚШ-Корея арасындағы күштер статусы туралы келісімде Кореямен және 1954 жылғы Қытай-Америка өзара қорғаныс шартында Қытай Республикасымен де екіжақты одақ құрды. Еуропалық елдермен қарым-қатынастан айырмашылығы, ол НАТО-ға негізделген көпжақты одақтарды қабылдайды, АҚШ Шығыс Азия елдерінің әрқайсысымен тікелей қарым-қатынас орнатуды жөн көреді. Қауіпсіздік одағын құрудың немесе саммит өткізудің орнына АҚШ әр елмен тікелей байланыс орнатуға бейім. Тарихи және саяси тұрғыдан алғанда, Шығыс Азия аймағындағы әрбір ел қарсыласы немесе нысанасы болуы мүмкін. Сондықтан өзара сенімділікке негізделген көпжақты одақтарды құру қиын. АҚШ екіжақты келісімді таңдауының басты себебі, көпжақты келісімдердегідей, қақтығыстан аулақ болу еді (мысалы, көпжақты келісімнің кемшіліктеріне ұшырау қаупі). Мысалы, "орталық және спикерлер" ұғымында АҚШ – "орталық", ал Шығыс Азия елдері – "спикерлер"; олардың әрқайсысы АҚШ-пен байланысты, бірақ бір-бірімен емес. АҚШ-тың неліктен, әсіресе Шығыс Азия елдерімен, НАТО сияқты көпжақты қарым-қатынастармен салыстырғанда екіжақты қарым-қатынас орнатуды таңдағанын түсіндіруде бірнеше ерекше факторлар бар. Біріншіден, АҚШ-тың Еуропа елдерімен қарым-қатынасы ұзақ уақыттан бері жалғасып келеді, сондықтан АҚШ-қа осы көпжақты байланысты құру оңай болды. Виктор Ча "Ачесон НАТО ұзақ, ойластырылған процестің нәтижесі екенін, Батыс Еуропа елдері АҚШ-тан көмек сұрамас бұрын ұжымдық қорғаныс жоспарын мұқият әзірлегенін және ең бастысы, АҚШ НАТО-ны өзара ұжымдық қорғаныс ұйымы ретінде қарастырғанын" айтты. Виктор Ча "Қуат ойыны: Азиядағы АҚШ-тың одақтастық жүйесінің шығу тегі" мақаласында Қуат ойыны теориясын ұсынды, ол АҚШ-тың Шығыс Азия елдерімен екіжақты одақтар құру туралы шешімінің себептерін түсіндіреді. Қуат ойыны – бұл саяси немесе әлеуметтік жағдайда біреудің білімі мен ақпаратын өзінің артықшылықтарын пайдаланып, басқаларға қарсы пайдалануы. Бұл теорияға сәйкес, одақтар үлкен әскери қақтығыстар мен араласуға әкелетін агрессивті мінез-құлықты орындаудан әлеуетті алаяқ одақтастарды (қарақшы мемлекеттерді) ұстап тұру және шектеу үшін құрылды. Алаяқ одақтастар (қарақшы мемлекеттер) Тайваньның Кай Шек Чиан және Кореяның Сингман Ри сияқты тұлғаларды қамтыды, олар тиісінше Қытайды қайтарып алуды және Корея түбегін біріктіруді жоспарлап, күткен. Америка Құрама Штаттары Жапонияның Азиядағы аймақтық күшін қайта қалпына келтіретінінен де қорқыпты. Ча соғыстан кейінгі АҚШ жоспаршыларының осындай қауіпсіздік архитектурасын Батысқа жақтас диктаторлардың агрессиясын болдырмау және мемлекеттердің АҚШ экономикасына тәуелділігін арттыру үшін таңдағанын қорытындылады. АҚШ-Жапония одағы – Азия-Тынық мұхиты аймағында Кеңес өкіметі мен коммунизмнің кеңеюін болдырмау мақсатында құрылған екіжақты қауіпсіздік тәртібі. АҚШ Жапонияға және басқа Азия-Тынық мұхиты елдеріне қауіпсіздік қорғау және американдық нарықтарға, технологияларға және ресурстарға қол жеткізуді ұсынды, бұл Джон Икенберридің айтуынша, "соғыстан кейінгі кең, Америка орталықты коммунизмге қарсы тәртіпке" әкелер еді. АҚШ Панамамен де тарихи екіжақты келісімдерге ие, оның бастамасы 1903 жылғы Хей-Бунау Варилья шарты болды, ол АҚШ-қа Панама арқылы канал салуға және оған және жапсарлас жерге иелік ету құқығын берді. Бұл 1977 жылы қол қойылған Панама каналының мәңгілік бейтараптығы және жұмыс істеуі туралы шарт және Панама каналы шартымен алмастырылды. Екі ел 2000 жылы екіжақты инвестициялық келісімге түзетулер енгізді және екі елдің құқық қорғау және қаржы агенттіктері арасында бірнеше шектеулі келісімдерге қол қойылды.

Тарих

Екіжақтылық пен көпжақтылықтың артықшылықтары туралы ұзақ пікірталас жүрді. Екіжақтылықты алғаш рет Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін теріске шығарды, себебі көптеген саясаткерлер соғысқа дейінгі екіжақты шарттардың күрделі жүйесі соғысты сөзсіз еткенін мәлімдеді. Бұл көпжақты Ұлттар Лигасының құрылуына әкелді (ол 26 жылдан кейін сәтсіздікке ұшырады). Ұлы депрессиядан кейін де екіжақты сауда келісімдеріне ұқсас қарсылық туды, онда мұндай келісімдер экономикалық құлдырауды күшейткен тарифтердің өсу циклын жасауға көмектесетіні айтылды. Осылайша, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Батыс Тарифтер мен сауда жөніндегі келісім (ГАТТ) сияқты көпжақты келісімдерге көшті. Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Дүниежүзілік сауда ұйымы сияқты қазіргі заманғы көпжақты жүйелердің жоғары беделіне қарамастан, дипломатияның көп бөлігі әлі де екіжақты деңгейде жүзеге асырылады. Екіжақтылық көптеген келісімге негізделген көпжақты жүйелерде кездеспейтін икемділік пен жеңілдікке ие. Сонымен қатар, екіжақты дипломатияда күшті тарап күш, ресурстар, қаржы, қару-жарақ немесе технологиядағы айырмашылықтарды оңай пайдалана алады, бұл күшті мемлекеттер үшін консенсусқа негізделген көпжақты дипломатиямен салыстырғанда оның артықшылығы болып есептелуі мүмкін, онда «бір мемлекет – бір дауыс» қағидасы қолданылады. 2017 жылғы зерттеуде екіжақты салық келісімдері, тіпті «елдер арасындағы саясатты үйлестіру арқылы қос салық салуды болдырмау және халықаралық инвестицияларды ынталандыру» мақсатымен жасалған болса да, «көпұлттық компанияларға келісімдерді іздеуге, мемлекеттердің салық тәуелсіздігін шектеуге және үкіметтердің төмен салық ставкалары сақтауға» бейсылым салдарлары бар екені анықталды.