Кіріспе
Оңтүстік славян этносы – македониялықтар – Оңтүстік Еуропадағы Македония аймағының түпкілікті халқы, оңтүстік славян этносы. Олар оңтүстік славян тіліне жататын македон тілінде сөйлейді. Македониялықтардың көп бөлігі өздерін мәдени және тарихи "православие византиялық-славян мұрасын" көршілерімен бөлісетін шығыс православиелік христиандар деп есептейді. Барлық македониялықтардың үштен екісі Солтүстік Македонияда тұрады, ал қалғаны басқа да елдердегі қауымдастықтарда өмір етеді. Македониялық этносының ұғымы, православиелік Балқан көршілерінен ерекшеленетін ұғым, салыстырмалы түрде жақында ғана қалыптасқан. Македониялық ұлттық сананың алғашқы белгілері 19 ғасырдың екінші жартысында славян тілінде сөйлейтін зиялылардың шектеулі топтары арасында, көбінесе Македония аймағының сыртында пайда болды. Олар Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, әсіресе 1930 жылдары дамыды және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін коммунистік Югославияның мемлекеттік саясаты арқылы бекітілді. Македониялықтардың жеке этностық қауым ретінде қалыптасуы 20 ғасырдағы Македония аймағындағы саяси оқиғалардың нәтижесінде болған халықтың қоныс аударуымен және тілдік өзгерістермен байланысты. Осман империясының ыдырауынан кейін оңтүстік славян этносының этногенезіндегі шешуші кезең – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының құрамында Македония Социалистік Республикасының құрылуы болды. Бұдан кейін македон тілі мен ұлттық әдебиет дами бастады, сондай-ақ ерекше македон православие шіркеуі мен ұлттық тарихнама құрылды.
Macedonians are a nation and a South Slavic ethnic group native to the region of Macedonia in Southeast Europe. They speak Macedonian, a South Slavic language. The large majority of Macedonians identify as Eastern Orthodox Christians, who share a cultural and historical "Orthodox Byzantine–Slavic heritage" with their neighbours. About two thirds of all ethnic Macedonians live in North Macedonia and there are also communities in a number of other countries. The concept of a Macedonian ethnicity, distinct from their Orthodox Balkan neighbours, is seen to be a comparatively newly emergent one. The earliest manifestations of an incipient Macedonian identity emerged during the second half of the 19th century among limited circles of Slavic speaking intellectuals, predominantly outside the region of Macedonia. They arose after the First World War and especially during 1930s, and thus were consolidated by Communist Yugoslavia's governmental policy after the Second World War. The formation of the ethnic Macedonians as a separate community has been shaped by population displacement as well as by language shift, both the result of the political developments in the region of Macedonia during the 20th century. Following the dissolution of the Ottoman Empire, the decisive point in the ethnogenesis of the South Slavic ethnic group was the creation of the Socialist Republic of Macedonia after World War II, a state in the framework of the Socialist Federal Republic of Yugoslavia. This was followed by the development of a separate Macedonian language and national literature, and the foundation of a distinct Macedonian Orthodox Church and national historiography.
Ежелгі және римдік кезең
Көне заманда, Орталық Солтүстік Македонияның көп бөлігі (Вардар алабы) төменгі Стримон алабынан тараған паиондықтармен мекенделген. Пелагония жазығында Пелагондар мен Линкестер, Жоғарғы Македонияның ежелгі грек тайпалары тұрған; ал батыс аймақта (Охрид-Преспа) Энхелейлер сияқты иллириялық тайпалар мекендегендігі айтылады. Классикалық кезеңнің соңында, бірнеше дамыған полис типті елді мекендер мен кен өндірісіне негізделген гүлденген экономика құрылғаннан кейін, Пеония Аргеад – Македония патшалығының құрамдас провинциясына айналды. Б.з.д. 310 жылы кельттер оңтүстіске терең шабуыл жасап, дардандар, паиондықтар және трибаллилер сияқты түрлі жергілікті тайпаларды бағындырды. Римнің жаулап алуы аймақтың айтарлықтай римдіктерге айналуына әкелді. Доминат кезеңінде, Македония жерінде кейде "варвар" федераты орналастырылды; мысалы, Константин Ұлының (330-шы жылдар) орналастырған сарматтары немесе Аларик I-нің готтарының (10 жылдық) қоныстануы. "Шекаралық провинциялардан" айырмашылығы, Македония (солтүстік және оңтүстік) Соңғы Антикалық дәуірде және ерте орта ғасырларда гүлденген христиандық, римдік провинция болып қала берді.
Орта ғасырлар
Лингвистикалық тұрғыдан алғанда, македон тілінің негізінде жатқан Оңтүстік славян тілдерінің римдік кезеңнен кейін аймақта тарағаны есептеледі, бірақ осы тілдік таралудың нақты механизмдері әлі де ғылыми талқылау нысаны болып табылады. Дәстүрлі тарихнама осы өзгерістерді 6-7 ғасырларда Валахия және Батыс Украинадан келген славян мен анттардың шапқыншылықтарымен байланыстырды. Дегенмен, соңғы антропологиялық және археологиялық зерттеулер славяндардың Македонияда және жалпы Балқанда пайда болуын римдік биліктің құлауына дейін Балқан аймағының мәдени, саяси және этнолингвистикалық ландшафтында болған кең және күрделі өзгерістердің бір бөлігі ретінде қарастырады. Халық қозғалысының нақты егжей-тегжейі мен мерзімділігі әлі анықталған жоқ. Күдіксіз, «варварлық» Болгариядан өзгеше, Солтүстік Македония 7 ғасырға дейін мәдени тұрғыдан римдік сипаттамасын сақтап келді. Славяндар мен кейінгі византиялықтардан бөлек, Кувердің «Сермезианои» – византиялық гректер, болгарлар және паннониялық авандардың қосындысы – 7 ғасырдың соңында Битола маңындағы «Керамиссия жазығын» (Пелагония) қоныстандырды. Кейінірек қоныс аударушылардың арасында 9 ғасырда «Дануб» болгарлары; 10-12 ғасырларда мадьярлар (вардариотайлар) және армянтар, 11-13 ғасырларда кумандар мен печенегтер, ал 14-15 ғасырларда саксон кеншілері болды. Орта ғасырларда осы аймақта влахтар (аромандар) және арбанастар (албандар) да тұрды, олар жергілікті славян тілінде сөйлейтін халықпен араласты. Бұрын византиялық клиенттер болған Македонияның Склавиниясы 800 жылдардың ортасында Болгария империясының құрамына кірген кезде болгарларға адалдығын ауыстырды. 860 жылдары византиялық миссионерлер Кирилл мен Мефодий Ұлы Моравияға миссионерлік сапар үшін Салоники маңындағы славян диалектісіне негізделген глаголит әліпбиін және славян литургиясын жасады. 886 жылы Ұлы Моравия миссиясы күйрегеннен кейін екі елшінің шәкірттері глаголит әліпбиін Болгария империясына әкелді, онда Болгария ханы Борис I оларды құрметпен қарсы алды. Византияның ықпалын шектеу және Болгарияның тәуелсіздігін нығайту мақсатында ол славян тілін ресми шіркеу және мемлекеттік тіл ретінде қабылдады, сондай-ақ Преслав әдеби мектебі мен Охрид әдеби мектебін құрды, олар славян литургиясын және глаголитті, содан кейін кириллицаны оқытты. Борис I-нің күш-жігерінің табысы Македониядағы славяндарды және Бірінші Болгар мемлекетінің ішіндегі басқа славяндарды болгарларға айналдыруға және Болгар мемлекетін Болгар мемлекетіне трансформациялауға ықпал етті. Соңынан Охридтегі әдеби және шіркеу орталығы ортағасырлық Болгарияның екінші мәдени астанасына айналды.
Осман дәуірі
14-15 ғасырларда Балқанды Осман империясының жаулап алуынан кейін, барлық Шығыс православие христиандары Грек-Византия билігіндегі Rum Millet деп аталатын нақты этно-діни қауымдастыққа біріктірілді. Осы діни қауымдастыққа мүше болу соншалықты маңызды болды, көптеген қарапайым халық өзін христиан деп санауын бастады. Дегенмен, этнонимдер жоғалып кеткен жоқ және негізгі этникалық үйдестік белгілері сақталды. Бұл 1680 жылғы Сұлтанның жарлығында көрсетілген: Империяның Балқан аймақтарындағы этникалық топтар – гректер, албандар, сербтер, влахтар және болгарлар. Орта ғасырлар мен Осман империясының билігінде, 20 ғасырдың басына дейін Македония аймағындағы славян тілінде сөйлейтін халықтың көпшілігі (өздері де, сырттан келгендер де) болгарлар деп аталды. Алайда, ұлтшылдық пайда болғанға дейінгі кезеңде "болгар" сияқты терминдер қатаң этно-ұлттық мағынаға ие болған жоқ, олар аймақтық байланыс, белгілі бір империяға адалдық, діни бағыт, нақты әлеуметтік топқа жататындықты білдіретін еркін, көбінесе алмастырылатын терминдер болды. Сол сияқты, "византиялық" – Константинопольдің римдік азаматы, бұл термин грек немесе басқа этникалық белгіні білдірмеді. Жалпы алғанда, орта ғасырларда "адамның тегі анық аймақтық болды", ал Осман дәуірінде, 19 ғасырдағы ұлтшылдықтың күшеюіне дейін, ол тиісті діни қауымдастыққа негізделді. 19 ғасырдың басында Осман империясында ұлтшылдықтың өрлеуі осы жағдайдың жалғасуына қарсылық тудырды. Сол кезде классикалық Rum Millet ыдырауын бастады. Болгар ұлттық лидерлерінің және бүгінгі Солтүстік Македония Республикасындағы славян тілінде сөйлейтін халықтың көпшілігінің қолдауымен (екінші грекке қарсы көтеріліс Скопьеде болды) жеке "Болгар Миллетін" құруға бағытталған координациялық шаралар 1870 жылы Болгар Экзархатын құру туралы жарлық шығарылуымен жемісті нәтиже берді. 1872 жылдың қыркүйегінде Экуменикалық Патриарх Антимус VI Экзархатты схизматикалық деп жариялады және оның жақтастарына "Православиені этникалық ұлтшылдыққа" беріп қойды деп айыптап, қауымнан шығарды, яғни "этнофилетизмге" (εθνοφυλετισμός) ұшырады. Экзархат құрылған кезде, оған енген жалғыз Вардар Македониялық епископтығы – Велес болды. Алайда, 1874 жылы Скопье және Охрид епископтықтарының христиан халқына Экзархатқа қосылу туралы плебисцитке қатысу мүмкіндігі берілді, олардың көпшілігі Экзархатқа қосылуға дауыс берді (Скопьеде – 91%, Охридте – 97%). Плебисциттердің нәтижелеріне және статистикалық, этнологиялық мәліметтерге сүйене отырып, 1876 жылғы Константинополь конференциясы бүгінгі Солтүстік Македонияның барлық аумағын (Дебар аймағын қоспағанда) және бүгінгі Грекия Македониясының бір бөлігін қамтыды. 1878 жылғы Сан-Стефано шартнамасымен жаңа болгар мемлекетінің шекарасына Македония да кірді, бірақ шартнама күшіне енген жоқ, ал Берлин шартнамасы (1878) Македонияны Осман империясына "қайтарды". Алайда, христиан славян шаруалары үшін Патриархат пен Экзархат арасындағы таңдау ұлттық мағынаға ие болған жоқ, ол шіркеуді немесе қауымды таңдау болды. Болгар ұлттық мүддесіне адалу, әдетте грек ұлтымен байланысты қысымшы христиан чифлик иелері мен қалалық саудагерлерге қарсы тұру құралы ретінде, Патриархат епископтарының еріксіз салық салуынан құтылу үшін Экзархатқа адалдықты ауыстыру және болгар мектептерінде тегін (кейде субсидияланған) білім алу мүмкіндігі тартымды болды. Македония славяндарының болгар, грек немесе кейде серб ұлттық лагерімен бірігуі әртүрлі ұлттық идеологияларға адалуды білдірмеді: бұл лагерьлер тұрақты, мәдени жағынан ерекше топтар емес, ұлттық байланыстары бар партиялар болды, замандастары оларды "жақтар", "қанаттар", "партиялар" немесе "саяси клубтар" деп сипаттады.
Жеке тұлға
Македониялық ұлтшылдықтың алғашқы көріністері XIX ғасырдың екінші жартысында, негізінен Белград, София, Салоники және Санкт-Петербургтегі зиялылар арасында орын алды. 1850-ші жылдардан бастап аймақтағы кейбір славян зиялылары грек атауын – «Македония» терминін аймақтық белгі ретінде қабылдады, ол сәуірде танымалдылыққа ие бола бастады. 1860 жылдары Петко Славейковтың сөзіне сүйенсек, Македониядан келген жас зиялылардың кейбіреулері өздерін болгар емес, ежелгі македониялықтардың ұрпақтары – македониялықтар деп санады. Өзінің македониялық тамыры бар Славейков 1866 жылы «Македония» газетін шығара бастады. Газеттің басты міндеті – «ондағы жаңылысқан грекшілдерді тәрбиелеу» болды, ол оларды сондай-ақ македониялықтар деп атады. 1874 жылдың ақпан айында болгар экзархына жазған хатында Петко Славейков қазіргі жағдайға наразылық білдіріп, «жергілікті патриоттар арасында өздерінің жергілікті диалектісін және тіпті жеке македондық шіркеу басшылығын дамыту бойынша тәуелсіз жұмыс істеудің қауіпті идеясы туды» деп хабарлады. Бұл адамдардың қызметін серб саясаткері Стоян Новакович та тіркеді, ол аймақтағы болгарлық көзқарастарға қарсы тұру үшін македониялық ұлтшылдықты пайдалану идеясын ұсынды. Теократиялық Осман империясында өз елінде заңсыз және халықаралық жағынан мойындалмаған жаңадан пайда болған македониялық ұлтшылдығы, басым күштерге қарсы қиын күрес жүргізді: сырттай Осман империясына, ал шындығында үш экспансионисттік Балқан мемлекеттеріне және үлкен державалар арасындағы олардың қолдаушыларына қарсы. Македониялық ұлт және тіл туралы ашық айтқан алғашқы белгілі автор – Георгий Пулевский болды. Ол 1875 жылы Белградта «Үш тілдің сөздігін» (македондық, албандық, түрік) жариялады, онда македониялықтар жеке халық екенін және олардың жері Македония деп аталатынын жазды. 1880 жылы Софияда ол «Македонияның славян халқының тілінің грамматикасын» жариялады, бұл бүгінде македония тілінің грамматикасына жасалған алғашқы әрекет ретінде танымал. Алайда ол өз тілін «серб-албан» және «славян-македон» деп сипаттады, ал өзін «Галичниктен келген мияк», «серб патриоты» және «Галичник ауылынан шыққан болгар» деп атады, яғни өмірі бойы бірнеше рет ұлтын өзгертті. Сондықтан тарихшылар оның македониялық өзін-өзі тануын бастапқы және аймақтық құбылысқа ұқсас деп санайды. 1885 жылы Болгария экзархатының жоғары лауазымды діни қызметкері Теодосий Скопьелік Скопье епископтығының епископы болып сайланды. 1890 жылы ол де-факто Болгария экзархатынан бас тартып, Македонияның барлық епархияларында Македония православие шіркеуін қалпына келтіруге тырысты, ол барлық македониялық православие христиандарының рухани, мәдени және білім беру өміріне жауапты болды. 1880 және 1890 жылдары Исаия Мажовский македониялық славяндарды «македониялықтар» және «Ескі славян македониялықтары» деп атады, сондай-ақ оларды болгарлардан былайша ажыратты: Мажовский үшін «славян болгары» – «македониялық» терминінің синонимі болды, ал Болгариядағы болгарлар үшін тек «болгар» деген атау қолданылды. 1890 жылы Македонияны зерттеуші австриялық ғалым Карл Хрон македониялықтардың тарихы мен тілі бойынша жеке этникалық топ екенін хабарлады. Келесі бірнеше жылда бұл тұжырымды Ресейдегі лингвистер – Леонард Масин, Петр Лавров, Ян Бадуан де Куртенэй және Петр Драганов та қолдады. Болгариядан шыққан Драганов Македонияда зерттеулер жүргізіп, жергілікті тілдің болгар және серб тілдерінен өзгеше ерекшеліктері бар екенін анықтады. Ол Санкт-Петербургтегі газетке македониялықтарды Ресей толыққанды ұлт ретінде мойындауы керек деп жазды. Ішкі Македония революциялық ұйымының басшысы Борис Сарафов 1901 жылы македониялықтардың бірегей «ұлттық элементі» бар екенін мәлімдеді, ал келесі жылы: «Біз, македониялықтар, сербтер де, болгарлар да емеспіз, біз тек македониялықтармыз. Македония тек македониялықтар үшін ғана бар» деді. Алайда Ильинден көтерілісі сәтсіз аяқталғаннан кейін Сарафов Болгариямен жақын байланыс орнатуды қалап, аймаққа болгарлардың ұмтылысын қолдады. IMRO-ның тағы бір мүшесі Гьорче Петров Македонияның өзіндік «мүдделері» бар «адамгершілік жағынан ерекше бірлік» екенін айтты, сонымен қатар оның славян халқын болгар деп сипаттады.
Македониялық сепаратизм
1903 жылы К. Мисирков Софияда «Македония мәселесі» атты кітабын жариялады, онда ол қазіргі заманғы македондық ұлттық сана мен тілінің негіздерін қалады. Македонияның тұрақтандырылған орталық диалектісінде жазылған бұл кітап этникалық македондықтар үшін македондық ұлттық ояну процесінің маңызды кезеңі саналады. Мисирков орталық Македонияның диалектісі (Велес, Прилеп, Битола, Охрид) стандартты македондық әдеби тілінің негізі ретінде қабылдануы керек екенін, оның ішінде македондықтар жазуы, оқуы және құдайға сыйынғаны жөн; Охрид автокефалиялық архиепископтығы қайта жаңғырту керек; және Македонияның славян халқы қажетті тарихи жағдайлар туғанда жеке этникалық қауымдастық ретінде танылуы керек екенін айтты. Алайда, кітаптың бойында Мисирков «жергілікті македондық патриотизмі жоқ» екеніне қайғырып, славян македондық халқының өзін әрқашан «болгар» деп атағанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ, византиялық гректердің болгарлармен одақтастығына байланысты жергілікті славяндарды «болгарлар» деп атауды бастағанын, византиялық-болгар қақтығысының нәтижесінде гректердің көзінде славяндар мен болгарлардың болгар есімімен және славян тілімен біртұтас халыққа айналғанын жеткізді. Мисирковтың македондық жеке ұлттық сана мен тілді қажет етуінің басты себебі – Сербия мен Болгарияның Македония үшін күресі болды, ол Мисирковтың пікірінше, ақыр соңында оның бөлінуіне әкеледі. Сондықтан, македондықтар мен болгарлар үшін біртұтас Македонияның болуы, бөлінген болгар Македониясынан гөрі жақсы, онда Болгарияға Вардар өзенінің сол жағалауынан әрі өтуге рұқсат етілмес еді. 1905 жылы ол болгарлық көзқарасқа қайта оралып, «Македония мәселесі» еңбегінде білдірген ұстанымдарынан бас тартты. Өмірінің кейінгі кезеңдерінде Мисирков македондық және Ұлы болгарлық ұстанымдар арасында тебіліп, тіпті барлық македондық және торлак диалекттерінің болгар тілінің бір бөлігі екенін мәлімдеді. Македондық ұлттық оянудың тағы бір маңызды тұлғасы – Димитрия Чуповский, ол 1902 жылы Санкт-Петербургте құрылған Македония әдеби қоғамының негізін қалаушыларының бірі болды. К. Мисирков та осы қоғамның мүшесі еді. 1905 жылы қоғам Македонияның орталық диалекттеріндегі алғашқы ғылыми, ғылыми-зерттеу және әдеби журнал «Вардарды» жариялады, ол кейіннен македон тілінің тұрақтандырылуына үлкен үлес қосты. 1913 жылы Македония әдеби қоғамы Македонияның тәуелсіздігі туралы меморандумды Ұлыбританияның Сыртқы істер министріне және басқа еуропалық елшілерге ұсынды, ол көптеген еуропалық газеттерде жарияланды. 1913-1914 жылдары Чуповский «Македонски Голос» (Македония дауысы) газетін шығарды, онда ол Санкт-Петербургтегі Македония отар колониясының мүшелерімен бірге гректерден, болгарлардан және сербтерден бөлек македондық халықтың бар екенін насихаттады және тәуелсіз македондық мемлекет идеясын таратуға тырысты.
Картографиядағы "македониялық славяндар"
1878 жылдан 1918 жылға дейін көптеген тәуелсіз еуропалық сарапшылар Македония славяндарын болгарлар немесе македондық славяндар деп қарастырды, ал олардың Болгариямен байланысы баршаға мәлім болды. Халық саны туралы мәліметтердің түпнұсқа қолжазбаларында «македондық славяндар» деп көрсетілген, бірақ ресми басылымдарда бұл термин «болгарлар» деп өзгертілді. Батыс жарияланымдары әдетте Македония славяндарын болгарлар деп көрсетті, бұл серб жарияланымдарында да, әсіресе саяси себептермен осылай болды. Сербиялық Спиридон Гопчевичтің Македония славяндарын сербтер деп мәлімдеген картасы жарияланғаннан кейін, 1891 жылы болгар-ресейлік қарым-қатынастардың нашарлау кезеңінде жарық көрген ресейлік картаның нұсқасы алғаш рет Македонияда болгарлар емес, македондық славяндар тұрғанын көрсетті. Австрия-Мажарстан карталары да осылай істеді, бұл русофилді Болгарияның мүдделерін жоққа шығаруға бағытталған, ал Австрия-Болгария қарым-қатынасы жақсарғанда македондық славяндарды болгарлар деп көрсетуге қайта оралды, бірақ Болгария сыртқы саясатын өзгерткенде және Австрия Мурцстег процесінде Австрияның ықпалындағы автономды Македонияны қарастырғанда «македондық славяндар» терминін пайдаланды. «Македондық славяндар» термині серб және болгар талаптары арасындағы орташа шешім ретінде, болгарлармен байланысты славяндардың аралық тобын көрсету үшін немесе этникалық, ұлттық немесе саяси байланысы жоқ жеке славян тобын сипаттау үшін қолданылды. 1903 жылғы Илинден көтерілісінен кейін еуропалық аудиторияның Македония тұрғындарына деген қызығушылығын қанағаттандыру үшін жарық көрген бәсекелес ұлттық көзқарастарды бейнелейтін этнографиялық карталардың айырмашылығы мәселенің күрделілігін көрсетті. Сербиялық жас ғалым Йован Цвижичтің зерттеулеріне сүйене отырып, Македония мәдениеті византиялық және серб дәстүрлерінің қосындысы екендігін көрсеткен 1903 жылғы австриялық картограф Карл Пюкердің картасында Македония ерекше аймақ ретінде бейнеленді, онда тілдік ықпал аймақтары бірімен-бірі тоғысқан. Цвижич 1906 жылғы алғашқы этнографиялық картасында Сербия мен Македонияның барлық славяндарын жай ғана «славяндар» деп көрсетті. Сол жылы Еуропада аударылып таратылған памфлетінде ол өзінің бейтарап көзқарасын түсіндіріп, Бабуна және Плачковица тауларының оңтүстігінде тұратын славяндарды «македо славяндары» деп сипаттады, «бугар» атауы оларға «еңбекші адамды» білдіретінін, олардың ұлттық санасы жоқ екенін және болашақта серб немесе болгар бола алатынын дәлелдеді. Осылайша Цвижич IMRO-ның «македониялықтарға» деген үндеулерінің саяси сипатын этникалық сипатқа айналдырды. Болгар картографы Анастас Иширков Цвижичтің пікірлеріне қарсы шығып, македондық славяндардың болгар ұлтшыл көтерілістеріне қатысқанын және болгар ұлтшылдарының 1878 жылға дейінгі македондық тегін көрсетті. Цвижичтің аргументтері Ұлы державалардың назарын аударса да, олар сол кезде оның македо славяндары туралы көзқарасын қолдамады. Цвижич Пюкердің картасында алғаш рет пайда болған идеяны одан әрі дамытып, 1909 жылғы картасында македондық славяндарды болгарлар мен сербтерден ерекшеленетін үшінші топ ретінде, ал олардың бір бөлігі «гректердің ықпалында» деп көрсетті. Грекиямен болашақ келісімді күткен Цвижич македондық славяндардың оңтүстік жартысын «гректердің ықпалында» деп бейнеледі, ал қалғанын серб-хорваттардың кіші тобы ретінде қалдырды. Цвижичтің пікірін Альфред Стид мойындамай қайта жариялады, бұл британдық пікірге әсер етпеді, бірақ Сербияның Македонияны Грекиямен бөлу мақсатын қайта қарастырғандықтан, Цвижич македондық славяндарды картасының кейінгі басылымынан алып тастады. Алайда 1913 жылы Бухарест келісіміне қол қойылғанға дейін ол үшінші этнографиялық картасын жариялады, онда Скопье мен Салоника арасындағы македондық славяндарды болгарлар мен серб-хорваттардан ажыратып көрсетті, Ватрослав Ягич пен Александр Беличтің тілдік зерттеулері бойынша олардың диалектісінің аралық сипаты және олардың әдет-ғұрыптарының сербтік ерекшеліктері, мысалы, задруга. Цвижич үшін македо славяндары аралық халық болды, олардың ұлттық сезімі әлсіз, сыртқы және уақытша болды. Олардың бейтарап деп есептелуі керек екенін дәлелдесе де, ол оларды диалектілік және мәдени ерекшеліктеріне сүйене отырып сербтер мен болгарларға бөлуге болатынын, шекараларды белгілеуге қатысты серб талаптарын күтіп тұрып айтты. 1914 жылы Балқандық сарапшылар комитеті Цвижичтің македо славяндары туралы тұжырымын қабылдамады. Алайда Болгарияның 1915 жылы Бірінші дүниежүзілік соғысқа Орталық державалар тарапынан қатысуы, одастар Сербияны Македониядағы «даусыз аймақты» Болгарияға беруге көндіре алмағаннан кейін, одастардың македондық этнографияға деген көзқарасы түбірінен өзгерді және бірнеше британдық және француздық карталар Цвижичтің идеяларын қайталай бастады. Осылайша, Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңіске жақындаған одастардың көптеген карталары мен атластары, олардың жасағандары Цвижичтің идеяларын, әсіресе македо славяндарын бейнелеуін көшірді. Югославиялық көзқарастың басымдығы Георгиос Сотириадесті, Афина университетінің тарих профессорын, 1918 жылғы жұмысында македо славяндарын жеке топ ретінде көрсетуге мәжбүр етті, бұл сол кездегі грек көзқарасын көрсететін және Грекияның Париж бейбіт конференциясындағы ұстанымдарын қолдау үшін ресми құжат ретінде пайдаланылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Цвижичтің картасы барлық Балқан этнографиялық карталары үшін эталонға айналды, ал оның македо славяндары туралы тұжырымы неміс карталарын қоса алғанда, барлық карталарда қайталанды, олар македон ұлтын мойындады.
Македониялық ұлтшылдық және соғыстар аралығындағы коммунизм
Балқан соғыстарынан (1912–1913 жж.) және Бірінші дүниежүзілік соғыстан (1914–1918 жж.) кейін, Македония аймағы Грекия Корольдігі, Болгария Корольдігі және Сербия Корольдігі арасында бөлінген соң, славян тілінде сөйлейтін халық арасында жеке македондық ұлтқа жататындығы туралы идея одан әрі кеңірек тарады. Соғыстардағы қасіреттер, Балқан монархияларының халық үстемдігі үшін үздіксіз күресі македониялықтардың тәуелсіз македондық мемлекет құру арқылы азаптарына соңғы нүкте қоятынына деген сезімін күшейтті. Олар сербтер ме, болгарлар ма деген сұраққа көбінесе: «Болгар да емес, серб те емес, мен тек македониялықпын, соғыстан шаршадым» деп жауап бере бастады. Стратис Миривилис славян тілінде сөйлейтін бір отбасының «болгар, сърп немесе грек» деп емес, «македондық православие» деп аталуын қалаған жағдайын айтты. 1920-жылдарға қарай, бұрынғы онжылдықтардағы ұлттық насихаттауға кері реакциядан кейін, Грекия және Вардар Македониясында тұратын христиан славяндарының көпшілігі өздерін ұлт ретінде немесе ерекше этникалық топ ретінде сипаттау үшін «македониялықтар» деген ұжымдық атауды қолданды. 1928 жылғы грек санағында 81 844 славян-македониялық тілінде сөйлейтін адам, ал 16 755 болгар тілінде сөйлейтін адам тіркелді. 1924 жылы Грекия мен Болгария арасында Грекиядағы болгар азшылығын қорғау туралы «Политис-Калфов хаттамасына» қол қойылды. Алайда, грек тарапы оны ратификацияламады, себебі қоғамдық пікір кез келген «болгар» азшылығын мойындауға қарсы болды. 1930 жылға дейін гректердің македониялық славян тілдерін македониялықтар деп, ал олардың тілін македониялық тілі деп атауы қалыпты жағдай болды. Ион Драгумис осы пікірді қолдады. 1920 жылдары халықаралық коммунистік ұйымның (Коминтерн) нығаюы коммунистердің Македония мәселесін саяси құрал ретінде пайдалануына әкелді. 1920 жылғы Югославия парламенттік сайлауындағы коммунистік дауыстардың 25%-ы Македониядан түсті, бірақ қатысу деңгейі төмен болды (тек 55%), себебі болгарлық IMRO сайлауға қарсы бойкот ұйымдастырды. Келесі жылдары коммунистер халықтың IMRO жақтастарын өздерінің мақсатына жұмылдыруға тырысты. Осы әрекеттің аясында 1924 жылы Коминтерн бөлінген Македонияның тәуелсіздігін талап ететін «Май манифесті» деп аталатын құжатқа қол қоюды ұйымдастырды. 1925 жылы Коминтерннің көмегімен бұрынғы солшыл IMRO мүшелерінен құралған Ішкі Македониялық революциялық ұйым (Біріккен) құрылды. Бұл ұйым 1932 жылы алғаш рет жеке македондық этникалық ұлттың бар екенін жариялады. 1933 жылы Грекия Коммунистік партиясы өзінің ресми газеті «Ризоспастис» жариялаған мақалалар сериясында грек Македониясындағы славян тілінде сөйлейтіндерге қатысты грек азшылық саясатын сынап, Македонияның бүкіл аймағындағы славяндарды ерекше македондық этнос деп мойындады және олардың тілін македондық тілі деп атады. Македония ұлтының идеясы халықаралық деңгейде танылды және 1934 жылы Коминтерн бұл идеяны қолдаған резолюция қабылдады. Бұл әрекетке IMRO қарсы шықты, бірақ Балқан коммунистері қолдады. Балқан коммунистік партиялары македондықтардың ұлттық бірігуін қолдады және партиялар ішінде македондық бөлімдер құрды, олардың төбесінде IMRO (Біріккен) мүшелері тұрды.
Екінші дүниежүзілік соғыс және Югославия ұлттық мемлекетінің құрылуы
Македонияның жеке мемлекет екендігіне сенім екінші дүниежүзілік соғыста, этностық македондық коммунистік партизандық отрядтары құрылғанда артты. 1943 жылы Македония Коммунистік партиясы құрылды және қарсылық қозғалысы күшейді. Аймақты басқарған үш ұлт мемлекеттегі македониялық славяндардың әртүрлі тағдырына байланысты, 1940 жылдардағы Македонияның Ұлттық-азаттық соғысына дейін "македониялық" атауы олар үшін әртүрлі мағынаға ие болды. Тарихшы Иван Катарджиевтің сөзіне қарағанда, Болгариядан келгендер немесе ИМРО (Бірлескен) мүшелері өздерін болгарлар деп санады, ал серб билігін бастан өткерген және Югославиядағы хорват және словен ұлттық қозғалыстарымен байланыс құрғандар күшті македондық ұлттық сананы дамытты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Македонияның үш бөлігінде этностық македондық институттар құрылды, олар коммунистік басқаруға көшті, соның ішінде Югославия Социалистік Федеративтік Республикасы (ЮСФР) құрамындағы Македония Халық Республикасы құрылды. Бар деректерге сәйкес, ассимиляция саясатына қарамастан, Югославиядағы македониялық славяндар арасындағы болгарлық сезімдер соғыстар аралық кезеңде де маңызды болды. Бірақ, егер югославиялықтар Вардар Македониясының славян халқын болгарлар деп мойындаса, онда бұл аймақ Болгарияның құрамына кіруі керек еді. Іс жүзінде, екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Македонияда Югославияның сербтендіру саясаты жаңа – македондықтандыру саясатымен ауыстырылды. Македон тілінің қалыптасуы және македон ұлтын мойындауының басты мақсаты – македондықтар арасындағы болгарлыққа деген құштарлықты тоқтату және Югославиямен байланысқа негізделген жаңа сананы қалыптастыру болды. Нәтижесінде, Югославия Македония Халық Республикасы халқының болгарлануын қайтадан күшпен тоқтатып, осыны соғыстар аралық кезеңде Вардар бановинасында жасағандай істеді. Болгар деректеріне сәйкес, македондық ұлттық ар-намысын қорғау туралы арнайы заңды бұзғандықтары үшін шамамен 100 мың болгаршыл тұтқындалды, ал 1200-ден астам адам қаза тапты. Осылайша, студенттердің буын өсіп, болгарларға қарсы сезіммен тәрбиеленді, бұл коммунистік Югославия кезінде мемлекеттік саясат деңгейіне жетті. Оның басты мақсаты болгарлар мен жаңа македон ұлтын ажырату қажеттілігінен туындады, себебі македондықтар өз тарихы бар жеке қауымдастық екенін дәлелдеу үшін Болгариядан өзгешеленуі керек еді. Бұл саясат 1990 жылдан кейін жаңа Македония Республикасында да жалғасты, бірақ азырақ қарқынмен. Осылайша, Вардар Македониясындағы славян тілінде сөйлейтін халықтың болгарлық бөлігі жойылды.
Қазіргі заманғы жекелік жағдайы және айтыс
Югославияның ыдырауынан кейін македондықтардың ұлттық ерекшелігі мәселесі қайта жанданды. Грекия және Болгария сияқты көршілес елдердің ұлтшылдары мен үкіметтері македондық этносының заманауи және жасалма екенін жақтады. Македониялық тарихшылар мұндай көзқарастарды македондық территориясындағы экспансионистік мүдделерді білдіретіндей санайды. Македондықтардың ұлттық ерекшелігінің құрылуы "кез келген басқа ұлттық ерекшеліктерден кем емес" екенін, және романтикалық ұлтшылдардың айыптауларына қарамастан, қазіргі заманғы, территориялық байланысты және өзараExclusive ұлттық мемлекеттердің бұрынғы ірі территориялық немесе династиялық ортағасырлық империялармен ортақ ештеңесі шамалы екенін, ал олардың арасындағы байланыс ең болжамды жағдайда сыртымды ғана екенін айтады. Қай жағдайда болса да, саяси бағыттары өзгергеніне қарамастан, македондық славяндар Византиялық одақтың және Рум миллетінің тағдырымен бірге болды және оларды өздерінің мұрасы деп санауға құқылы. Македониялық ұлтшылдықтың радикалды және келісімсіз ағыны жақында пайда болды, ол "Ежелгі Македониялық" немесе "Антиквизация" деп аталады. Бұл көзқарасты қолдаушылар қазіргі македониялықтарды ежелгі македониялықтардың тікелей ұрпақтары деп есептейді. Бұл көзқарас археология және басқа да тарихи ғылымдармен қолдау таппағандықтан ғалымдар тарапынан сынға ұшырайды, сонымен қатар македондық ұлттық ерекшелігін маргиналдауға әкелуі мүмкін. Skopje 2014 ұлттық құрылыс жобасының әсері және Скопье халқының ұғымдары туралы сауалнамалар македондықтардың ұлттық сәйкестігіне қатысты жоғары деңгейдегі бейсіздікті көрсетті. Ұлттық сауалнама халықтың сезімі мен мемлекет талпынуға тырысқан көзқарас арасындағы үлкен айырмашылықты көрсетті. Сонымен қатар, соңғы 20 жылда Солтүстік Македонияның ондаған мың азаматы Болгария азаматтығына өтініш берді. 2002 жылдан бері 97 000 адам алған, ал шамамен 53 000 адам өтініш білдіріп, әлі де күтіп тұр. Болгарияда этникалық болгарлар мен Болгария азаматтары арасында конституциялық айырмашылықты көрсететін ерекше екі азаматтық режимі бар. Македониялықтардың жағдайында, болгар ретінде ұлттық ерекшелігін жариялау ғана азаматтық алуға жеткілікті. Процедураны жеңілдету арқылы Болгария македондық азаматтарды (славян тегінен) Болгария азаматтығына өтініш беруге ынталандырады. Алайда, Болгария азаматтығын алуға өтініш білдірген көптеген македониялықтардың Болгариямен байланысы шамалы. Сонымен қатар, Болгария азаматтығын алуға өтініш білдірушілер көбінесе оны Болгариялық болғаны үшін емес, Еуропалық Одаққа мүше мемлекеттерге қол жеткізу үшін жасап отыр дейді. Бұл құбылыс плацеболық сәйкестік деп аталады. Кейбір македониялықтар Болгария саясатын македондық ұлттық ерекшелікті дестабилизациялау стратегиясының бір бөлігі деп санайды. Болгариядан өзгешелігіне байланысты дау-дамайға түскен македониялықтар көршілерінен қауіп сезінеді. Болгария көршісі тілдері мен ұлттарының ортақ тарихи тамырларын мойындауын талап етеді, бірақ Скопье бұл көзқарасты жоққа шығаруда. Нәтижесінде Болгария Солтүстік Македонияның Еуропалық Одаққа қосылу келіссөздерін бастауға кедергі келтірді. 2002 жылдан бері Болгария азаматтығын алған македониялықтардың саны көп болғанымен (славян халқының шамамен 9,7%), 2021 жылғы халық санағында Солтүстік Македонияның 3 504 азаматы өзін этникалық болгар деп жариялады (славян халқының шамамен 0,31%). Болгария тарапы бұл нәтижелерді толығымен объективті деп қабылдамайды, мысалы, халық санағында елде болгар азаматтығына ие 20 000-нан аз адам тіркелген, ал шындығында олардың саны 100 000-нан асып түседі.
Этноним
Бұл атау грек тіліндегі Македония сөзінен туындаған. Бұл сөз ежелгі македониялықтар мен олардың мемлекетінің атымен байланысты аймақтың атауымен байланысты. Ол ежелгі грек тіліндегі "македонос" сөзінен шыққан, яғни "ұзын" деген мағынаны білдіреді, және оның түбірі "макрос" сөзімен ортақ. Бастапқыда бұл атау "жоғартөбеліктер" немесе "ұзын бойлылар" дегенді білдірген болуы мүмкін, бұл ежелгі халықтардың сипаттамасы болған жоспар. Кейінгі орта ғасырларда Македония атауы батыс еуропалықтар үшін және Балқан халқы үшін әртүрлі мағыналарға ие болды. Батыстықтар үшін ол ежелгі Македонияның тарихи аумағын білдірсе, Балқан христиандары үшін ол қазіргі түрік Едірнесінің маңында орналасқан бұрынғы Византияның Македония провинциясының аумақтарын қамтыды. 14 ғасырдың соңында Балқанды Осман империясы басып алғаннан кейін Македония атауы бірнеше ғасыр бойы географиялық атау ретінде қолданыстан шығып кетті. Атау 19 ғасырдың басында, қазіргі грек мемлекетінің құрылуымен және Батыс Еуропаның ежелгі Грекияға деген құштарлығымен қайта жаңғыртылды. Осман империясында ұлтшылдықтың күшеюіне байланысты, грек діни және білім беру үгіті күшті болды, соның салдарынан аймақтағы славян тілінде сөйлейтін халық арасында эллинизация процесі жүргізілді. Осылайша, жергілікті славяндарға "македониялықтар" деген атау берілді, олардың гректермен жақын байланыс орнатуына ынталандыру мақсатында, екі тарапты да ежелгі македониялықтармен байланыстыру арқылы, аймақтағы болгар мәдени ықпалының күшеюіне қарсы тұру үшін. Жергілікті зиялылар бастапқыда македониялық атауын гректерге жатқызғанмен, 1850 жылдардан бастап олардың кейбіреулері оны аймақтық өзін-өзі анықтау ретінде қабылдады, және бұл атау кеңінен таныла бастады. Жергілікті педагог Кузман Шапкарев 1870 жылдардан бастап бұл шетелдік этноним дәстүрлі "болгарлар" атауын ығыстыра бастады деген қорытынды жасады. 20 ғасырдың басында болгар мұғалімі Васил Канчов жергілікті болгарлар мен куцовлахтар өздерін македониялықтар деп атайтынын, ал айналасындағы халық та оларды солай атап кеткенін айтты. Екі дүниежүзілік соғыс аралығында Болгария да, әсіресе Югославияда, македониялық аймақтық өзін-өзі анықтауды белгілі бір деңгейде қолдады. Оның мақсаты – жергілікті славян тілінде сөйлейтін халықтың сербтендірілуіне жол бермеу болды, өйткені Македония атауы Югославия Корольдігінде тыйым салынған. Нәтижесінде, 1944 жылы "македониялық" атауы өз мәртебесін өзгертті, бұрынғы аймақтық, этнографиялық атаудан ұлттық атауға айналды.
Халық саны
Македониялықтардың басым көпшілігі Солтүстік Македония Республикасының орталық аймағы Вардар өзені аңғары бойында тұрады. Олар Солтүстік Македония халқының шамамен 64,18% құрайды (2002 жылғы санақ бойынша 1 297 981 адам). Кішірек топтар Албанияның шығысында, Грекияның солтүстігінде және Сербияның оңтүстігінде, көбінесе Солтүстік Македония Республикасымен шектес аймақтарда қоныстанған. Көптеген македониялықтар Австралия, АҚШ, Канада, Жаңа Зеландия және көптеген Еуропа елдеріне, соның ішінде Германия, Италия, Швеция, Ұлыбритания және Австрияға көшіп кеткен.
Грекия
Грекия үкіметі Грекияда этникалық македондық азшылықтың бар екенін мойындамайды. Славян тілдерінің диалектілерін сөйлейтін адамдардың саны шамамен 10 000 мен 250 000 аралығында бағаланады. Алайда, осы адамдардың көпшілігі этникалық македондық ұлттық санаға ие емес, көпшілігі өздерін этникалық гректер деп санайды немесе екі этникалық атаудың екеуін де қабылдамай, "жергілікті тұрғындар" сияқты терминдерді артық көреді. 1999 жылы Грекияның Хельсинки мониторы этникалық македондықтар ретінде өзін таныстырған адамдардың саны 10 000 мен 30 000 аралығында екенін естітті, ал македондық дереккөздер Грецияда тұратын этникалық македондықтардың саны 200 000 мен 350 000 аралығында екенін мәлімдейді. Грециядағы этникалық македондықтар өздерін "македондық азшылықтың" мүшелері деп жариялау және өз ана тілін "македондық" деп атауға тырысқанда Грекия үкіметі тарапынан қиындықтарға тап болды. Содан бері этникалық македондық ұйымдар, оның ішінде "Радуга" саяси партиясы құрылды. "Радуга" партиясы алғашқы кеңсесін 1995 жылдың 6 қыркүйегінде Флорина қаласында ашты. Келесі күні кеңсеге шабуыл жасалып, тоналды. Кейін "Радуга" партиясының мүшелері "азаматтар арасында өзара жеккөрушілікке қатыстыру және оны тудыру" баптары бойынша айыпталды, себебі партияның кеңсесінде грек және македон тілдерінде екі тілде жазылған табельдер болған. 2005 жылдың 20 қазанында Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенция (АҚЕК) Грекия үкіметін АҚЕК-тің 2 бабын бұзғаны үшін "Радуга" партиясына өтемақы төлеуге міндеттеді.
Сербия
Сербияда македондықтар жергілікті және ұлттық деңгейде ресми түрде танылған этникалық азшылықты құрайды. Воеводина ішінде македондықтар басқа этникалық топтармен бірге Воеводина автономиялық провинциясының Ережесінде танылады. Воеводинадағы македондықтардың ірі елді мекендері Пландиште, Джабука, Глогонж, Дужине және Качаревода орналасқан. Бұл адамдардың көпшілігі 1950-1960 жылдары Социалистік Македония Республикасынан экономикалық себептермен көшіп келгендердің ұрпақтары. Сербиядағы македондықтарды ұлттық кеңес өкілдік етеді және соңғы жылдары македон тілі оқытыла бастады. Соңғы халық санауы бойынша Сербияда 22 755 македондық тұрады.
Қазақстан
Македониялықтар Албаниядағы екінші ірі этникалық азшылықты құрайды. Албания Мала Преспа аймағында македондық азшылығының бар екенін мойындайды, оның көп бөлігі Пустец муниципалитетінен тұрады. Македониялықтар осы аймақта толыққанды азшылық құқықтарына ие, соның ішінде македон тілінде білім алуға және басқа да қызметтер алуға құқылы. Сонымен қатар, Голо Брдо аймағында, Пешкопи қаласының жанындағы "Долно Поле" ауданында, Охрид және Корча көлдерінің маңында, сондай-ақ Горада мойындалмаған македониялықтар да тұрады. 1989 жылғы халық санағында 4697 адам өзін македониялық деп жариялаған.
Болгария
Болгарлар көршілес македониялықтармен ең жақын туысқандар саналады және кейде олардың арасында анық этникалық айырмашылық жоқ деп айтылады. 2021 жылғы соңғы болгар халқының санағында барлығы 1143 адам өзін этникалық македониялық деп ресми түрде жариялады. Олардың көпшілігі болгар азаматтығын иеленді, ал тек 1576-сы Солтүстік Македония Республикасының азаматы болды. 2011 жылғы болгар халқының санағы бойынша, Македонияның географиялық аймағының болгар бөлігі – Благоевград облысында 561 этникалық македониялық (0,2%) болды, бұл бүкіл елдегі 1654 македониялықтың ішінде. Сонымен қатар, облыста Солтүстік Македония Республикасының 429 азаматы тұрды. 1998 жылы үкіметтік емес ұйым «Болгар Хельсинки комитетінің» төрағасы Крассимир Канев Болгарияда 15 000–25 000 этникалық македониялық бар екенін мәлімдеді (қараңыз). Сол есепте македониялық ұлтшылдар (Попов және т.б., 1989) Болгарияда 200 000 этникалық македониялық тұратынын мәлімдеді. Алайда, «Болгар Хельсинки комитетінің» мәліметтері бойынша, Пирин Македониясындағы славян тілінде сөйлейтін халықтың басым көпшілігі болгар ұлттық санасына және Грекия Македониясындағы македониялық аймақтық үлгіге ұқсас аймақтық македониялық үлгілік санаға ие болды. Этникалық македониялық саяси белсенді Стойко Стойковтың айтуынша, 2009 жылы этникалық македониялық санасы бар болгар азаматтарының саны 5000-нан 10 000-ға дейін болды. 2000 жылы Болгария Конституциялық соты UMO Ilinden Pirin кішкентай македониялық саяси партиясын сепаратистік ұйым деп танып, тыйым салды. Кейін белсенділер партияны қайта құруға тырысты, бірақ қажетті қол қою санын жинауға қол жеткізе алмады.
Диаспора
Македониялық үлкен қауымдастықтар дәстүрлі иммигранттарды қабылдайтын елдерде, сондай-ақ Батыс Еуропа елдерінде де табылады. Көптеген еуропалық елдердің (мысалы, Италия және Германия) халық санағы мәліметтері Солтүстік Македония Республикасынан эмиграциялағандардың ұлтын ескермейді.
Аргентина
Македониялықтардың көп бөлігі Буэнос-Айрес, Пампа және Кордоба аймақтарында қоныстанған. Аргентинада шамамен 30 000 македониялық тұрады.
Австралия
Австралиядағы македондықтардың ресми саны, туған жері немесе ата-аналарының туған жері бойынша, 83 893 (2001 жылғы мәліметтер). Басты македондық қауымдастықтары Мельбурн, Джилонг, Сидней, Вуллонгонг, Ньюкасл, Канберра және Перт қалаларында шоғырланған. 2006 жылғы халық санауы 83 983 македондық текті адамды, ал 2011 жылғы халық санауы 93 570 македондық текті адамды тіркеді.
Бразилия
Бразилияда шамамен 45 мың адамның македониялық түбі бар. Македониялықтарды көбінесе Порту-Алегри, Рио-де-Жанейро, Сан-Паулу және Куритиба қалаларында кездестіруге болады.
Канада
2001 жылғы Канада халық санауы бойынша 37 705 адам өздерін толығымен немесе ішінара македондық тегінен екенін көрсеткен, алайда қауымдық өкілдер Канадада 100 000–150 000 македондық тұратынын айтады.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та үлкен македониялық қауым табылады. АҚШ-тағы македониялықтардың ресми саны 49 455 (2004 жылғы деректер бойынша). Македониялық қауымы көбінесе Мичиган, Нью-Йорк, Огайо, Индиана және Нью-Джерси штаттарында шоғырланған.
Германия
Германияда Солтүстік Македонияның шамамен 61 000 азаматы тұрады (көбінесе Рур аймағында) (2001).
Италия
Италияда Солтүстік Македонияның 74 162 азаматы тұрады (Италиядағы шетелдік азаматтар).
Швейцария
2006 жылы Швейцария үкіметі Швейцарияда тұратын 60 362 македондық азаматты тіркегенін хабарлады.
Румыния
Македониялықтар Румынияда ресми түрде танылған ұлттық азшылық. Олардың елдің парламентінде арнайы резервленген орын бар. 2002 жылы олардың саны 731 адамды құрады.
Словения
Македониялықтар 1950 жылдары екі аймақ Югославия деген бір елдің құрамында болған кезде Словенияға қоныс аудара бастады.
Басқа елдер
Басқа да маңызды македондық қауымдастықтары Австрия, Франция, Люксембург, Нидерланды, Ұлыбритания сияқты Батыс Еуропаның басқа елдерінде де, сондай-ақ бүкіл Еуропалық Одақта да табылады. Үругвайда да, әсіресе Монтевидеода көптеген македондықтар тұрады.
Мәдениет
Халықтың мәдениеті дәстүрлі және модернистік ерекшеліктермен сипатталады. Ол олардың туған жерімен және қоршаған ортасымен тығыз байланысты. Македониялықтардың бай мәдени мұрасы фольклорда, әсем дәстүрлі халық киімдерінде, қала және ауыл үйлеріндегі әшекейлер мен безендірулерде, сәулетте, монастырлар мен шіркеулерде, иконостастарда, ағаш өңдеу және тағы да басқаларында көрініс табады. Македониялықтардың мәдениетін шартты түрде Балқандық деп санауға болады, ол болгарлар мен сербтердің мәдениетімен тығыз байланысты.
Сәулет
Македонияның әдеттегі ауыл үйі Осман сәулетінің ықпалында жасалған. Ол екі қабатты құрылыс түрінде ұсынылады, мықты қасбеті ірі тастардан тұрады және екінші қабатта кең балконға ие. Көбінесе егіншілікпен айналысатын ауылдарда бірінші қабат жиналған егінді сақтау үшін пайдаланылса, кейбір ауылдарда мал өсіруге арналған қора ретінде қолданылған. Дәстүрлі македониялық қала үйінің бейнесі – ақ қасбетті, екінші қабаты алға қарай кеңейтілген, терезелері мен шеттерінде қара ағаш элементтері бар екі қабатты ғимарат.
Кино және театр
Солтүстік Македонияда кино өндірісінің тарихы 110 жылдан астам. Қазіргі ел аумағында түсірілген алғашқы фильмді 1895 жылы Битолада Янаки және Милтон Манаки жасаған. 1995 жылы «Жаңбырдан бұрын» фильмі «Оскар» сыйлығына ұсынылған алғашқы македондық фильм болды. 1993 жылдан 1994 жылға дейін жаңа құрылған республикада 1596 қойылым өтті, оған 330 000-нан астам адам қатысты. Македония ұлттық театры (драма, опера және балет труппалары), Драма театры, Ұлттар театры (албан және түрік драма труппалары) және басқа театр труппалары шамамен 870 кәсіби актер, әнші, балет бишісі, режиссер, драматург, декоратор және костюм дизайнерлерін қамтиды. Балаларға арналған кәсіби театр және үш әуесқой театр да бар. Соңғы тридцать жылдан бері Прилеп қаласында қазіргі македондық театрдың негізін қалаушы Войдан Чернодринскийдің құрметіне македондық кәсіби театрлардың дәстүрлі фестивалі өткізіліп келеді. Жыл сайын Кочаниде аматорлық және тәжірибелік македондық театр труппаларының фестивалі ұйымдастырылады.
Музыка және өнер
Македония музыкасы көршілес Балқан елдерінің музыкасымен көптеген ортақ белгілерге ие, бірақ өзінің ерекше дыбысын сақтайды. Қазіргі македониялық кескіндеменің негізін қалаушылардың қатарында Лазар Лиценовский, Никола Мартиносский, Димитар Пандилов және Вангел Кодзоман болды. Олардың ізінен ерекше дарынды және жемісті буын келді, олар: Борка Лазески, Димитар Кондовский, қазір қайтыс болған Петр Мазев, Родолюб Анастасов және тағы да көптеген әрекет етушілер. Сонымен қатар Васко Тасковский және Вангел Наумовский де бар. Қазіргі македониялық мүсінтаудың негізін қалаушы деп есептелетін Димо Тодоровскийден басқа, Петр Хаджи Босков, Боро Митрикески, Новак Димитровский және Томе Серафимовскийдің туындылары да ерекше көзге түседі.
Экономика
Бұрын Македония халқының көп бөлігі ауыл шаруашылығымен айналысқан, ал саудамен айналысатындардың үлесі өте шағын болған (көбінесе қалаларда). Бірақ Македония Халық Республикасы құрылғаннан кейін, социалистік принциптерге негізделген әлеуметтік өзгерістер басталды, соның нәтижесінде орта және ауыр индустриялар дамыды.
Тіл
Македон тілі (македонски јазик) – Оңтүстік славян тілдерінің шығыс тобына жататын тіл. 1940 жылдары кодификацияланғаннан кейін стандартты македон тілі Македония Социалистік Республикасының мемлекеттік тілі ретінде қалыптасты және дамыған әдеби дәстүрге ие болды. Македон тіліне ең жақын тіл – болгар тілі, одан кейін серб-хорват тілі. Барлық Оңтүстік славян тілдері диалектілік континуумды құрайды, онда македон және болгар тілдері шығыс кіші тобын құрайды. Торлак диалектілер тобы болгар, македон және серб тілдерінің арасындағы кезеңдік тіл болып табылады. Торлак тілі македон тілінің солтүстік бөлігіндегі кейбір диалектілерді, сондай-ақ Оңтүстік Сербия және Батыс Болгариядағы нұсқаларды қамтиды. Торлак тілі көбінесе Шығыс Оңтүстік славян диалектілерінің құрамына жатқызылады. Македон алфавиті – кириллицаға негізделген, сонымен қатар тілге тән орфография және пунктуация ережелерін қамтитын бейімделу. Ол сирек латын әрпіне көшіріледі.
Дін
Македониялықтардың көпшілігі Македония православие шіркеуінің мүшелері. Шіркеудің ресми атауы – Македония православие шіркеуі – Охрид архиепископтығы, және ол Охрид және Солтүстік Македония архиепискобының басшылығымен біріккен христиандардың ұйымы, Солтүстік Македония Республикасындағы Македония православие христиандары мен Македония диаспорасындағы экзархаттарға қарамастандық жүргізеді. 1959 жылы шіркеу Сербия православие шіркеуінен тәуелсіздік алып, тарихи Охрид архиепископтығының қайта жаңғырғанын жариялады. 1967 жылдың 19 шілдесінде Македония православие шіркеуі Сербия шіркеуінен автокефалия жариялады. Бірақ Сербия православие шіркеуінің қарсылығына байланысты, бұл қадам Шығыс православие қауымдастығының ешбір шіркеуімен мойындалмады. Содан кейін Македония православие шіркеуі 2022 жылға дейін басқа православие шіркеулерімен қарым-қатынаста болмады. Македониялықтардың шағын бөлігі Рим-католик және протестант шіркеулеріне жатады. 15-20 ғасырлар аралығында Осман империясының билігі тұсында православие дінін ұстанған македониялық славяндардың бір бөлігі ислам дініне ауысты. Бүгінде Солтүстік Македония Республикасында олар македониялық мұсылмандар деп есептеледі, және елдегі екінші ірі діни қауымды құрайды.
Ас мәзірі
Македониялық ас Балқан ас мәдениетінің өкілі болып табылады – ол Жерорта теңізі (грек) және Таяу Шығыс (түрік) ықпалын көрсетеді, сондай-ақ шамалы дәрежеде итальяндық, неміс және Шығыс Еуропа (әсіресе венгр) ықпалы да бар. Солтүстік Македонияның салыстырмалы түрде жылы климаты түрлі көкөністер, шөптер мен жемістердің өсуі үшін өте қолайлы жағдай жасайды. Сондықтан македониялық ас өте алуан түрлі. Болгариядан келген шопска салаты – дерлік әр тамаққа қосылатын алғашқы және гарнир болып табылады. Македониялық ас сүт өнімдерінің, шараптардың және ракия сияқты жергілікті спирттік сусындардың әртүрлілігімен және сапасымен де ерекшеленеді. Тавче Гравче және мастика Солтүстік Македонияның ұлттық тағамы және сусындары саналады.
Генетика
Антропологиялық тұрғыдан алғанда, македониялықтар Балқанның тарихқа дейінгі және тарихи демографиялық процестерін көрсететін генетикалық тектік желілерге ие. Мұндай тектік желілер көршілес Оңтүстік славяндарда, атап айтқанда, болгарлар мен сербтерде, сондай-ақ гректер, албандар, румындар және гагауздарда да кездеседі. Y-ДНК зерттеулері македониялықтардың көршілес Оңтүстік славяндармен бірге Еуропадағы өзге славян тілінде сөйлейтін халықтардан ерекшеленетінін, ал олардың Y-хромосомалық ДНК гаплогруппаларының шамамен жартысы алтыншы ғасырдағы славян көші-қонына дейін Балқанда тұрғандардан мұраға қалған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Македониялықтарда I2a1b, E V13, J2a, R1a1, R1b, G2a сияқты Y-ДНК гаплогруппаларының әртүрлі жиынтығы маңызды деңгейде табылды, бұл демографиялық процестердің күрделі үлгісін көрсетеді. Осы гаплогруппалардың ұқсас таралуы көршілес халықтарда да кездеседі. I2a1b және R1a1 әдетте Еуропаның славян тілінде сөйлейтін халықтарында кездеседі, ал E V13 және J2 сияқты гаплогруппалар көршілес славян емес халықтарда жоғары жиілікте кездеседі. Тіл мен этникалық тегіне қарамастан, генетикалық ұқсастық еуропалық халықтар арасында географиялық жақындықпен тығыз байланысты. Халықтық генетикаға келсек, Оңтүстік-Шығыс Еуропаның барлық аймақтарында жергілікті Византиялық және шапқындар славян халқының арақатынасы бірдей болған жоқ. Шығыс Балқан аумағында (Македония, Фракия және Мозия) славяндарға қарағанда жергілікті тұрғындардың үлесі айтарлықтай жоғары болды. Балқан славяндарының көпшілігі Шығыс Карпат жолы арқылы келгенін ескерсек, шығыстағы пайыздық көрсеткіштің төмен болуы сол аймақтағы славяндардың саны Батыс Оңтүстік славяндарынан кем болғанын білдірмейді. Керісінше, Батыс Оңтүстік славяндарының аумағында құлдырау болды, ол сол жерде негізін қалаушы әсерін тудырды. Македония аймағы Дунайға жақын шекаралық провинцияларға қарағанда аз зардап шекті, Охрид, Битола қалалары мен форттары, сондай-ақ Виа Эгнатия бойында орналасқан. Релокациялар мен Византия дәуірінің мәдени байланыстары македониялық тектің демографиялық процестерін одан әрі қалыптастырды. Дегенмен, тіпті қазіргі Пелопоннес гректерінің арасында да славян тегінің аз, бірақ маңызды үлесі бар, ол 0,2%-дан 14,4%-ға дейін ауыспайды.