Кіріспе

Ортағасырлық ирландтық әңгіме Buile Shuibhne немесе Buile Suibne (Суибнедің есі кіруі немесе Суибненің ақылынан адасуы) – бұл Дал nAraidi патшасы Суибне мак Colmáin туралы ортағасырлық ирландтық әңгіме, ол қасиетті Ронан Финннің қарғысымен ақылдан безді. Есі кіруі Суибнені Маг Рат шайқасынан кетуге және сарандық өмірді бастауға мәжбүр етеді (осының нәтижесінде ол Суибне Гельт немесе "Ақымақ Суибне" деген лақап алады). Ол Сент-Молингтің қорғауында қайтыс болады. Кейде бұл әңгіме үш мәтілдік циклдың бір бөлігі ретінде қарастырылады, ол Fled Dúin na nGéd (Dún na nGéd тойы) және Cath Maige Rátha (Маг Рат шайқасы) әңгімелерінен жалғасады. Суибненің есімі тоғызыншы ғасырда заң трактатында (Аицил кітабында) кездеседі, бірақ Buile Shuibhne қазіргі түрін он екінші ғасырға дейін алған жоқ. мәтіннің тілі мен жазылған уақыты туралы толыққанды талдауды қамтиды. Оның пікірінше, мәтіннің соңғы нұсқасы күткендей көне емес, XIII ғасырдың басына жату керек.

Суйбхнаның жеке басы

Суйбхнаның кім екені өте күрделі мәселе, себебі бірнеше мәтінде Маг Рат шайқасына қатысты әртүрлі Суйбхналар туралы айтылады. Дегенмен, Ленстер кітабындағы Дал нАраиди патшаларының тізімінде Кольман Куардың ұлы Суйбхна патша ретінде көрсетілмеген, ал Конгал Клейн осы кезеңде Дал нАраиди патшасы ретінде танылған. Джеймс Г. О’Кифф Крутиндықтардың король Конгал шетте қалған кезде Суйбхнаны регенттікке сайлауы мүмкін деген гипотеза ұсынған.

Мәтін

Үш қолжазба бар, B (Royal Irish Academy, B iv i), 1671–4; K (Royal Irish Academy, 23 K 44), 1721–2; және L (Брюссель, 3410), 1629, Михеал О Клеирхтің қолымен жазылған қысқартылған нұсқа. Тілдік ерекшеліктеріне сүйене отырып, мәтін шамамен 1200 жылдан 1500 жылға дейінгі кезеңге жатса да, Джон О'Донаван жазушының 1197 жылға дейін өмір сүрген болуы керек деп айтқан. Себебі, сол жылы Тир Коннайлдың соңғы басшысы, Домналь мак Аэдоның ұрпағы қайтыс болды, ал бұл еңбек осы монархиялық әулеттің құрметіне жазылған.

Қасиеттілердің қарғысы

Аңыз бойынша, әулие Ронан Финн жаңа шіркеудің шекарасын белгілеп жатқанда, оның қоңырауының дыбысы Сүйбнеге естілді. Сүйбне оның жерінде шіркеу салынып жатыр екенін білген соң, әулие Ронанды өз аумағынан қууға асықты. Оның әйелі Эоранн оны тоқтатуға тырысып, оның плащын ұстады, бірақ ол жарылып, Сүйбне үйден жалаңаш шықты. Сүйбне Ронанның Псалтырын алып көлге лақтырып жіберді, содан кейін әулиені қолынан ұстап, сүйреп әкетпек болды. Бірақ Сүйбнеге Конгал Клееннен келген елші Маг Рат шайқасында (қазіргі Мойра маңында, 637 ж.) көмек сұрады. Ертесі күні Псалтыр көлден самырсын құсы алып келді, оған ешқандай зиян келмеген еді. Әулие Сүйбнеге қарғыс айтып, оны жалаңаш күйінде әлемді шарлап, ұшып жүруге, ал найзамен өлтіруге үкім етті. Соғыс кезінде әулие Ронан кештен таңға дейін тыныштық орнатуға келісім жасады, бірақ Сүйбне оны бұзып, соғыс уақытында адам өлтіретін. Бір күні епископ Ронан мен оның псалмошылары әскерді баталап жүрді. Сүйбне де киелі су шашыратылды, бірақ ол мұны қорлау деп қабылдап, епископтың псалмошыларының біреуін найзамен өлтірді, ал екіншісін Ронанға лақтырды. Найза Ронанның кеудесіне (қоңырауына) тесік салып, сынған сабы ауаға ұшты. Содан кейін Ронан сол қарғысты қайталады: Сүйбне құс сияқты айналып, найза сабындай ағаштарға қонады, қоңыраудың дыбысы естілгенде, және ол монахты өлтіргендей найзамен өледі. Шайқас қайта басталғанда, әскерлердің қатты шуы Сүйбнені ақылдан шығарды. Оның қолы сал болып, қару-жарағы түсіп, ол құс сияқты ауада көтеріле бастады, өте жеңіл басып. (Кейіннен оның денесіне қауырсын өскені белгілі болды.)

Ақымақтық пен адасу

Содан кейін Суibhне шайқас алаңын тастап, Гленн-Эркайндегі Рос-Бирай атты орманға жетіп, қауқау ағашына отырды. Оны соғыстан қайтқан туысы Аунгус Толу тауып алады. Суibhне басқа бір ағаштың үстінен отырып, Тир Конайлдың Селл Ригаинге қашып кетті. Ол жерде оны Домналь мак Аэдоның әскерлері қоршап алды, бұл Суibhне мен оның Даль-Нараиди туыстары соғысып жатқан тарап еді. Жеңімпаз Домналь Суibhнеге мақтап, оған жанашырлық танытты және сыйлықтар ұсынды, бірақ ақылсыз адам бұған келіспеді. Суibhне өзінің туған жері Глен Болкайнға барып, жеті жыл бойы бүкіл Ирландияны аралап жүріп, Глен Болкайнға оралды, ол оның бекінісі мен тұрағы болған және ақылсыздардың атақты аңғары болған. Суibhненің қозғалысын оның туысы Лингсехан бақылап отырды. Лингсеханның өз диірмен үйінде Суibhнеді басып алу мүмкіндігі болды, бірақ бұл әрекеті сәтсіз болды, сондықтан ол басқа мүмкіндікті күтуі керек. Содан кейін Суibhне оның патшалық тағына үміткер басқа адаммен бірге тұратын әйеліне барды. Еоранн оның Суibhнемен бірге болғанын қалайтынын айтты, бірақ ол оған жаңа күйеуімен бірге болуды айтты. Армия шабуылға түсті, бірақ Суibhне тұтқындалудан қашып шықты. Содан кейін Суibhне Рос Берейдегі қауқау ағашына оралды, ол алғаш рет ақылсыздыққа ұшыраған кезде барған ағашы, бірақ Еоран оны алдау және тұтқындау үшін келгенде, ол Рос Эркайндағы басқа ағашқа көшті. Алайда оның қайда екені анықталып, Лингсехан оны ағаштан түсіріп, бүкіл отбасының құрып кеткенін айтып, алдап жіберді. Лингсехан Суibhнеге қалыпты өмірге оралып, ақыл-есі қалпына келді, бірақ сауығып жатқанда, диірменнің сиқыршысы оны секіру жарысына шақырды. Олар секіріп бара жатқанда, аң аулау тобының шуы Суibhнеге қайтадан ақыл-есі толды. Ақыры, ол секіріп құлап, жарылып кетеді. Ол Лингсеханның қайын анасы болғандықтан, Суibhне Жауыздыққа кезікпей-ақ Даль-Нараидиге қайтып оралмады. Кейіннен Суibhне Ирландияның әртүрлі жерлерін аралап, Шотландия мен Батыс Англияға кірді. Ол Роскомоннан Слив-Огти, Слив-Мис, Слив-Блум тау жоталарына, Инсмурай аралына, Шотландияның Ішкі Гебридтеріндегі Эйггтың Сент-Доннан үңгіріне барды; содан кейін бір жарым ай "Каррик Алястерде" (Шотландияның сыртындағы Айльса Крейг) болды. Ол Британияға жетіп, тағы бір ақылдан адасқан Фер Кейльмен (Ормандағы адам) достық қарым-қатынас құрды, олар бір жыл бойы бірге болды. Ұлы британиялық алып өзінің өлімін шарлауыққа батып өледі.

Пайғамбарлыққа сай өлім

Ол өзінің найзасының ұшындай әуеде ұшып жүрсін, сонда ол өзі өлтірген дін қызметкері сияқты найзаның ұшынан өледі. Содан кейін Суibhне Ирландияға, өзінің Глен Бокейндегі үйіне оралды. Ол әйелі Еораннға тағы да барып қайтты, бірақ үйге кіруден бас тартты, өйткені ол тұтқындалудан қорықты. Ол кезде Еоран оған ешқашан қайтып келмеуін, өйткені оны көру барлық адамдарға ұят екенін айтты. Бірақ біраз уақыттан кейін Суibhне ақыл-есі оянып, қандай жағдай болмасын, Дал нАраидиге қайтуға бел буды. Бұл туралы білген Ронан Құдайға дұға етіп, Суibhнеге кедергі жасауын өтінді. Слайб Фуайдте Суibhне бассыз мәйіттер мен бөлінген бастарды көріп мазалады. Ақырында Суibhне "Сент-Молинг үйіне" келді, яғни Молингтің үйіне (Карлоу округіне қарасты Сент-Муллин), және Молинг оны ақылсыз адамның әңгімесін естігеннен кейін баспанаға берді. Айта кетейік, Суibhне осы жерді өзінің өлімге ұшырайтын жері деп алдын ала айтқан болатын, және сондай-ақ, Әулие де осының ақылсыз адамның соңғы демалыс орны екенін білген. Суibhне Молингтің кешкі құлшылығына қатысқан кезде, діни қызметкер өзінің аспазы ретінде жұмыс істейтін әйелге ақылсыз адамды күнделікті сүтпен қамтамасыз етуді тапсырды. Ол сүтті сиырдың көмініне аяғымен ойық салып, соған құйды. Алайда оның күйеуі (Молингтің малшысы) екеуінің жасырын кездесуі туралы жалған әңгімеге сеніп, қызғаныштан Суibhнеге найзамен шапты. Осылайша Суibhне Ронанның айтуынша қайтыс болды, бірақ Молингтен "эрик" ретінде соңғы қадірін алды.

Әдеби стилі

Суйбхнаның әңгімесіндегі поэзия өте бай және шеберлікпен жазылған, ал саяхаттап жүріп өлең шығаратын, ақылдан безген, жер аударылған патшаның өзінің тарихы ХХ ғасырға дейін ақындардың қиялын ұстап келді. Суйбхна қашқан жерінің әр тоқталысында ол сол жер мен өз хал-жағдайын жырлайтын өлеңдер айтады. Оның ауыл шаруашылығы мен табиғатты сипаттауы, сондай-ақ оның қайғысы мәтіннің дамуына орталықтай келеді. Кітапта осы поэзияның кейбір үлгілері егжей-тегжейлі талданады.

Аудармалар мен бейімделулер

Көптеген ақындар Суибнеге (көбінесе оның аты-жөні ағылшын тілінде Sweeney) шақырған – ең белгілісі Сеймус Хинидің ағылшын тіліне аудармасында, ол «Sweeney Astray» деп аталды. Автор Фланн О’Брайен Буиль Шуйбне оқиғасының көп бөлігін өзінің «At Swim Two Birds» комик романына енгізді, оның атауы ертегідегі «Snámh dá én» жер атауының ағылшын тіліндегі аудармасы болып табылады. Ирланд мәтінінен шыққан тағы бір нұсқаны ирланд ақыны Тревор Джойс «Свини, Перегрин өлеңдері» деп атады. 2010 жылы Шон О’Се Буиль Шуйбненің қазіргі заманғы ирланд тіліндегі нұсқасын жариялады. Бұл – түпнұсқа мәтіннің қазіргі ирланд тілінде толыққанды жарық көрген тұңғыш реті. Суини сонымен қатар Нил Гейманның «Американ құдайлары» романындағы кейіпкер ретінде пайда болады және оны Пабло Шрайбер телесериалда бейнелейді. Телесериалда Ибис «әңгімелер шындықтан да шын» дей отырып, Суинидің сонымен қатар ирланд құдайы Люг екенін, оның мол дағдылары мол, найзағай, қолөнер және мәдениет құдайы екенін айтады. Алайда, Суини өзінің Буиль Шуйбне ретіндегі өткенін еске алады және ол Люг екенін мойындамайды. Ол Люг өмірінен эпизодтарды, мысалы, фоморлықтардың бір көзді Балорын өлтіруін есіне алады. В. Д. Снодграсс өзінің «Жүректің инесі» поэмасын «Сюибннің ақымақтығы» туралы сілтемемен бастайды. Ирланд ақыны және драматург Паула Михан 1997 жылғы «Миссис Суини» драмасын Суини аңызына негіздеді. Қаланың ішкі ауданындағы Дублиннің Мария Горетти сарайлары деп аталатын пәтерлер кешенінде (нақтыдағы Фатима сарайларын еске түсіре отырып) орналасқан бұл пьеса Суинидің әйелі үшін өмір қандай болғанын зерттейді; Михан айтқандай, «Мен оның әйелі болу қандай еді деп ойладым». Пьесада Лил Суинидің Мария Гореттидің пәтерлеріндегі қылмысқа, кедейлікке, жұмыссыздыққа, есірткіге қарсы күресіп, қызы Крисстің мерзімінен бұрын қайтыс болуына төтеп беруге тырысқан кездегі сынақтары мен қиындықтары көрсетіледі. Лилдің күйеуі Суини көгершіндерді ұнатады, ол барлық көгершіндері өлтірілгенін білгеннен кейін құс сияқты күйге түседі. Ирланд композиторы Фрэнк Коркоран 1996 және 2003 жылдар аралығында осы ертегіге байланысты бірқатар шығармалар жазды. Бұған хорлық «Buile Suibhne / Mad Sweeney» (1996, Хиниден кейін), электроакустикалық «Sweeney's Vision» (1997) және камералық «Sweeney's Smithereens» (2000) шығармалары кіреді. Француз жазушысы Пьер Мишон 1997 жылы шығарған «Қысқы мифологиялар» жинағында Суибннің бейтараптығы туралы айтады. 1999 жылы Джеральдин Маккореанның «Тастар ұрықталуда» атты жасөсперімдерге арналған фантастикалық романында Мад Суини Наполеон соғыстарындағы тәжірибесінен қиындық көрген ретінде бейнеленген. Ноа Мосли 2017 жылы Бери Корт Операсы қойған «Mad King Suibhne» операсын Иво Мосли либреттосымен жазды және ол Вилтширдегі Мессум қорасында да орындалды.