Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сүйіспеншілік; көне грек махаббатының түрлерінің бірі.
Affection; one of the ancient Greek forms of love
Филия (көне грекше φιλία) – көне грек тіліндегі махаббатты білдіретін төрт сөздің бірі: филия, сторге, агапе және эрос. Аристотельдің «Никомах этикасы» еңбегінде филия көбінесе «достық» немесе сүйіспеншілік деп аударылады. Ал оған толық қарсы нәрсе – фобия деп аталады.
Philia ('/f//ɪ//l//i//ə/; from Ancient Greek φιλία (philía) '') is one of the four ancient Greek words for love: philia, storge, agape and eros. In Aristotle's Nicomachean Ethics, philia is usually translated as "friendship" or affection. The complete opposite is called a phobia.
Түрлері
Аристотель достықты үш түрге бөледі, оларды құру себебіне қарай: пайдалы достық, ләззат достығы және жақсы достық. Пайдалы достық – бұл екінші адамды ескермей құрылатын қарым-қатынас. Мысалы, тауар сатып алу үшін басқа адаммен кездесу қажет болуы мүмкін, бірақ көбінесе сатып алушы мен сатушы арасында терең қарым-қатынас қажет емес. Қазіргі тілде мұндай қарым-қатынастағы адамдар тіпті дос емес, таныстар деп аталады (егер бір-бірін есіне алса). Бұл адамдардың қарым-қатынас жасауының жалғыз себебі – бірдеңе сатып алу немесе сату, бұл жаман емес, бірақ бұл себеп жойылғанда қарым-қатынас та жойылады, егер басқа себеп табылмаса. Осы достық түрінде шағымдар мен дау-жанжалдар жиі туындайды. Келесі деңгейдегі достық, басқа адамдардың қосылуынан ләззат алуға негізделген. Бірге ішетін немесе хобби бөлісетін адамдардың арасында мұндай достық болуы мүмкін. Дегенмен, егер олар ортақ қызметтен ләззат алмай немесе бірге қатыса алмайтын болса, бұл достар да ажырасып кетуі мүмкін. Жақсы достық – бұл екі дос бір-бірінің мінезін бағалайтын қарым-қатынас. Егер екі дос ұқсас мінезге ие болса, қарым-қатынас берік болады, себебі оның түпкі себебі – досқа деген қамқорлық. Бұл филияның ең жоғары деңгейі, қазіргі тілде оны шынайы достық деп атауға болады. Жаман адамдар да, жақсы адамдар да ләззат немесе пайда үшін дос болуы мүмкін, ізгі адамдар қарапайым адамдармен дос болуы мүмкін, ал мінезі жоқ адам кез келген мінезі бар адаммен дос болуы мүмкін. Әрине, жақсы адамдар бір-бірімен тек жақсылық үшін ғана дос бола алады, себебі жаман адамдар ешқандай пайда көре алмайтын болса, бір-бірінен ләззат алмайды. (1157a18–21)
Aristotle divides friendships into three types, based on the motive for forming them: friendships of utility, friendships of pleasure and friendships of the good. Friendships of utility are relationships formed without regard to the other person at all. Buying merchandise, for example, may require meeting another person but usually needs only a very shallow relationship between the buyer and seller. In modern English, people in such a relationship would not even be called friends, but acquaintances (if they even remembered each other afterwards). The only reason these people are communicating is in order to buy or sell things, which is not a bad thing, but as soon as that motivation is gone, so goes the relationship between the two people unless another motivation is found. Complaints and quarrels generally only arise in this type of friendship. At the next level, friendships of pleasure are based on pure delight in the company of other people. People who drink together or share a hobby may have such friendships. However, these friends may also part—in this case if they no longer enjoy the shared activity, or can no longer participate in it together. Friendships of the good are ones where both friends enjoy each other's characters. As long as both friends keep similar characters, the relationship will endure since the motive behind it is care for the friend. This is the highest level of philia, and in modern English might be called true friendship. Now it is possible for bad people as well [as good] to be friends to each other for pleasure or utility, for decent people to be friends to base people, and for someone with neither character to be a friend to someone with any character. Clearly, however, only good people can be friends to each other because of the other person himself; for bad people find no enjoyment in one another if they get no benefit. (1157a18–21)
Филияның барлық байланыстары өзаралықты білдірмейді, Аристотель атап көрсетеді. Мысалы, әкеден балаға, үлкеннен кішіге немесе билеушіден бағыныштыға деген махаббат. Бірақ, әдетте, филия байланыстары өзара және тіпті симметриялық болады. Егер филия махаббаттың бір түрі болса, Томас Джей Оорд оны махаббатқа қайшы келмейтіндей етіп анықтау қажет деп санайды. Оорд филияны басқалармен ынтымақтасқанда немесе дос болғанда әл-ауқатты арттыруға бағытталған қасақана жауап ретінде анықтайды. Оның филиясы тек осы мағынада ғана емес. Филия сонымен қатар адамдарға шынайы достық сыйлайды.
Not all bonds of philia involves reciprocity Aristotle notes. Some examples of these might include love of father to son, elder to younger or ruler to subject. Generally though, the bonds of philia are reciprocal and even symmetrical. If philia is a type of love, Thomas Jay Oord has argued that it must be defined so as not to contradict love. Oord defines philia as an intentional response to promote well being when cooperating with or befriending others. And his philia is not only that meaning. The philia also gives humans authentic friendship.
Эльтруизм мен эгоизм
Аристотельдің пікірінше, егер біреу басқа адамға филияның ең жоғары деңгейін сезінгісі келсе, ол оны өзіне де сезінуі керек; себебі филияның мәні – «басқа бір өзі». Әрине, бұл Аристотельді өзімшілдікке жетелемейді. Өзін-өзі сүю басқаларды сүюмен қатар жүре бермейтіні ғана емес, сонымен қатар Аристотель өзін-өзі сүюдің қандай түрлерін айыруға ерекше көңіл бөледі (ол түрлер «ақша, құрмет және дене қуанышының ең үлкен үлесін өздеріне бөліп алатын» адамдарға жатқызылады. Өйткені осы игіліктерді көптеген адамдар қалайды және оларды ең жақсысы деп есептеп, ынтамен қуады [1168b17–19]). Ал мақтауға лайық өзін-өзі сүю – «әрқашан әділ немесе сабырлы істер жасауға, немесе ізгілікке сай келген кез келген басқа да іс-әрекеттерді жасауға құштар, және жалпы алғанда, өзі үшін жақсы [асыл, жақсы] нәрсені алуға тырысатын» адамға тән [1168b25–27]). Шындығында:
Жақсы адам өзін-өзі сүюі керек, себебі ол жақсылыққа ұмтылып, өзіне де, басқаларға да пайда әкеледі. Ал жаман адам өзін-өзі сүймеуі керек, себебі ол өзінің төменгі сезімдеріне еріп, өзіне де, айналасындағыларға да зиян келтіреді (1169a12–15).
For Aristotle, in order to feel the highest form of philia for another, one must feel it for oneself; the object of philia is, after all, "another oneself". This alone does not commit Aristotle to egoism, of course. Not only is self love not incompatible with love of others, but Aristotle is careful to distinguish the sort of self love that is condemned (ascribed to "those who award the biggest share in money, honours, and bodily pleasures to themselves. For these are the goods desired and eagerly pursued by the many on the assumption that they are best" [1168b17–19]) from that which should be admired (ascribed to one who "is always eager above all to perform just or temperate actions or any other actions in accord with the virtues, and in general always gains for himself what is fine [noble, good]" [1168b25–27]). In fact:
The good person must be a self lover, since he will both help himself and benefit others by performing fine actions. But the vicious person must not love himself, since he will harm both himself and his neighbours by following his base feelings. (1169a12–15)
Аристотель сондай-ақ, Хьюзтің айтуынша: «Кез келген нәрсені жасаудың жалғыз негізді себебі – осылай әрекет етудің толыққанды өмірге үлес қосатыны». Осылайша, филияның іс-әрекеттері негізінен өзімшіл болып көрінуі мүмкін, сырттай басқаларға көмектесу үшін жасалғандай болғанымен, шындығында агенттің бақытын арттыруға бағытталған. Алайда, бұл әрекеттің мәнін оның себебімен шатастыру болып табылады; жақсы адам досқа көмектесу үшін әрекет жасамайды, себебі ол өзіне қанағат әкеледі; ол досына көмектесу үшін оны жасайды, және осы арқылы досы да, өзі де бақытты болады. Осылайша, әрекет өзінің сыртқы түрімен де, агенттің бақытына тигізетін әсерімен де жақсы.
Aristotle also holds, though, that, as Hughes puts it: "[t]he only ultimately justifiable reason for doing anything is that acting in that way will contribute to a fulfilled life." Thus acts of philia might seem to be essentially egoistic, performed apparently to help others, but in fact intended to increase the agent's happiness. This, however, confuses the nature of the action with its motivation; the good person doesn't perform an action to help a friend because it will give her fulfillment; she performs it in order to help the friend, and in performing it makes both her friend and herself happy. The action is thus good both in itself and for the effect it has on the agent's happiness.