Кіріспе
Құс түрі. Сары мүңкідұрық (Anas undulata) – 51–58 см ұзындығы бар, Оңтүстік және Шығыс Африкада кең таралған, тұрақты көбейтетін су құсы. Бұл қаз көшпейді, бірақ құрғақшылық мезгілінде қолайлы суаттарды іздеп шаңқаяды. Көбею маусымынан басқа уақытта өте әлеуметтік және үлкен топтарға бірігеді.
The yellow billed duck (Anas undulata) is a 51–58 cm long dabbling duck which is an abundant resident breeder in southern and eastern Africa. This duck is not migratory, but wanders in the dry season to find suitable waters. It is highly gregarious outside the breeding season and forms large flocks.
Сипаттама
Бұл - негізінен сұр түсті, қараңғы бас және ашық сары мүсірлі, жапырақ қазға ұқсас қаздар. Қанаттарының асты жағы ақшыл, ал үстінен қарағанда ақ жиекті жасыл көкпекесі көрінеді. Еркек және ұрғашылары бір-біріне ұқсас, ал жас құстар ересектерге қарағанда сәл бозғылт. Солтүстік-шығыс түрі қараңғырақ, мүсірі ашық сарырақ және көкпекесі көк түсті. Бұл құс ашық кеңістіктегі тұщы сулы жерлерде мекендейді және негізінен кешке немесе түнде өсімдіктермен қоректенеді. Су жағасындағы тығыз өсімдіктер арасында жерге ұя салады. Сирек жағдайларда, қала маңында, гольф алаңдарына, саябақтарға, көлдерге немесе тоғандарға жақын жерде кездеседі. Ұяда 6-12 жұмыртқа болады. Еркегі сыбызғыға ұқсас дауыс шығарады, ал ұрғашысы шарбақтай қақтайды. Сары мүсірлі қаздың екі түрі бар: А. undulata rueppelli (солтүстік сары мүсірлі қаз) және А. undulata undulata (оңтүстік сары мүсірлі қаз). Сары мүсірлі қаз – Африка-Еуразиялық көшіп-қоныс жасайтын су құстарын қорғау жөніндегі келісімге (AEWA) қатысушы түрлердің бірі. Оңтүстік түрі жабайы қазбен бәсекелестік пен будандасу салдарынан саны азайып барады (Rhymer 2006).
Өмір сүру ұзақтығы
Ер және әйел сары мүңқұрт қаздардың өмір сүру ұзақтығы статистикалық тұрғыдан маңызды айырмашылықты көрсетеді. Аталық қаздардың орташа өмір сүру мерзімі 4 жыл 4 айды құрайды, ал аналық қаздар 3 жылдан сәл ғана артық өмір сүреді. Сондықтан, аман қалу көрсеткішіндегі айырмашылық та статистикалық тұрғыдан маңызды. Кез келген жылы 79% аталық қаздар тірі қалады, ал әйелдердің арасында бұл көрсеткіш 72% ғана. Жастардың аман қалу деңгейі жылдан жылға өзгереді, бірақ орташа есеппен 67% жас қаздар тірі қалады. Сары мүңқұрт қаздардың өлім-жітімі жаз айларында ең жоғары болады, желтоқсан айы жылдың басқа айларымен салыстырғанда ең көп өлім тіркелген ай болып табылады, одан кейін қаңтар айы келеді.
Сүйісу
Еркек сары мүңк қаз көптеген африкалық қаздарға ұқсас, көбейіп жүздіру амалдарын көрсетеді. Сары мүңк қаздарының көбейіп жүздіру амалдарының саны басқа көптеген африкалық қаздардан артық. Орнитологтар Африкадағы ұқсас қаздарда жеті негізгі көбейіп жүздіру амалын байқаған; көптеген түрлердің бәрін де орындауы мүмкін емес, бірақ сары мүңк қазы барлық жеті амалды да орындайды. Жыныстық айырмашылықтың болмауы және жалпы түссіз қауырсыны болуы, осы күрделі көбейіп жүздіру амалдарының себебі болуы мүмкін.
Мольта
Басқа су құстары сияқты сары мүңкідұмбы да бір мезгілде барлық ұшу қауырсындарын төгіп, үш-төрт апта бойы ұша алмай қалады. Бұл оларды жыртқыштарға осал етеді және азық табуды қиындатады. Сары мүңкідұмбы, көптеген су құстарына ұқсас, көбеюдің бірінші жартысында дене салмағының едәуір бөлігін (шамамен төрттен бір бөлігін) жоғалтады, бірақ көбею аяқталғанда барлық салмағын қайта алады, ал көптеген африкалық су құстары көбеюді бұрынғыдан жеңіл аяқтайды. Бұл жарым-жартылай қауырсыны ауыстырған сары мүңкідұмбының қозғалыс белсенділігі басқа су құстарына қарағанда жоғары екенін көрсетеді, бұл оларға жаңа ұшу қауырсындары толық дамығанша азық табуға мүмкіндік береді.
Аң аулау
Сары мойынды қаздар Африка және Еуразия көшпенді су құстарын қорғау туралы келісіммен қорғалған, бірақ қорғасын оқ қолданбаса, оларды аулауға рұқсат етіледі. Сары мойынды қазды аулау маусымдары шілде айына жуық көбею маусымымен сәйкес келмеу үшін жоспарланады. Дегенмен, нақты көбею маусымы климатқа байланысты жыл сайын өзгереді. Сары мойынды қаздың өлімінің басты себебі – аулау, өткен талдаулар көрсеткендей, қаздардың өлімінің 25%-дан астамы оқтан туындаған. Жасыл қаз бен сары мойынды қаздың араласуы мүмкін деген қауортқыны күшейткені – сары мойынды қаздың басқа жергілікті қаздармен араласуын көрсететін кездейсоқ байқаулар, алайда, бұл жекелеген қаздардың шынымен араласып кеткенін растау үшін генетикалық тесттер жүргізілген жоқ. Генетикалық зерттеулер жасалғанның өзінде де, араласу орын алып жатыр ма, жоқ па, түсіну қиын. Жасыл қаз бен сары мойынды қаздың араласуы орын алып жатыр ма деген мәселе әлі де талқыланып жатыр. Жақында өткізілген екі (2019 және 2020) ДНК тізбектеу зерттеулері жасыл қаз бен сары мойынды қаздың араласуы туралы қарама-қарсы нәтижелерге келді. Мұның себебі – тіпті жасыл қаз бен сары мойынды қаздың араласуы болса да, гендік араласу негізінен жасыл қаздың гендік қорына сіңіп, сары мойынды қаздың генетикасын көбінесе өзгеріссіз сақтайды.