Чанұр сағасы: Ғарыш операсы және түрлі мәдениеттер қақтығысы

Кіріспе

C. J. Cherryh-дің ғылыми фантастика романдары сериясы.

«Шанур» романдары – американдық автор C. J. Cherryh жазған және 1981-1992 жылдар аралығында DAW Books баспасында жарық көрген бес ғылыми фантастика романдарынан тұратын, үш жеке дастанды құрайтын серия. Серияның алғашқы романы – «Шанурдың мақтанышы» (1981), ол 1983 жылы «Хьюго» және «Локус» сыйлықтарына ұсынылған. «Шанурдың мақтанышы» бастапқыда жеке дастан болса, кейін «Шанурдың кәсібі» трилогиясы («Шанурдың кек алуы» деп те аталады), «Шанурдың кәсібі» (1984) – ол 1985 жылы «Локус» сыйлығының тізіміне енді; «Кифтің қарсы шабуылы» (1985) және «Шанурдың отанына оралуы» (1986) романдары жарық көрді. Олардан кейін «Шанурдың мұрасы» (1992) атты кейінгі жалғасы жарық көрді. Бес роман екі томдық жинақта да жарық көрді: алғашқы үшеуі 2000 жылы «Шанур сагасында», ал келесі екеуі 2007 жылы «Шанурдың соңғы ойынында» жарық көрді. «The Pride of Chanur» романының қысқартылған нұсқасы 1983 жылы «Science Fiction Digest» журналында жарияланды. Cherryh-дің Альянс Одағы ғаламында, бірақ көптеген ғарышқа саяхаттайтын өркениеттер мекендейтін ғарыш кеңістігінің басқа аймағында оқиғасы өрбитін «Шанур» романдары ғарыш операсының ерекше реалистік мысалы болып табылады. Онда кемелер арасындағы атысқа қарамастан, мәжбүрлеу, манипуляция, саясат, мақтанға құмарлық және экономикалық мүдделердің қақтығысы басымдыққа ие, мұның көптеген жағдайлары түрлер арасындағы қарым-қатынастың дұрыс болмауы мен түсініспеушілікке байланысты.

Келісім

Сериал оқиғалары Downbelow станциясының Достық Одағы ғаламында, бірақ Достық пен Одақтан Жерге қарама-қарсы бағыттағы кеңістікте өтеді. Ол кеңістікте сауда келісімдерімен байланысқан бірнеше ғарышқа саяхаттайтын өркениеттердің билігінде, осылайша "Compact" деп аталады. Compact саяси ұйым емес және үкіметі жоқ; ол тек ашық саудамен айналысады, ал құрамына кіретін өркениеттер өзара дауларды өздері шешеді. Адамның ғарыш кеңістігі Киф және Кннн территорияларымен шектеседі, олар Compact-тың ең агрессивті және жұмбақ түрлері. Алғашқы байланыс амбициялық Киф хаккиктінің (принц) адамдардың барлау кемесін басып алуымен басталады. Соңғы тірі қалған экипаж мүшесі Талли, Киф кемесі станцияда тоқтағанда қашып, Пянфар Чанур басқаратын Хани сауда кемесі "Чанурдың мақтанышына" келіп қосылады. Осыдан бастап серияның алғашқы романы мен оның үш бөлімді жалғасы оқиғалары дамиды.

Қифа

Мекен әлемі: Акт. Олар – жалаңаш терілі, қырсық, күл сұр, ұзын мұрынды екі аяқты тышқан сияқты ет жейтін жыртқыштар. Олар – Тұтас аймақтағы ең биік, нәзік, жылдам және қауіпті түр. Олар қатаң түрде жыртқыштар, тек тірі жемді ғана жей алады; олардың екі түрлі тісі бар (сыртқысы тістеу үшін, ішкісі – ұнтақтау үшін, ал олардың жұтқыншақтары қатты тамақты жұтуға жарамсыз) және қысқаруға болатын тырнақтары бар. Олардың әлеуметтік және саяси құрылымы «адамдық қасиет» деп аталатын жеке қасиетке негізделген, ол бедел, билік және қатыгездікті біріктіреді. Бұл қасиет жеңіс арқылы, құнды нәрсені иелену арқылы немесе жай ғана басқалардың құрметі арқылы қол жеткізіледі: өздерінің күшті «адамдық қасиеті» бар ізбасарлар өз көшбасшыларының беделін арттырады. «Адамдық қасиетін» жоғалтқан көшбасшының ізбасарлары одан бас тартуы немесе оны өлтіруі мүмкін. Осы себепті, олар әлсіздіктің бірінші белгісінде жақтарын өзгертуге бейім. Оларда басқа моральдық құндылықтар жоқ сияқты; олар қарақшылар және каннибальдар, және басқа түрлер үшін көбінесе мазасыз және қауіпті деп есептеледі. Кейде күшті көшбасшылар жеткілікті «адамдық қасиет» жинап, осы мәртебеге жетеді. Ханур циклы кезінде бірнеше Акттар барлық Акттардың көшбасшысы болуға тырысады, бірақ ешбір Акт бұл мәртебеге қол жеткізген емес, бұл басқа түрлерді қатты алаңдатады, әсіресе олар тілдік жағынан өте жақсы және бейімделеді. Олар сондай-ақ түс соқыр, сондықтан олардың киімдері мен мекендеу орындары көбінесе қара және сұр түстердің түрлі реңктерінен тұрады. Олар аппараттық құрылғыларында түс кодтарының орнына нүктелік кодтарды қолданады. Басқа Тұтас аймақтың оттегімен тыныс алатын түрлерінен айырмашылығы, олар «Секіру» кезіндегі «уақыт жоқ» кезеңінде де ояу және физикалық белсенді бола алады – бұл фактіні (өздері туралы көптеген нәрселер сияқты) олар құпия ұстағанды жөн көреді.

ТЦА және Чи

Бұл – метанмен тыныс алатын, бес көзді, сары жыланға ұқсас жандар, ал чи – сары бунақденелі жаратылыстар. Екі түрдің бір-бірімен байланысты екендігін, бірақ (болжам бойынша) симбиоздық екенін оттегімен тыныс алатын ешкім түсінбейді. Олар өте жоғары технологиялық деңгейде дамыған және күшті, бірақ оларды түсіну өте қиын, себебі олардың миы көп бөліктен тұрады, ал олардың сөзі өзара байланысқан мағыналардың күрделі матрицасы ретінде түсіндіріледі. Олар көптеген ғарыш станцияларының метан жағын басқарады.

Кінә

, үшінші метанмен тыныс алатын түр, сымбатты қара шашты көп аяқты орамдар, Компакттағы ең жоғары технологиялық деңгейде дамыған түр. Басқа белгілі түрлерден өзгеше, олар гиперғарышта маневр жасай алады және басқа кемелерді өздерімен бірге алып жүре алады. Тек олар олармен байланыс орната алады (немесе байланыс орната алатынын мәлімдейді); олар түсініксіз болғандықтан, басқа түрлер үшін қауіпті деп есептеледі, оларды қастық қылмау керек. Олар сауда жасағанда, қалағандарын алып, ақысы ретінде лайықты деп тапқан нәрселерін қалдырады; бұл бұрынғы сауда кемелерін жарып-жарып тастау әдеттерінен жақсырақ.

Компакт технологиясы

Compact-тің қызметінде үш негізгі ғарыш кемесі бар: жер бетінен орбитаға шаттлдар, кеншілер және секіру кемелері. Бірінші және екіншісі жылдамдату қозғалтқыштарын ғана пайдаланады; шаттлдар планеталарға қона алады, ал кеншілер мен секіру кемелеріне док үшін ғарыш станциялары қажет. Тек секіру кемелері ғана секіру жетегін пайдаланып жұлдызаралық қашықтықтарды басып өте алады. Олар жүйе ішіндегі ең жылдам көліктер де, себебі секіруге кірмей, жарық жылдамдығынан төмен жылдамдықпен қозғала алады. Көбінесе олар сауда және жүк тасымалдау кемелері, ал кейбіреулері қаруланған аңшы кемелері. Compact секіру кемелері нағыз гиперғарышқа кірмейді; олар жұлдызға бағытталған және ғарыш пен гиперғарыш арасындағы интерфейс бойымен "сырғанады", сонда секіру мақсатының екінші жағындағы масса оларды тоқтатып тастайды. Олар жарық жылдамдығымен шығады және сол секіру жетегінің көмегімен жылдамдықты төмендетуі керек; мұны орындамаған кеме құрылысынан шығып, көбінесе қауіпті жағдайға түседі. Кеменің жетегінің қуаты мен массасына байланысты секірудің максималды қашықтығы шектеулі; секіруді тым басып өткен кеме "жоғалып" кетуі мүмкін, ешқашан шыға алмайды. Бір секіру бірнеше аптаға созылады. Субъективті түрде ол сағаттар немесе тіпті күндерді алуы мүмкін; бұл денеді шаршатуға бейім, сондықтан экипаж секірулер арасында демалуға тиіс. Хани мен киф секіру кезінде саналы болып қалады, бірақ әрекет ете алмайды; көбінесе олар армандайды. Секіруден аман қалу үшін олар өзін ессіз қалдыруға мәжбүр. Адамдар дәрісіз де аман қалуы мүмкін, бірақ бұл олар үшін қорқынышты тәжірибе. Басқа түрлер секіру кезінде не сезінетінін ешкім білмейді, бірақ кифтердің ханиге қарағанда секіру кезінде көбірек қабілеттерін сақтайтыны айтылады. Секірулерді тізбектеуге болады, бірақ экипаждың дискомфорты да артады. Кемелер мен ғарыш станциялары радиоарқылы байланысады, бұл уақыт кешігуіне әкеледі. Оларды аздап жеңілдету үшін, көп трафик болатын жүйелер әдетте секіру шығу нүктелеріне жақын буйларды ұстайды, олар кемелерге жүйелік сканерлеу және трафик туралы ақпарат, сондай-ақ поштамен қызмет көрсетеді. Ғарыш станциялары әдетте үлкен донат пішіндес болып салынған, айналу орталық күш арқылы жасалған жасанды гравитацияны сақтайды; Compact-та гравитациялық басқару технологиясы жоқ. Айналу кемеге док кезінде қиындық тудырады, себебі кеме айналмалы станция дөңгелегімен дәл сәйкес келуі керек. Докталған кезде екі тұтқа, оның өзі және станция тұтқасы, оны орнында ұстап, бірімен-бірі тығыздайды: кеме күшпен доктан шыға алады, бірақ бұл станцияға зақым келтіреді және айтарлықтай айыппұл төлеуге әкеледі. Танкерлер мен кеншілер материалдарды тасымалдау үшін орталық хабқа доктайды. Док ішіндегі көліктер көбінесе электр арбалар мен түрлі көлемдегі жүк көліктері, бірақ көптеген адамдар док ішінде жаяу жүреді. Егер кеме докталғанда секіру жетегін іске қосса, босаған энергия барлық құрылысты бөлшектерге айналдырады. Әр түрлі түрлер кемелерді әр түрлі жолмен жасайды; метанмен тыныс алатын кемелер оттегімен тыныс алатындарға ретсіз салынған сияқты көрінеді. Ханнурдың мақтанышы сияқты хани кемелері махендо’сат технологиясына негізделген. Кеме тұтқалары кеменің алғы бөлігінде орналасқан. Оның артында инерциялық ұшу кезінде және секіру кезінде "гравитацияны" қамтамасыз ететін айналатын карусельмен мекендеу аймағы бар; көпір, асхана және тұрғын үйлер, оның ішінде экипаж және жолаушылар бөлмелері, барлығы сол сақинада орналасқан. Содан кейін жүк контейнерлері, тиеу машиналары және жүкке кіруге арналған бөлек люк үшін қысымды және "салқын" ұстайтын орын; содан кейін модульдік панельдерден жасалған және тірек бағаналарына орнатылған үш желкенді секіру жетегі құрамасы, сым тіреуіштерімен; олар интерфейсті кесіп өтуге қажетті "гиперғарыштық көпіршікті" құрайды. Кеменің артқы жағында баллистикалық ұшу үшін пайдаланылатын негізгі қозғалтқыш орналасқан. Аңшы кемелерінің жүк көлемі аз, қару-жарағы мен экипажы көп, сондай-ақ, көбінесе ажыратылатын ұшақтары болады; тіпті жүк кемесі де кемені жеңілдету үшін қажет болған кезде "ұшақтарын тастауы" мүмкін. Бұл тек соңғы шара ретінде жасалады, өйткені жүк кемесінің мақсаты тауарлармен сауда жасау және пайда табу болып табылады. Қару-жараққа лазерлер, автоматтық зеңбіректер және кемеге арналған зымыран батареялары кіреді; жеке қару-жараққа кішкентай сәулелік қарулар, тапаншалар және "АП тапаншалары" кіреді, олар жарылғыш оқтарды атып, шағын граната тастағыш сияқты жұмыс істейді. Мысық тырнақтары да айтылады. Хани мен кифтер, хищниктер ретінде, қайтарылатын өткір тырнақтары мен өткір тістері де бар. Махендо’саттардың тырнақтары қайтарылмайды, олар көбінесе тұрмыстық мақсаттар үшін қолданылады, бірақ оларды төбелес кезінде пайдалану олардың мәдениетінде қызықсыздық белгісі саналады.

There are three main kinds of space ships in Compact's employ: surface to orbit shuttles, miners, and jump ships. The first and the second use only reaction engines for propulsion; shuttles can land on planets while miners and jump ships need space stations to dock. Only the jump ships can cross interstellar distances by using a jump drive. They are also the fastest in system transports because they can move at sub light speeds without entering a jump. Most of these are traders and freighters; some are heavily armed hunter ships. Compact jump ships do not enter hyperspace proper; they aim at a star and "glide" along the so called interface between space and hyperspace until the mass at the other end of the jump goal makes them drop out. They exit at light speed and must dump velocity with help of the same jump engine; a ship failing to do so is doomed, and usually a high hazard. There is a limit on maximum jump distance, depending on the ship's drive power and mass; a ship overstretching a jump may "fade", never exiting it. A jump takes several weeks of objective time. Subjectively it can take hours or even several days; this tends to exhaust the body, and the crews need to take rest between jumps. Hani and stay marginally conscious during jump, but unable to act; usually, they dream. must drug themselves unconscious to survive jump. Humans can survive it undrugged, but it is a terrible experience to them. No one knows what the other species feel during it, though it is hinted that kif maintain more of their faculties than hani during jump. Jumps can be strung together, but at a commensurate increase in crew discomfort. Ships and space stations communicate by radio, which poses time lag difficulties. To alleviate them somewhat, heavily trafficked systems usually keep buoys near the jump exit points that serve incoming ships with system wide scan and traffic information, and also mail. The space stations are universally built as huge doughnuts, the spin maintaining artificial gravity provided by centrifugal force; the Compact has no gravitational control technology. The spin poses a difficulty when docking, as the ship must precisely coincide with the rotating station wheel. When docked, two sets of grapples, its own and the station's, hold it in place and in mutual clinch: a ship can undock forcibly, but that is bound to damage the station and is subject to substantial fines. Tankers and miners dock at the central hub for the transfer of materials. Dockside transport is mostly electric carts and trucks of all sizes, but many move around on the docks on foot. If a ship ignites its jump engine while docked, the energy released will blow the whole compound to pieces. Different species build ships in different fashions; the methane breather ships seem haphazardly constructed to the oxygen breathers. Hani ships such as The Pride of Chanur are based on mahendo'sat technology. The dock grapples are at the prow of the ship. Behind it is the habitat area with a rotating carousel which provides "gravity" during inertial flight and in jump; the bridge, galley and living quarters – including crew and passenger quarters – are all located in that ring. Then come the pressurized and "cold" holds for cargo canisters, loading machinery and a separate cargo access hatch; then the jump drive assembly with three vanes constructed of modular panels and mounted on support columns, with wire struts; these form the "hyperspace bubble" needed to cross the interface. At the rear of the ship is the main engine, used for ballistic flight. Hunter ships have less cargo space and more weaponry and crew accommodation, and often have detachable holds; even a freighter can "blow its holds" when necessary to lighten the ship to allow for more speed. This is only done in extremis, as the entire purpose of a freighter is to trade in goods and make a profit. Weapons include lasers, automatic cannons, and missile batteries for the ship; personal armaments include small beam weapons, pistols, and "AP guns", which fire explosive shells, not unlike a small grenade launcher. Knives are also mentioned. Hani and kif, as predators, also have sharp retractile claws and sharp teeth. The mahendo'sat have tough, non retractable claws, which are often used for utilitarian purposes, but using these in a fight is seen as a sign of madness in their culture.

Шолу

Чанур романдары ерекше реалистік ғарыш операсы ретінде жазылған, онда кемеден кемеге атыс сирек кездеседі, ал мәжбүрлеу, манипуляция, саясат, мерезділік жарыстары және экономикалық мүдделердің қақтығысы түрлер арасындағы қарым-қатынастағы дұрыс түсініспеушіліктермен өріледі. Тілдік және психологиялық тосқауылдарды нақты бейнелеу – кітаптардың күшті жақтарының бірі (әсіресе жанрдың басқа туындыларымен салыстырғанда). Мінездемелердің дамуы да сондай, ол түрлер аралық қарым-қатынаспен тығыз байланысты. Кейіпкерлер әртүрлі мәдениеттермен (көбінесе еріксіз) қарым-қатынас жасай келе, басқаша ойлау жолдарын тануға итермеленеді, сонымен қатар экономикалық және төтенше қауіптің тұрақты қысымы оларды жаңа деңгейлерді ашуға жетелейді. Тіпті «жау» жағы да тез арада түсініксіз, жүзі жоқ қауіп деңгейінен алып, құрметке лайық, күшті қарсылас ретінде көрінеді. Кітаптар – бұл ақыл-ой кедергілерін бұзу, қиындықтарға қарсы тұру, ұсақ мүдделерден арылып, жаһандық стратегиялар мен ұлылыққа ұмтылу метафорасы. Черридің 1988 жылғы «Цитин» романында Чанур сериясының оқиғаларына бірнеше сілтеме бар, олар кейіпкерлердің сөздерінде де, тараулар арасындағы құжаттарда да кездеседі. Олардан Жер үкіметінің Келісіммен байланысқа түскеннен кейін қатты алаңдап, жақын ғарыш кеңістігінде кеңею мүмкіндігінен айырылғанын білеміз, осыдан кейін Альянс және Одақпен қарым-қатынасын жақсарта бастады. Атап айтқанда, олар Одаққа деген құлшынысын арттырып, жұлдызаралық саудасының барлығын Альянс бақылауынан қорғауға тырысты. Бұл Жердің Жердегі түрлердің генетикалық ақпаратын Одаққа беруіне, олардың жойылу қаупіне қарсы сақтау үшін, ал Одақтың Цитенді мекендеу кезінде алған тәжірибесін Жерге Марсты мекендеу және Жердегі экологиялық зиянды қалпына келтіру үшін беруіне әкелді.

Жарияланым

Шери, Си Джей. "Чанурдың мақтанышы", DAW Books, 1981. Шери, Си Джей. "Чанурдың кәсібі", DAW Books, 1984. Шери, Си Джей. "Кифтің қарсы шабуылы", DAW Books, 1985. Шери, Си Джей. "Чанурдың отанына оралуы", DAW Books, 1986. Шери, Си Джей. "Чанурдың мұрасы", DAW Books, 1992. Шери, Си Джей. "Чанур сагасы" (жиынтық), DAW Books, 2000. Шери, Си Джей. "Чанурдың соңғы ойыны" (жиынтық), DAW Books, 2007.