Кіріспе

Канада армиясының жаяу әскер дивизиясы (1939–45)
дивизияның толық тарихы

2-ші Канада дивизиясы, Канада армиясының жаяу әскер дивизиясы, 1939 жылдың 1 қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда әскери қызметке шақырылды. 2-ші Канада дивизиясы атауын қабылдап, бастапқыда өңірлік принцип бойынша құрылған бригадалардағы еріктілерден тұрды. Бірақ соғыстың алғашқы айларында жұмылдыру тоқтатылғандықтан бригада және дивизия штабын құру кешікті. Теңіз арқылы жөнелту мәселелері шешілгеннен кейін, дивизияның қолбасшылықтары 1940 жылдың мамыр және маусым айларында құрылды. Ұлыбритания премьер-министрі Уинстон Черчилльдің өтініші бойынша дивизия 1940 жылдың 1 тамызы мен 25 желтоқсаны аралығында Ұлыбританияға жөнелтілді, бұл Канадтық корпустың бір бөлігі болды. 1941 және 1942 жылдың басында оқу-жаттығуларда жақсы көрсеткеннен кейін, 2-дивизияның бөлімдері неміс басқарған Франциядағы Дипп портына жасалған ірі амфибиялық шабуыл – «Юбилей» операциясының негізгі күші ретінде таңдалды. 1942 жылдың 19 тамызында әуе және теңіз артиллериясының қолдауымен дивизияның 4-ші және 6-шы жаяу әскер бригадалары Дипп жағажайларына шабуыл жасады. Немістер жақсы дайындалған еді және күштер келгеніне қарамастан, канадалықтар ауыр шығынға ұшырады және эвакуациялауға мәжбүр болды, олардың жартысынан азы Ұлыбританияға қайта оралды. 1942-1944 жылдар аралығында қайта құру және қайта оқытудан өткеннен кейін, дивизия Нормандияға жасалған одақтас әскерлерінің шабуылына қатысты, британдық екінші армияның бір бөлігі ретінде II Канадтық корпусына қосылды. 1943 жылдың қаңтар айында дивизия 2-ші Канадтық жаяу әскер дивизиясы болып қайта аталды. 2-дивизия 20 шілде мен 21 тамыз аралығында Кан және Фалез үшін болған шайқастарда маңызды рөл атқарды. Солтүстік-батыс Еуропаға шабуылда жаңадан құрылған 1-ші Канадтық армия штабына қосылып, 2-ші Канадтық жаяу әскер дивизиясы Канал порттарын қайтарып алуда, Шельда шайқасында және Нидерландыны азат етуде маңызды үлес қосты. Дивизия соғыс аяқталғаннан кейін жабылды.

Формация, гарнизонның міндеттері мен ұйымы (1939-1940 жж.)

Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Канаданың белсенді қызмет күштері (CASF) бастапқыда екі дивизиядан тұрды: 1-ші және 2-ші Канадалық жаяу әскер дивизиялары, екеуі де 1939 жылдың 1 қыркүйегінде құрылған. Бұл күштің жауынгерлік қабілеті оның құрамындағы жаяу әскер бригадаларында болды, әр дивизияда үштен. Бұл өз кезегінде үш мылтық және бір пулемет батальонынан, сондай-ақ қосымша дивизиялық артиллерия мен инженерлік бөлімшелерден құралды. Генерал-майор Виктор Одлум басшылығымен 13 000 мен 17 000 адамнан тұратын 2-ші Канадалық жаяу әскер дивизиясы, оның бауырлас құрамасы сияқты, бастапқыда аймақтық принцип бойынша ұйымдастырылған. Оның 4-ші бригадасы Онтариодан, 5-ші бригадасы Квебектен, ал 6-шы бригадасы Батыс Канададан құралған. Бұл – Бірінші дүниежүзілік соғыста Канада экспедициялық күшінің құрамында Батыс майданында қызмет еткен 2-ші Канадалық дивизияның құрамына кірген, бірақ құрамында басқа батальондар бар пехоталық бригадалар еді. 2-ші дивизияның біртұтас бөлім ретінде қалыптасуына бір жылдан астам уақыт кетті, ал құрылу мен Ұлыбританияға келу аралығында оның ұйымдық құрылымында көптеген өзгерістер енгізілді. Бірінші бригадалық шоғырландырулар 1940 жылдың мамыр және маусым айларында өтті, оған дейін барлық бөлімшелер өз гарнизондарында оқытылған. 4-ші бригада Онтариодағы Борден лагерінде, 5-ші бригада Квебектегі Валькартье лагерінде, ал 6-шы бригада Манитобадағы Шило лагерінде жиналды. Дивизияның артиллериясы Онтариодағы Петавава лагерінде және Шилодағы артиллериялық оқу орталықтарында шоғырландырылды. 1940 жылдың басында 2-ші дивизияның құрылымы өзгертілді, пулемет батальондарының саны үштен бірге дейін азайтылды. Камерон және Шадьер (қазіргі мылтық батальоны) жаңадан жұмылдырылған 3-ші Канадалық жаяу әскер дивизиясына қайта тағайындалды, ал Виннипег гренадирлері гарнизондық міндеттерді орындау үшін Ямайкаға жіберілді, содан кейін Канадаға оралды, одан кейін Гонконгқа қайта орналастырылды, онда олар 1941 жылдың 25 желтоқсанында жапондықтар басып алғанда тұтқындалды. 1940 жылдың мамыр айында The Black Watch Валькартьеден Ньюфаундлендке көшірілді, ал маусым айында 2-ші дивизия Британдық Достастықтың күштерімен гарнизондық міндеттерді орындауға тағайындалды, Канада Корольдік полкі мен Les Fusiliers Mont Royal сол айдың соңында Исландияға келді. Алайда, Уинстон Черчилльдің өтініші бойынша бұл жоспарлар тоқтатылды. 1940 жылдың желтоқсан айының соңында 2-ші Канадалық дивизия 1-ші дивизиямен бірігіп, Канада корпусын құрды (кейіннен 1-ші Канада корпусы деп қайта аталды).

Ұлыбританиядағы оқу (1941)

1941 жылы Торонто шотланд полкі 1-ші дивизиядан 2-ші дивизияның пулемет батальонына ауыстырылды. Соған шамамен бір уақытта 8-ші барлау полкі (14-ші Канада гусарлары) 2-ші дивизияның құрамынан, Канададан келген күшейтулермен толықтырылды. Жабдықтардың жетіспеуіне байланысты Англияға жаңадан келген дивизияларды тиісті түрде жабдықтау қиын болды. Артиллерия бөлімшелері болат доңғалақты ескірген 75 мм-лік зеңбіректерді пайдалануға мәжбүр болды, ал авиацияға қарсы зеңбіректердің жетіспеуі – Ұлыбритания шайқасының қызу кезінде азаматтық қорғанысқа берілгендіктен – канадалық бөлімшелерді қолдағы қарумен қорғануға қалдырды. Алайда, 1941 жылдың ақпанына қарай жаяу әскер бөлімдеріне жеткілікті Bren зеңбіректері берілді, ал қыркүйекке қарай артиллерия 25 фунттық гаубицалармен жабдықталды, бірақ байланыс жабдықтары мен көлік құралдары әлі де жетіспейді, ал танкке қарсы зеңбіректер қауіпті түрде аз болды. Дивизия жағалауды қорғау міндеттерімен немесе бөлімшелік оқумен айналыспаған кезде, формация деңгейіндегі оқу-жаттығулар үлкен жаттығулар түрінде өтті. 1941 жылдың 14-16 маусымында өткен Ватерлоо жаттығуы Ұлыбританиядағы ең ірі жаттығу болды, онда I Канада корпусы Германияның теңіз және әуе десантына қарсы шабуыл жасады. Бұл жаттығулар көлік қозғалысын бақылауға, байланыс пен логистикалық мәселелерге бағытталған және жаяу әскер үшін көп пайдалы болған жоқ. 1941 жылдың 23 желтоқсанында генерал-майор Гарри Крерар дивизияның командирі болып тағайындалды, ол қараша айында міндетін тоқтатқан Одлумды алмастырды. Алайда, Крерар сол күні уақытша корпус командирі болып тағайындалды және нәтижесінде дивизия командирі рөлін ешқашан орындамады, ал Робертс 1942 жылдың сәуірінде осы рөлге бекітілді. Осы арада 1941 жылдың 30 желтоқсанында Калгари Хайлендерлері дивизияға «жауынгерлік жаттығуды» енгізді. Бұл жаңа жаттығу түрі шағын бөлімшелердің тактикасына, сондай-ақ тірі оқ-дәрілерді пайдалану арқылы «қатаю» жаттығуына, мал сою орындарына сапарларға және кедергілер курстарына баса назар аударды және Ұлыбританияда орналасқан барлық одақтас күштерінде қабылданды. Нәтижесінде 2-дивизия Ұлыбританиядағы төрт үздік дивизияның бірі деп танылды және Германияның Диппе портына қарсы жоспарланған шабуылда, «Юбилей операциясы» деп аталатын негізгі күш ретінде таңдалды. Диппе шабуылын 4-ші және 6-шы бригадалар жүзеге асырды, оларға қосымша теңіз, әуе және жаяу әскерлері қолдау көрсетті. Сонымен қатар, 5-бригаданың маңызды бөлімдері де қатысты. Диппенің алдында орналасқан «Ақ» және «Қызыл» жағажайларында шайқас болды. Аз ғана жеңіске жетіп, 4-ші және 6-шы бригадалардың көпшілігі жағажайда тұрып қалды, ал Калгари танк полкінің бронетанк эскадрильясы келгеніне қарамастан, көптеген жандар зардап шекті. Мон Рояльден келген күштердің әсері аз болды, сағат 11:00-ге дейін аман қалған күштер шығарылды. Қатысқан 5000-ға жуық канадалық әскердің жартысынан астамы қаза тапты, жараланды немесе тұтқынға алынды. Батыс жаққа қарай Грин Бичте Оңтүстік Саскачеван полкінің бір бөлігі Сси өзенінің қарамағына түсті, сондықтан олар батыстағы жартастарға шабуыл жасауы үшін автоматтармен атқыланған көпірден шабуыл жасауға мәжбүр болды. Пурвилл ауылы басып алынды, бірақ шығыс жартастарды басып алу мүмкін болмады, осылайша артиллериялық батарея мен радар станциясына шабуыл жасауларына кедергі келтірді. «Каралеваның өз Камерон-Гайлендерлері» әуеайлаққа және дивизия штабына шабуыл жасау үшін оңтүстікке қарай жылжу міндетімен қонды. Екі батальонның да өз мақсаттарына жете алмады. Басқа үш жағажайдағыдай, канадалықтардың арасында 160 адам қаза тапты. Келесі айда міндетін генерал-майор Эдсон Бернске тапсырды. 1944 жылдың қаңтар айында генерал-майор Чарльз Фолкс – Симондс сияқты Ұлы соғыста қызмет етуге тым жас офицер – Италияға I Канада корпусына басшылық етуге барған Бернсті алмастырды. Келесі айда бригаданың барлық үш командирі Канада күштерінің жоғары эшелондарын жаңғыртуға бағытталған жалпы қадамның бір бөлігі ретінде ауыстырылды; 1943 жылы жаңа персоналдың көп ағынының салдарынан команданың барлық деңгейлерінде одан әрі масштабты өзгерістер болды, бұл дивизиядағы көңіл-күйді төмендетті. Ал мамыр айында дивизияның құрамында толық жабдықталған және даярланған 18 000-ға жуық сарбаз болды. 1944 жылдың 6 маусымында D күні келгенде, Канаданың негізгі шабуылын 3-ші Канадалық жаяу әскер дивизиясы бастады, ал 2-ші дивизия резервте болды. Бұл уақытта дивизия үш бригададан – 4-ші, 5-ші және 6-шы – әрқайсысы үш жаяу әскер батальонынан және Лорн Скотс бөлімі ұсынған бригадалық жер қорғаныс взводынан тұрды. Сонымен қатар, дивизия деңгейінде Торонто шотланд полкі (пулемет) және 8-ші барлау полкі (14-ші Канада гусарлары) ұсынған пулемет батальоны мен барлау полкі, сондай-ақ әртүрлі жауынгерлік қолдау және материалдық-техникалық қолдау элементтері болды, оларға далалық, танкке қарсы және авиацияға қарсы артиллерия, дала инженерлері, электр және механикалық инженерлер, байланыс, медициналық, жабдықталған, материалдық-техникалық қолдау және әскери полиция бөлімдері кірді.

Нормандия шайқасы

1944 жылдың 6 маусымында D күні шабуылданған бес жағажайдың ішіндегі ең сәттісі – 3-ші канадалық жаяу әскер дивизиясының Джуно жағажайына жасаған шабуылы болды. Нормандияға сәтті қонған одақтас күштер көп ұзамай неміс бронетехникасына қарсы шайқастарға тартылып, өздерінің плацдармын едәуір кеңейте алмады; 2-ші дивизия шілде айының бірінші аптасының соңында жағаға жеткен кезде бүкіл фронт тоңды. II Канада корпусына қарастырылған және британдық Екінші армияға бағынышты дивизия, британдық және канадалық күштер Чарнвуд операциясын бастағанда, бригадаларын жауынгерлік дайындыққа жинады. Бұл тактикалық жеңіс болды, бірақ Каенді неміс қорғаушыларынан толығымен тазарта алмады. Бастапқыда D күнінің мақсаты болған Каен қиынға соқты, ол 19 шілдеге дейін, ақыры Гудвуд операциясы барысында британ әскерлеріне түскенше бағынышты болып қалды. Осыдан кейін англо-канадтық 21-ші армия тобының қолбасшысы генерал Бернард Монтгомери, генерал-лейтенант Гай Симондс басқаратын II Канада корпусының бөлімдеріне Каен мен Фалез арасындағы маңызды географиялық нысан – Верриер қырқасы бағытына жылжуды бұйырды. Монтгомери қысымды сақтап, неміс назарын батыстағы американдық сектордан аударуды көздеді.

Атлантика операциясы

18 шілдеде Гудвудпен бірге басталған «Атлантика» операциясының мақсаты Орн өзенінің батыс жағалауын және Верриер қырқасын бақылауға алу болды. 2-ші дивизияның 5-ші және 6-шы бригадалары шабуылға шығатын күштер ретінде таңдалды, 5-ші бригада Орнға, ал 6-шы бригада Верриерге бағытталды. 4-ші бригада операцияның қанаттарын қорғау міндеті алды, ал Канада Корольдік полкі 18 шілдеде Лувиньиге шабуыл жасады. 19 шілде күні таңертең Калгари Хайлендерлері Верриер қырқасының солтүстігінде орналасқан 67-ші биіктікті басып алды, ал келесі күні таңертең Канада Корольдік Хайленд полкі Орн өзенін кешіп, шабуылдың қанаттарын қамтамасыз етті. Түстен кейін 6-шы бригаданың Оңтүстік Саскачеван полкі «Тайфун» соғыс машиналары мен танктердің қолдауымен қырқадағы неміс бекіністеріне шабуыл жасады. Бірақ шабуылға кұйдырғын жаңбыр келді, соның салдарынан немістер қарсы шабуылға көшті. Монтгомеридің мақсаттарына жету үшін генерал Симондсқа «Көктемдік секіріс» кодолық атымен ірі шабуылды жоспарлау тапсырылды. Шабуыл үш кезеңнен тұратын, мұқият уақытталған жоспар бойынша жүзеге асырылуы тиіс болды, онда екі канадалық және екі британдық дивизия үш неміс SS танк дивизиясына қарсы күш түсетін еді. Бұл шабуыл американдық «Кобра» операциясымен бірге 25 шілдеде басталуы жоспарланған. 4-ші бригада шығыс бағытында шабуылдап, бірқатар жетістіктерге қол жеткізді, Верриер ауылын басып алды, бірақ Тилли-ла-Кампаньде неміс қарсы шабуылдарына ұшырап, кері шегінді. Дегенмен, АҚШ әскерлері шабуылға шыққанда, 2-ші канадалық дивизия үшін жағдай жеңілдеді. Тамыз айының бірінші аптасында маңызды неміс күштері ағылшын-канадалық майданнан генерал-лейтенант Джордж Паттон басқаратын АҚШ-тың 3-ші армиясына ауыстырылды, ал Pas de Calais аймағынан күшелер Falaise–Calvados аймағына жеткізілді. 1944 жылдың 7 тамызына дейін Верриер қырқасында канадалық күштерге қарсы тек бір ірі құрама – 12-ші SS танк дивизиясы «Гитлерюгенд» тұрды.

" Тотализация " операциясы

1944 жылдың 1 тамызына дейін британдықтар "Көк жапан" операциясы барысында Вир және Орн өзендерінде маңызды жетістіктерге қол жеткізді, ал американдықтар батыста толықтырып түсірілді. 4 тамызда Симондс пен Гарри Крерарға – жаңа тағайындалған Бірінші Канада армиясының қолбасшысына – Фалаизге шабуылға дайындалу жөнінде бұйрық берілді. Бірақ, 12-ші СС танк дивизиясы мен 272-ші халықтық гренадер дивизиясының қарсыласуы шабуылды тоқтатты. Сонымен қатар, немістер 1944 жылдың 6 тамызынан бастап Мортенге бағытталған, дүркіреп, нашар дайындалған броньды шабуылды – "Луттих" операциясын іске қосты. Бұл бір күн ішінде тоқтатылды, және Фалаизге ағылшын-канад әскерлерінің қаупі күшейгеніне қарамастан, Гитлер неміс фельдмаршалы Гюнтер фон Клюгеге күштерін қайта орналастыруға тыйым салды. Осылайша, американдық бронетанктік құрамалар оңтүстіктен Аргентанға қарай жылжығанда, одақтастар неміс 7-ші армиясының ірі бөліктерін қоршауға мүмкіндік алды. Бірінші Канада армиясы оңтүстікке бағытталды, ал американдықтар 14 тамызда Шамбуаға жылжуға дайындалды. Симондс пен Крерар Фалаизға шабуыл жасап, Нормандияда неміс 7-ші армиясын қоршауға алатын тағы бір шабуылды жылдам жоспарлады.

" Трактор " операциясы

14 тамызда Канаданың бірінші армиясы «Трактебель» операциясын бастады, мақсаты – Фалезді басып алу және Шамбуадағы американдық күштермен байланыс орнату. Артиллерия түтін жабынын жасағаннан кейін және орташа бомбалаушылар неміс қорғанысын әлсіреткеннен кейін күндізгі шабуыл жүргізілді. Шабуыл көбінесе сәтті аяқталды, және 2-дивизия тікелей қатыспаса да, дивизиялық әскерлер 16 тамызда Фалезге кірді, ал Бірінші Канада армиясының қалған бөлігі Трун және Шамбуаға қарай оңтүстік-шығысқа жылжыды. 21 тамызға дейін қираған неміс Жетінші армиясының қалдықтары Фалез қапшығында жасырынды, соның нәтижесінде Нормандия шайқасы аяқталды. D күнінен бастап Нормандияға жіберілген неміс күштері «Трактебель» операциясы аяқталған кезде дерлік жойылды – канадалықтардың басты қарсыласы болған 12-ші СС танк дивизиясы танктерінің 80%-ын және әскер тасымалдау машиналарынның 70%-ын жоғалтты. Бес күннен кейін Монтгомери мен Крерр оларға Дюнкеркті қайта басып алуды тапсырды. Порттың шетіндегі ауыр шайқастар дивизияны бірнеше күнге тоқтатты, бірақ 9 қыркүйекте 5-бригада портты басып алды. 15 қыркүйекте Дюнкерк периметрі британдықтарға берілді, ал 2-дивизия Антверпенге бет бұрды. Эстуарияға дереу шабуыл жасамауы стратегиялық маңызды порттың Шельда тазартылғанға дейін қолданыссыз болып қалатынын қамтамасыз етті. Па-де-Каледен шыққан неміс 15-ші армиясының күшті құрамалары Оңтүстік Бевеланд және Вальхерен аралдарында, сондай-ақ Антверпеннің солтүстік-батысындағы Альберт каналында бекініп, генерал Курт Студенттің Бірінші парашют армиясының бөлімдерімен күшейтілді. 2 қазанда генерал Симондстің уақытша басқаруымен бүкіл Бірінші Канада армиясы неміс қорғанысына қарсы шабуылға көшті. Екі күннен кейін 2-дивизия каналды тазартып, Оңтүстік Бевеланд және Вальхерен аралдарына қарай солтүстік-батысқа жылжыды. 13 қазан күні, кейін «Қара жұма» деп аталған күні, 5-бригаданың «Қара күзетшілері» жағалауға жақын орналасқан позицияларға шабуыл жасап, төрт рота командирі мен 200-ден астам әскерін жоғалтты. Үш күннен кейін Калгари Хайлендерлері табысты шабуыл жасап, бастапқы мақсатын – Вонсдрехтті басып алды.

Рейн үшін шайқастар (1944 жылдың қарашасы - 1945 жылдың наурызы)

1944 жылдың қарашасына қарай Канаданың бірінші армиясы Ниймеген шығанағына кірді, ол болашақ шабуылдарды дамыту үшін пайдаланылды. 2-дивизия генерал-майор Брюс Мэтьюстің басқаруына өтті, ал Фолкс Италия майданындағы I Канада корпусына командир болып тағайындалды. Бірінші Канада армиясы 1944 жылдың қарашасынан 1945 жылдың қаңтарына дейін ірі шабуылдық операциялар жүргізбеді, бұл канадалықтардың өткен маусымда Нормандия жағалауларына түскеннен бергі ең ұзақ үзілісі болды. Бастапқыда 1944 жылдың желтоқсанына жоспарланған операция ақпан айына дейін кейінге шегерілді. Үш деңгейлі қорғаныс шебін бұзу жоспарлары жасалды: алдыңғы қадамдық бекініс; Хохвальд орманды кесіп өтетін Зигфрид желісінің қауіпті бөлігі; және соңында Ксантенге жақындауды қамтамасыз ететін Хохвальд қорғаныс шебі. 11 ақпанда дивизия Мойленд Вудқа шабуыл жасаған британдық XXX корпусына көмектесу үшін оңтүстік-шығысқа қарай жылжыды, содан кейін 2-дивизия Ксантенге қарай "секіріп" өтті. Операция "Блокбастер" 27 ақпанға жоспарланған, бірақ бастапқы табыстарға қарамастан, немістердің табанды қарсыласы шайқасты алты күнге созды. Орманды толығымен тазарту 3 наурызда ғана аяқталды. Күрес кезінде Эссекс шотланд полкінің майоры Фредерик Тилстон Виктория кресімен марапатталды. "Блокбастер" операциясының соңғы кезеңі – 8-10 наурыздағы Ксантенге шабуыл болды. Бұл міндет негізінен 2-дивизия мен 2-ші канадалық бронетанктік бригадаға жүктелді, бірақ 43-ші (Уэссекс) жаяу әскер дивизиясы шабуыл үшін уақытша Симондстың II Канада корпусына қосылды. Күрделі артиллериялық дайындыққа қарамастан, немістердің табанды қарсыласы шайқасты тозу соғысына айналдырды. Veritable және Blockbuster операцияларындағы канадалықтардың жалпы шығыны 5304 қаза тапқан немесе жараланған әскерге жетті. Германия аумағынан қысқаша өткелден кейін, Бірінші Канада армиясы – енді Италия майданынан келген I Канада корпусымен біріккен – Нидерландыдағы неміс бекіністеріне шабуылға дайындық жасады. 2-дивизия солтүстікке қарай Гронингенге қарай жылжыды. Шабуылға дейін өткен тоғыз күн ішінде неміс қарсыласы әлсіз және үйлесімсіз болды, бірақ шабуыл күшейген сайын қарсылық табандырақ болды, нәтижесінде 5-бригаданың батальондарында ауыр шығындар болды. 13 сәуірде дивизия британдықтардың Бременге шабуылын күзету үшін шығысқа қарай жылжыды, ал ертесі күні I Канада корпусы Арнемді азат етті. 2 мамырда 2-дивизия Ольденбургті басып алып, Нидерландыдағы канадалық позицияларды нығайтты. Германия мен Канада әскерлері 5 мамырда атысты тоқтату туралы келісімге келді, ал 7 мамыр күні 1945 жылы Батыс Еуропадағы неміс күштерінің капитуляциясымен барлық шайқас аяқталды. Дивизия 1944 және 1945 жылдары ауыр шығындарға ұшырады; Беркусонның сөзіне сүйенсек, ол "Канада армиясындағы ең жоғары шығын көрсеткішіне ие болды – 1944 жылдың шілде айының басында қайтадан соғысқа кіргеннен бастап соғыстың соңына дейін".