Кіріспе

Австралиялық ғалым Джордж Элтон Мейо (26 желтоқсан 1880 жыл – 7 қыркүйек 1949 жыл) – Австралияда туған психолог, өнеркәсіптік зерттеуші және ұйымдық теоретик. Мейо Аделаида университетінде білім алып, философия және психология мамандығы бойынша үздік дипломмен бакалавр дәрежесін алды. Ол 1911-1922 жылдар аралығында UQ-да психология және психикалық философия пәнінен лекция оқыды, содан кейін АҚШ-қа аттанды. Филадельфияда ол тоқыма фабрикасындағы жоғары кадр алмасуын азайту үшін зерттеу жүргізді. Мейоның Хоторн зерттеулерімен байланысы, сондай-ақ Австралиядағы зерттеулері мен жұмысы оның сол кездегі көптеген әлеуметтік ғалымдарға берілмеген үлкен құрметке ие болуына әкелді. Мейо бизнес-менеджмент, өнеркәсіптік социология, философия және әлеуметтік психология сияқты бірнеше салаға маңызды үлес қосты. Оның өнеркәсіптегі далалық зерттеулері өндірістік және ұйымдық психологияға елеулі әсер етті. Трахейрдің сөзінше, Мейо "индустриялық өркениеттің адам, әлеуметтік және саяси проблемаларына жақын назар аударғанда, қазіргі кезде ұйымдық мінез-құлық деп аталатын ғылыми зерттеуді қалыптастырғанымен танымал" (15-бет).

Ерте өмір және білім

Мейо – Джордж Гиббс Мейоның тұңғыш ұлы, суретші, кейіннен инженер-құрылысшы, және оның әйелі Генриетта Мэри Мейо (қыз есімі Дональдсон). Оның әкесі Джордж Мейо (1807–1894) Оңтүстік Австралиядағы белгілі дәрігер болған. Элтон Австралиядағы бірнеше мектепте оқыды (Квинс-школа, Сент-Питер колледжі және Аделаида университеті), ал 1901 жылдан кейін Эдинбург және Лондон университеттерінің медицина факультетіне түсті, бірақ екеуін де бітірген жоқ. 1903 жылы Батыс Африкаға сапар шекті, ал Лондонға оралғаннан кейін журналдарға мақалалар жазып, Working Men's College-да ағылшын тілінен сабақ берді. 1905 жылы Аделаидаға оралып, J. H. Sherring & Co баспа фирмасында серіктес болды, бірақ 1907 жылы Уильям Митчелл басқаратын философия және психология факультетіне қайта оралды. Ол психология бойынша Роби Флетчер сыйлығын жеңіп алды және құрметпен диплом алды (B. A., 1910; M. A., 1926) және ғылыми зерттеулер саласындағы Дэвид Мюррей стипендиясын иеленді. 1911 жылы ол Квинсленд университетіндегі жаңа университетте психикалық және моральдық философиядан алғашқы лекциятор болды, ал 1919–1923 жылдары ондағы философия кафедрасын басқарды. Ол Пенсильвания университетіне көшті, бірақ мансабының көп бөлігін Гарвард бизнес мектебінде (1926–1947) өткізді, онда ол өнеркәсіптік зерттеулер профессоры қызметін атқарды. Квинсленд университетіндегі кезеңде оның мансабына екі фактор әсер етті: әлеуметтік антрополог Бронислав Малиновскиймен достығы және Бірінші дүниежүзілік соғыстан қайтып келген «соққыға түскен» (shell shock) жағдайларымен жұмыс істеуі. Малиновски Майомен Тробриан аралдарына бара жатқанда танысты; олар жақын дос болып, Малиновски 1942 жылы қайтыс болғанға дейін үнемі хабарласып тұрды. «Соққыға түскен» әскерлермен жұмыс істеу Майоның клиникалық психологияға деген қызығушылығын арттырып, психотерапиядағы шеберлігін дамытты. Осы тұрғыда француз психиатры Пьер Жанеттің гистерия және мания туралы еңбектері оған үлкен әсер етті, ал Жанет Зигмунд Фрейдтің сыншысы болды. Өмірінің соңына дейін Мейо белсенді психотерапевт болды және осы тәжірибесі Америкадағы теориялық және әдістемелік жұмысына маңызды ықпал етті.

Зерттеу

Мейоның (1924) алғашқы зерттеу жұмыстарының бірі Филадельфиядағы тоқыма фабрикасының жұмысшыларына қатысты. Фабрикада жұмысшылардың ауысу деңгейі жоғары болған. Мейо орауыш бөліміндегі монотонды жұмыстың жұмысшыларда психикалық бұзылыстарға әкелетініне сенді. Ол демалыс уақыты енгізу жұмысшылардың ауысуын азайтуға көмектесетінін анықтады. Бұл зерттеу Мейоның АҚШ-та кеңінен танылуына ықпал етті. 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында «Хоторн зерттеулері» аясында жүргізген зерттеулері жұмыстағы адамдардың мінез-құлқына топтардың қаншалықты әсер ететінін көрсетті. Элтон Мейо сұхбаттасудың негізгі қағидаларын қалыптастырды, осы қағидалар соңғы жарты ғасырда басшылық, коучинг және менторлық туралы көптеген нұсқаулықтарда қайталанды.

Хоторн зерттеулері

Фриц Дж. Ройтлисбергер, Мейоның аспиранты, және Уильям Дж. Диксон, Батыс Электрдегі қызметкерлермен қарым-қатынас бөлімінің басшысы, практикалық зерттеулердің көп бөлігін жүргізді, ал Мейо Иллинойс штатының Чикаго қаласындағы Хоторн зауытына сирек баратын. Мейоның қорытындысы бойынша, өнімділік жұмыс тобындағы бейресми әлеуметтік қарым-қатынас үлгілеріне ішінара байланысты. Мейо бизнес лидерлерімен сөйлескенде, жұмысшылар арасындағы бейресми байланыстардың мәнін түсіне білген менеджерлер басқару үшін пайдалы шешімдер қабылдай алады деген идеяны ұсынды. Зерттеудің сапалық аспектілері жұмысшылар арасындағы ынтымақтастық нормаларының өнімділікке байланысты екенін көрсетті.

Майоның біліктілігі

Биографтар Мейоның еңбегіне келіссе де, оның біліктілігі туралы пікір бірікпеген. «Британ энциклопедиясы», тарихи тұлғалар сөздігі, Каллен және оның ішінде Рейнхард Бендикс пен Ллойд Х. Фишер Мейоны Хоторн зерттемелерінің нәтижелерін жалпылауы үшін сынады. Олар Мейоның зерттеулері шағын, оқшауланған топтарға қатысты екенін, ал ол қол жеткізген жағдайлар мен бақылауды үлкен топтар мен фабрикалық ортада қайта жасай алудың мүмкін еместігін айтты. Оның теориялары адамдардың табиғатынан ынтымақтастыққа және топ құруға ұмтылуына негізделген, ал ол Хосе Ортега и Гассеттің «бейтаныс» идеясының мүмкіндігін ескермеді, бұл идея адамдардың табиғатынан басқаларға күдікпен қарауынан туындайды. Соңғы жылдары, 2003 жылы Джеймс Хоупс Мейоны «демократияны емдеумен алмастырғаны» үшін сынады. Хоторнның бастапқы деректерін қайта талдау зерттеудің сапасының төмен екенін көрсетті.

Жарияланымдар

Джордж Элтон Майо: Пьер Жанеттің психологиясы, Лондон: Гринвуд Пресс, 1972; Рутледж, 2013 жылғы қайта басылымы. Джордж Элтон Майо: Индустриялық өркениеттің адамдық проблемалары, Рутледж, 2003 жылғы қайта басылымы. Джордж Элтон Майо: Бизнес және басқарудағы сын тұжырымдары, ред. Джон Каннингэм Вуд, Майкл С. Вуд, 2004 жыл. Джордж Элтон Майо: Индустриялық өркениеттің әлеуметтік проблемалары, Рутледж, 2007 жыл.