Кіріспе

Тілдің ырғақты өзгерістер арқылы жасалатын акценттері

Ырғақты акценті бар тіл – сөйлеген кезде сөздердегі немесе морфемалардағы белгілі бір буындар, ағылшын тілі сияқты дауыс күші немесе ұзақтығы арқылы емес, ерекше көзге түсетін ырғақ (тілдік тон) арқылы ерекшеленіп, маңызды болады. Ырғақты акценті бар тілдер Вьетнам, Тай және Стандартты қытай тілдері сияқты толық тонды тілдерден де өзгеше. Оларда әр буынның дербес тоны болуы мүмкін. Кейбір ғалымдар "ырғақты акцент" терминінің толыққанды анықталмағанын және ырғақты акценті бар тілдердің жалпы тонды тілдердің бір саласы ғана екенін айтады. Ырғақты акценті бар тілдер деп сипатталатындар: серб-хорват тілінің көптеген диалектілері, словен, балтық тілдері, көне грек, ведалық санскрит, тлингит, түрік, жапон, лимбург, норвег, швед (бірақ Финляндияда емес), батыс баск, яки, корей тілінің кейбір диалектілері, шанхай және ливон тілдері. Ырғақты акценті бар тілдер көбінесе екі топқа бөлінеді: Токио жапон, батыс баск немесе парсы тілдері сияқты акценттелген буында бір ырғақ контуры бар тілдер (мысалы, жоғары немесе жоғарыдан төмен); және панджаби, швед немесе серб-хорват тілдері сияқты акценттелген буында бірнеше ырғақ контуры болатын тілдер. Соңғы жағдайда акценттелген буын басқаша да баса айтылуы мүмкін. Кейбір тілдерде акцентсіз сөздер де болады (мысалы, жапон және батыс баск тілдерінде); ал басқаларында барлық маңызды сөздер акцентпен айтылады (мысалы, Blackfoot және Barasana тілдерінде). "Акцент" термині басқа бір ерекшелікті білдіру үшін де қолданылады, атап айтқанда, сөйлеу кезінде ырғақты пайдаланып, сөйлемдегі буынға немесе мораға ерекше мән беру үшін.

Анықтамалар

Ғалымдар дыбыс акценті тілінің әртүрлі анықтамаларын береді. Типикалық анықтама мынадай: «Дыбыс акценті жүйелері – бұл бір сөздің бір буыны басқа буындарға қарағанда көбірек ерекшеленетін жүйелер, бұл ерекшелену биіктік арқылы жүзеге асырылады» (Zanten and Dol, 2010). Яғни, дыбыс акценті тілінде сөздің қалай айтылатынын көрсету үшін, стресс акценті тіліндегідей, сөздің тек бір буынын акценттелген деп белгілеу керек, әр буынның тонын нақтыламау керек. Сөз немесе морфемада бір ғана ерекше буын болуының ерекшелігі кульминативтілік деп аталады. Дыбыс акценті тілдерін стресс тілдерінен ажырату үшін тағы бір қасиет ұсынылады: «Дыбыс акценті тілдері акценттелген буындардағы инвариантты тондық контурлардың критерийін қанағаттандыруы керек. Бұл таза стресс тілдері үшін емес, онда стресс буындарының тондық контурлары еркін өзгеруі мүмкін» (Hayes, 1995). Бұл көптеген дыбыс акценті тілдеріне тән болса да, франкондық диалекттер сияқты, контурлары өзгеретін тілдер де бар, мысалы, сұрау және хабарлама сөйлемдері арасында. Дегенмен, басқа ғалымдар келіспейді және қарқындылық пен ұзақтықтың да дыбыс акценті тілдерінің акцентінде рөл атқара алатынын айтады. Бұл әрқашан дыбыс акценті тілдеріне тән емес, олардың кейбіреулерінде, мысалы, жапон және солтүстік бискай баск тілдерінде акцентсіз сөздер бар. Бірақ әр сөздің акценті бар дыбыс акценті тілдері де кездеседі. Алайда, дыбыс акценті тілінің, стресс акценті тілінің және тоналды тілдің айырмашылығы көбінесе анық емес. «Шындығында, нақты бір дыбыс жүйесін тоналды немесе акцентті деп сипаттаудың дұрыс екенін анықтау көбінесе қиын. Көтерілген биіктік, әсіресе дауысты буынның ұзақтығымен сәйкес келгенде, буынды сезімдік тұрғыдан ерекшелендіреді, сондықтан нақты бір тілде биіктік стресс сияқты немесе тон сияқты рөл атқаратынын анықтау үшін көбінесе егжей-тегжейлі фонетикалық және фонологиялық талдау қажет» (Downing). Ларри Хайман тонның әртүрлі типологиялық ерекшеліктерден тұратынын, оларды бір-біріне тәуелсіз араластыруға болатынын айтады. Хайман биіктік акценті туралы тұтас анықтама болуы мүмкін емес деп мәлімдейді, өйткені бұл термин тондық жүйе қасиеттерінің прототиптік емес комбинацияларына ие тілдерді сипаттайды (немесе тондық жүйе, әдетте әлі де прототиптік емес, және стресс жүйесі бір мезгілде). Барлық дыбыс акценті тілдерін таза тоналды тұрғыдан талдауға болады, сондықтан Хайманның пікірінше, «дыбыс акценті» термині тондық жүйе ретінде танылатын нәрсені кеңірек түсінумен алмастырылуы керек. Осылайша, барлық «дыбыс акценті» тілдері тоналды тілдер болып табылады және тондық жүйелер ішінде тарихи түрде мойындалғаннан гөрі көп алуандық бар.

Жоғары және төмен дыбыс

Тілде ерекше бір дыбыс белгісіз буындарға қарама-қарсы белгіленген болса, көбінесе ол жоғары дыбыс болады. Дегенмен, белгіленген дыбысы төмен дыбыс болатын бірнеше тіл де бар, мысалы, Канаданың солтүстік-батысындағы догриб тілі, жапон тілінің Кансай диалектісі және Конгодағы цилуба және руунд сияқты кейбір банту тілдері.

Диссиллабикалық акценттер

Биіктік акценті мен стресс акцентінің арасындағы бір айырмашылық – биіктік акцентінің екі буынға созылып айтылуы жиі кездеседі. Мысалы, серб-хорват тілінде "көтеріңкі" және "төмендейтін" акценттердің айырмашылығы тек акценттен кейінгі буынның биіктігінде байқалады: егер келесі буын акцентті буынмен бірдей немесе одан да жоғары болса, акцент "көтеріңкі" деп есептеледі, ал төмен болса – "төмендейтін" (серб-хорват фонологиясына қараңыз #Биіктік акценті). Ведалық санскритте ежелгі үнді грамматиктері акцентті жоғары биіктікте (удаатта) және келесі буында төмендейтін тон (сварита) ретінде сипаттаған; бірақ кейде екі буын біріккен кезде, жоғары және төмендейтін тон бір буынға біріктірілген. Стандартты швед тілінде акцент 1 мен акцент 2 арасындағы айырмашылықты екі немесе одан көп буыннан тұратын сөздерде ғана естіуге болады, себебі тонды білдіру үшін екі буын қажет. Вярмланд пен Норрландта акцент 1 және 2 бір буынды сөздерде де естіледі. Стокгольмнің орталық швед диалектісінде акцент 1 – LHL контуры, ал акцент 2 – HLHL контуры, екінші шыңы екінші буында орналасқан. Уэльс тілінде көптеген сөздерде акцент соңғы буыннан бұрынғы буында төмен тон ретінде (осы буын да стресспен айтылады) және соңғы буында жоғары тон ретінде көрінеді; бірақ кейбір диалекттерде бұл LH контуры соңғы буыннан бұрынғы буынның ішінде толығымен орын алуы мүмкін. Сонымен қатар, Малавидің чичева тілінде соңғы буындағы тон көбінесе соңғы буыннан бұрынғы буынға таралады, сондықтан Чичева сөзі шын мәнінде екі орта тонмен Чичева немесе соңғы буында көтеріңкі тонмен Chichěwā деп айтылады. Сөйлем соңында ол Chichěwà болып, соңғы буыннан бұрынғы буында көтеріңкі және соңғы буында төмен тонмен айтылады.

Ең көп кешігу

Толық тоналды тілдерде де, питч акценті бар тілдерде де кездесетін құбылыс – шыңның кешігуі. Бұл жағдайда, жоғары тонның ең биік нүктесі (шыңы) сөзбен толық сәйкес келмей, келесі сөздің басында жетеді, соның салдарынан жоғары тон екі сөз бойына созылғандай сезім тудырады. Жоғарыда сипатталған Ведалық санскрит акценті осы шыңның кешігуінің мысалы ретінде қарастырылған. Ежелгі грек тілінде де, мысалы, οἶκοι ("үйлер") сөзінде акцент "oi" буынның бірінші жартысына, ал οἴκοι ("үйде") сөзінде екінші жартысына түседі. Басқаша талдау бойынша, луганда және Ежелгі грек тілдері акцентті буында әртүрлі контурларды таңдау мүмкіндігі бар тілдер тобына жатады.

Күту

Кейбір дыбыс биіктігіне негізделген тілдерде акценттің жоғары тондылығы алдыңғы буын немесе буындарда көрініс табуы мүмкін, мысалы, жапон тіліндегі atámá ga "бас", баск тіліндегі lagúnén amúma "достың әжесі", түрік тіліндегі sínírlénmeyecektiniz "сіз ашуланбас едіңіз", және ежелгі грек тіліндегі ápáítéì "талап етеді".

Алға қарай таралу

Кейбір тілдерде дыбыс үндеуінің алға қарай таралуы да жиі кездеседі. Мысалы, Зимбабведегі Солтүстік ндебеле тілінде ú префиксі бойынша тондық акцент соңғы екеуінен басқа сөздегі барлық буынға таралады: úkúhleka "күлу"; úkúhlékísana "бір-бірін күлдіру". Кейде HHHH тізбегі LLLH болып өзгереді, сондықтан туысқан Zulu тілінде осы сөздердің баламасы ukúhleka және ukuhlekísana болып табылады, акцент үштен бірінші буынға жылдырылады. Яки тілінде акцентті буын алдындағы көтерілу арқылы белгіленеді. Жоғары тон акценттен кейін келесі акцентті буынға дейін аздап төмендеп жалғасады. Плато дамуы Чичева тілінде де кездеседі, онда кейбір жағдайларда HLH тізбегі HHH-ға өзгеруі мүмкін. Мысалы, ndí + njingá "велосипедпен" біріксе, ndí njíngá болып, плато пайда болады. Батыс баск және луганда тілдерінде акцентсіз сөздерге автоматты түрде қосылатын жоғары тон фраза бойынша алғашқы акцентке дейін үздіксіз плато ретінде таралуы мүмкін, мысалы, баск тілінде Jonén lágúnén ámúma "Джонның досының әжесі", луганда abántú mú kíbúga "қаладағы адамдар".

Күрделі дыбыс акценттері

Кейбір қарапайым жоғары-төмен акцентті тілдерде, мысалы, көне грек тілінде, ұзын дауыс немесе дифтонгтың акценті дауыстының екі жартысының бірінде болуы мүмкін, бұл көтеріңкі акцент пен төмендейтін акцент арасындағы айырмашылыққа мүмкіндік береді; мысалы, οἴκοι "үйде" және οἶκοι "үйлер". Тілдердің ән салуды қолдану жолдарының көптігіне байланысты, кейбір тіл білімі мамандары, соның ішінде ән тілдерінің маманы Ларри Хайман, "жоғары-төмен акцентті тіл" санатының тұжырымды анықтамасы жоқ екенін және барлық мұндай тілдерді жай ғана "ән тілдері" деп атау керек деп санайды.

Ведалық санскрит

Ведалық санскрит, үнді тілі санскриттің ең ерте түрі, оның ата-тілі үнді-еуропалық тілге өте ұқсас болған дыбыстық акценті болған деп саналады. Көптеген сөздерде дәл бір акцентті буын болған, бірақ негізгі сөйлемдердің толық етістіктері, бастапқы емес шақыру сөздері және кейбір есімдіктер мен бөлшектер сияқты акцентсіз сөздер де болған. Кейде екі акцентпен құралған сөздер кездесетін: ápa bhartávai – "алыстату". Ежелгі үнді грамматиктері акцентті буынды "көтерілген" (уда̄тта) деп сипаттаған, ал одан кейінгі буында төмен қарай жылжу болған, грамматиктер оны "дыбысталған" (svarita) деп атаған. Кейде тіл өзгерісі акцентті буынды келесі svarita буынымен біріктірген, осылай екеуі бір буында бірігіп, "тәуелсіз svarita" деп аталған. Ежелгі үнді грамматиктерінің нақты сипаттамалары уда̄ттаның көтеріңкі әуенмен, ал svaritaның төмендейтін әуенмен сипатталғанын көрсетеді. Ригведада, әндер жинағында, акценттің ең жоғары нүктесі svarita буынының басына дейін жетпеген. Яғни, бұл "жоғары нүктенің кешігуі" мысалы болды (жоғарыда қараңыз).

Литва тілі

Литва тіліндегі ұзын сегменттер екі түрлі екпінге ие болуы мүмкін: көтеріңкі немесе төмендегіш. "Ұзын сегменттер" – ұзын дауыстылар, дифтонгтар немесе егер олар басымды буын болса, дауыстыдан кейін сондауыш келетін тізбек ретінде анықталады. Айтылуы орфографиялық жағынан бірдей болатын минималды жұптарды ажырату үшін тек қана екпін ерекшелік ретінде қолданылуы мүмкін, мысалы, kar̃tų 'time:gen. pl' және kártų 'hang:irr.3' (көтеріңкі екпін тильдамен, ал төмендегіш екпін жік акцентпен белгіленеді).

Латвия тілі

Латвия тілінде ұзын сегменттер (литва тіліндегідей критерийлер) латыш лингвистерінің тильда, циркумфлекс немесе ауыр акцентпен көрсетілген үш биіктіктің біріне (интонациялар немесе нақтырақ zilbes intonācijas) ие бола алады: деңгейлі ("stiepta"), сынған ("lauzta") немесе төмендейтін ("krītoša"). (Индоевропалық) латыш және (уралдық) ливон тілдері филогенетикалық жағынан туыс емес (түрлі тілдер отбасыларынан шыққан) болса да, екеуі де фонология тұрғысынан бір-біріне қатты әсер етті. Ливон тілі бұл ерекшелікті латыш тілінен алған ба, әлде керісінше ма, бұл туралы пікір таласады; алайда, ливон тілі бұл ерекшелікке ие жалғыз фин-угор тілі болғандықтан, зерттеушілердің көпшілігі бұл латыш тілінің ливон тіліне әсерінің нәтижесі деп санайды, керісінше емес. Тональды акцент келесі рейнланд тілдерінде немесе диалектілерінде кездеседі: лимбург, рипуар және мозель франкондары (люксембургті қоспағанда). Кейде оларды жалпы алғанда Батыс Орталық неміс тоналды тілдері деп атайды. Бұл диалекттерде "тональдық акцент 1" және "тональдық акцент 2" деп аталатын екі түрлі тональды контурлар арасында айырмашылық бар. Литва тіліндегідей, айырмашылық тек баса айтылған буындарда және көбінесе тек буында ұзын дауысты немесе дифтонг немесе дауысты бар болса, сол буында соңынан сонант (р, л, м, н, ŋ) келеді. Қысқа дауысты ғана бар басатын буындарда дыбыстар арасында айырмашылық жоқ. Швед тілінде акценттік жүйе ұқсас болғанымен, екеуі де тәуелсіз пайда болды деп есептеледі. Швед тілінен айырмашылығы, онда дыбыстар бір буынды сөздерде көрсетілмейді (солтүстік және батыс диалекттерден басқа), франкон диалекттерінде бұл жиі кездеседі, мысалы, (рипуар диалектісі) zɛɪ1 "елеуіш" және zɛɪ2 "ол". Екі акцент әр түрлі диалекттерде әртүрлі жүзеге асады. Мысалы, Кельн қаласында 1-ші акцент буынның басында күрт төмендейді, ал 2-ші акцент төмендеуден бұрын біраз уақыт бойы деңгейде қалады. Ал Кобленцке жақын Арцбахта 1-ші акцент біршама көтеріледі немесе деңгейде қалады, ал 2-ші акцент күрт төмендейді, яғни Кельн үлгісіне қарағанда керісінше. Бельгияның Лимбург аймағындағы Хассельтте 1-ші акцент жоғарылап, төмендейді, ал 2-ші акцент төмендеп, содан кейін жоғарылап, тағы да төмендейді. Бұл үш түр А, В және 0 ережелері деп аталады. Адам Вредедің Кельн диалектісінің сөздігі 2-ші акцентті де анық емес деп қарастырады; жоғарыда келтірілген мысалдар zɛɪ1 "елеуіш" және zɛɪ2 "ол", "олар" тиісінше (zeiː) және (zei) деп жазылады. (Сөздіктің әртүрлі транскрипциясы Кельн тілінде айналадағы диалекттерге қарағанда өзгеше айтылуымен байланысты).

Словения тілі

Словения тілінде екі стандартты акценттік жүйе бар: ескі, тоналды, үш "биіктік акцентімен", және жаңа, динамикалық (яғни, стресс негізделген), дауысы жоғарырақ және ұзақ созылатын буындармен. Стресс негізделген жүйе Словенияның үштен екі бөлігінде тоналды акцент жоғалғандықтан енгізілді. Бірақ, іс жүзінде, тіпті стресс негізделген акценттік жүйе де абстрактілі идеал ғана, ал сөйлеушілер стандартты словен тілінде сөйлеуге тырысқанда да көбінесе өз диалектілерін сақтайды. Мысалы, Словенияның батысындағы қалалық диалекттердің өкілдері ерекше ұзындығы жоқ болса, стандартты тілде сөйлегенде сандық оппозицияны жасай алмайды. Ескі акценттік жүйе тоналды және еркін (jágoda 'құлушқа', malína 'рассбери', gospodár 'ие, мырза'). Акценттердің үш түрі бар: қысқа төмендеу (è), ұзақ төмендеу (ȇ) және ұзақ көтерілу (é). Соңғы емес буындарда әрқашан ұзақ акценттер болады: rakîta 'crustacea', tetíva 'көктамыр'. Қысқа төмендеу акценті әрқашан соңғы буында болады: bràt 'бауыр'. Акценттердің арасында үш түрлі қарама-қайшылық тек сонда ғана болуы мүмкін: deskà 'тақта' : blagọ̑ 'тауар' : gospá 'ханым'. Акцент жалғау парадигмасы бойынша жылжымалы болуы мүмкін: dȃr — darȗ, góra — gorẹ́ — goràm, bràt — bráta — o brȃtu, kráva — krȃv, vóda — vodọ̑ — na vọ̑do). Ашық e және o (ұзақ немесе қысқа) және жабық ẹ және ọ (әрқашан ұзақ) арасында айырмашылық жасалады.

Банту тілдері

Банту тілдері – 550-ге жуық тілден тұратын үлкен топ, олар Оңтүстік және Орталық Африканың көп бөлігінде таралған. Протобанту тілінде екі тон болған деп есептеледі: H және L. Дегенмен, жоғарыда айтылғандай, оның питч акценті жүйесі болмаған, себебі HL, HH, LH және LL сияқты сөздер кездеседі: *káda "көмір", *cómbá "балық", *nyangá "мүйіз" және *tope "балшық". Яғни, *cómbá сияқты кейбір сөздерде екі жоғары тон болуы мүмкін, ал басқаларында бір тон немесе тон болмауы мүмкін. Бірақ, уақыт өте келе, Meeussen ережесі сияқты процестер, мысалы HHH тізбегі HLL, LHL немесе LLH болып өзгеруі, көптеген Банту тілдерінде сөздердегі бір тоннан басқа барлық тонды жоюға алып келді, оларды акценттің орнына қойды. Басқа тілдерде, мысалы, кхоса тілінде, жоғары тон соңғы буынға дейінгі буынға тартылады, бірақ соңғы буын басым болады. Демократиялық Конго Республикасында кең таралған цилуба және руунд тілдері "тонның керілуі" құбылысымен қызығушылық тудырады. Төмен тон басқа тілдерде жоғары тон болатын жерлерде фонетикалық роль атқарады. Мысалы, *mukíla "құйрық" сөзінде, көптеген басқа Банту тілдері екінші буында жоғары тонды қолданса, Чилубада mukìla, ал Руундта mukìl болып, төмен тонды акцентпен айтылады.