Джордж Александр Келли: Тұлғаны зерттеуші және жеке құрылымдар психологиясы

Кіріспе

Американдық жеке тұлға теориясының маманы (1905–1967)

Джордж Александр Келли (28 сәуір, 1905 – 6 наурыз, 1967) – американдық психолог, терапевт, педагог және жеке тұлға теориясының маманы. Ол клиникалық психология тарихындағы негізін қалаушылардың бірі саналады және жеке құрылымдық психология теориясымен танымал. Келлидің еңбектері психологияның көптеген саласына әсер етті – конструктивтік, гуманистік, экзистенциалдық және когнитивтік психология сияқты.

Өмірбаян

Джордж Александр Келли 1905 жылы Канзас штатының Перт қаласына жақын жердегі фермада екі қатаң діндар ата-анасының отбасында дүниеге келді. Ол олардың жалғыз баласы еді. Балалық шағында олар жиі көшіп-қонып жүрді, нәтижесінде ерте білім алуы үзіліске ұшырады. Кейіннен ол Friends University және Park College-те оқып, физика және математика мамандықтары бойынша бакалавр дәрежесін алды. Ол ерте кезден-ақ әлеуметтік мәселелерге қызығушылық танытып, Канзас университетінде әлеуметтанудан магистрлік дәреже алды, онда жұмысшылардың бос уақытында атқаратын іс-әрекеттері туралы диссертация қорғады. Келли әртүрлі колледждерде және басқа да оқу орындарында сабақ берді, сабақ тақырыптары сөйлеу өнерінен бастап "америкалық мәдениетті қабылдауға" дейін болды. 1929 жылы, алмасу бағдарламасы бойынша стипендия алғаннан кейін, ол Шотландиядағы Эдинбург университетінде білім беру бакалавры дәрежесін алды. Оның диссертациясы сөйлеу және оқу қабілеттерінің бұзылуына арналған еді. 1955 жылы "Жеке конструкциялар психологиясы" жарық көрді және бірден халықаралық деңгейде танылды, оған АҚШ-тың, сондай-ақ Еуропаның, бұрынғы Кеңес Одағының, Оңтүстік Американың, Кариб бассейнінің және Азияның түрлі университеттерінде шақырулар келіп түсті. 1964 жылы Келли Гуманистік психология қауымдастығы (AHP) деп аталатын Бірінші Олд-Сейбрук конференциясына мақала жазды. Келлидің "Агрессия қаупі" атты мақаласы кейін "Гуманистік психология журналында" жарияланды. Келли Огайо штатының университетінен АҚШ-тағы Брандейс университетіне психология факультетіне ауысты. Жеке құрылымдар теориясы адамның өмірдегі психологиялық стресстермен күресу арқылы қалыптастырған әлемдік картасын зерттейді. Бірақ адамдар табиғи ғалымдар болғандықтан, олар кейде әлемді түсіндіру үшін қазіргі әлеуметтік жағдайларына сәйкес келмейтін, ерекше тәжірибелермен бұрмаланған жүйелерді қолданады. Оқиғаларды сипаттауға және/немесе болжауға созылмалы түрде сәтсіз болатын және адамның өзгеріп жатқан әлеуметтік ортасын түсіну және болжау үшін тиісті түрде қайта қарастырылмаған құрылыс жүйесі психопатологияның (немесе психикалық аурудың) негізі болып саналады. Келлидің "Жеке конструкциялар психологиясы" атты еңбегі 1955 жылы, Келли Огайо штатының университетінде профессор болып жұмыс істеген кезде жазылған. Кітаптың алғашқы үш тарауы 1963 жылы У. В. Нортон баспасында қайта басылды және тек оның жеке тұлға теориясынан тұрады, ол көптеген жеке тұлғалық кітаптарда қамтылған. Қайта басылымда Келлидің бағалау әдісі – реп-сеткалық тест және оның психотерапия әдістерінің бірі (белгілі рөлдер терапиясы) алынып тасталды, ол оның ұсынған түрінде сирек қолданылады. Келли әр адамның сөздің мағынасын өзіндік түсіндіретініне сенді. Егер біреу әпкесі ұялшақ деп айтса, "ұялшақ" сөзі әртүрлі мағынада түсіндіріледі, ол адамның "ұялшақ" сөзімен байланысты қалыптасқан жеке түсінігіне байланысты. Келли адамның дүниеге деген көзқарасын олардың құрылымдары арқылы түсінгісі келді. Екінші жағынан, Келлидің адамдарды табиғи ғалымдар ретінде қарастырған негізгі көзқарасы 70-ші жылдардың аяғы мен 80-ші жылдардың басында дамыған когнитивті-мінездік терапияның кейінгі түрлеріне және Келлидің феноменологиялық көзқарасына және оның әлеуметтік ақпаратты схемалық өңдеу туралы түсінігіне сүйенген интерсубъективті психоанализге енгізілді. Келлидің жеке тұлға теориясы, бір жағынан диск теорияларынан (психодинамикалық модельдер сияқты) және екінші жағынан мінез-құлық теорияларынан ерекшеленді, өйткені адамдар тек инстинкттермен (жыныстық және агрессивті дисктер сияқты) немесе оқыту тарихымен емес, сонымен қатар олардың әлеуметтік ортадағы оқиғаларды сипаттау және болжау қажеттілігімен ынталандырылды. Адамдардың тәжірибе құру үшін дамыған құрылымдары өзгеруге бейім болғандықтан, Келлидің жеке тұлға теориясы диск теориясынан немесе оқыту теориясынан гөрі детерминистік емес. Адамдар әлемге деген көзқарастарын өзгерте алады, сонымен бірге олармен қарым-қатынас жасау, оған деген сезімдерін және тіпті басқалардың оларға деген реакциясын да өзгерте алады. Осы себепті бұл экзистенциалдық теория, ол адамзаттың өзін қайта құруға мүмкіндігі бар деп санайды, бұл ұғымды Келли конструктивті альтернативизм деп атады. Құрылымдар адамның әлеміне белгілі бір тәртіп, анықтық және болжауды қамтамасыз етеді. Келли өзінің екі томдығында көптеген философтарға сілтеме жасады, бірақ жаңа тәжірибе бір мезгілде жаңа және таныс болуы (оған қойылған үлгілерге байланысты) Гераклиттің: "Біз бір және де бірдей емес өзенге енеміз" деген ойына жақын. Тәжірибе жаңа, бірақ тарихи құрылымдармен түсіндірілгендіктен таныс. Келли құрылымдарды екіполюстік санаттар ретінде анықтады – үшіншіден екі нәрсенің ұқсас және әртүрлі болуы, адамдар әлемді түсіну үшін қолданады. Мұндай құрылымдардың мысалдары: "тартымды", "ақылды", "мейірімді". Құрылым әрқашан контрастты білдіреді. Сондықтан, егер адамдар басқаларды тартымды, ақылды немесе мейірімді деп санаса, кері полюстік те түсініледі. Бұл дегеніміз, мұндай адамдар басқаларды "ұсқынсыз", "ақымақ" немесе "қатал" құрылымдары тұрғысынан да бағалауы мүмкін. Кейбір жағдайларда, егер адамның құрылымдық жүйесі бұзылған болса, кері полюстік айтылмаған немесе ерекше болады. Нақты құрылымның маңыздылығы адамдар арасында әртүрлі болады. Құрылымдық жүйенің бейімделуі қолданылған жағдайға қаншалықты сәйкес келеді және оқиғаларды болжауда қаншалықты пайдалы екенімен өлшенді. Барлық құрылымдар әр жағдайларда қолданылмайды, өйткені олардың шектеулі диапазоны бар (қолдану диапазоны). Бейімделген адамдар жаңа ақпаратты (немесе деректерді) кездестіргенде өз құрылымдарын үнемі қайта қарастырып, жаңартып отырады. Келлидің теориясы негізгі постулат пен қатарлылықтар жиынтығымен тексеруге болатын ғылыми трактат ретінде құрылған. Негізгі постулат: "Адамның процестері оның оқиғаларды қалай күтетінімен психологиялық түрде байланысты". Құрылымдық қатарлылық: "Адам оқиғаларды олардың қайталануын түсіндіру арқылы күтеді". Бұл дегеніміз, адамдар әлеуметтік ортадағы оқиғаларды өткен оқиғамен ұқсастық табу арқылы (қайталануды түсіндіру арқылы) күтеді. Тәжірибелік қатарлылық: "Адамның құрылымдық жүйесі оқиғалардың қайталануын сәтті түсіндіре келе өзгереді". Дихотомиялық қатарлылық: "Адамның құрылымдық жүйесі шекті сандағы дихотомиялық құрылымдардан тұрады". Ұйымдық қатарлылық: "Әр адам оқиғаларды күту үшін ыңғайлы, құрылымдық жүйені құрастырады, ол құрылымдар арасындағы реттік қатынастарды қамтиды". Диапазондық қатарлылық: "Құрылым тек шекті оқиғалар диапазоны үшін ыңғайлы". Модуляциялық қатарлылық: "Адамның құрылымдық жүйесіндегі өзгеріс құрылымдардың өткірлігімен шектеледі, олардың қолдану диапазонында өзгерістер жатыр". Таңдау қатарлылық: "Адам дихотомиялық құрылымда өзі үшін жүйесін кеңейту және анықтау мүмкіндігі жоғары баламаны таңдайды". Жекелік қатарлылық: "Адамдар оқиғаларды құрылымдауда бір-бірінен өзгеше". Ортақтық қатарлылық: "Егер бір адам басқа адам қолданған тәжірибе құрылымын қолданса, оның психологиялық процестері басқа адамға ұқсас". Фрагментациялық қатарлылық: "Адам бір-бірімен логикалық тұрғыдан үйлеспейтін құрылымдық жүйелердің әртүрлі түрлерін қатарынан қолдануы мүмкін". Әлеуметтік қатарлылық: "Егер бір адам басқа адамның құрылымдық процестерін түсіндірсе, ол басқа адамды қатыстыратын әлеуметтік процесте рөл атқаруы мүмкін". Бұзылған құрылымдар – бұл құрылымдық жүйе әлеуметтік оқиғаларды болжауда пайдалы болмайтын және жаңа ақпаратқа бейімделу үшін өзгере алмайтын құрылымдар. Көптеген жағдайларда Келлидің психопатология теориясы (немесе психикалық аурулар) нашар теорияны анықтайтын элементтерге ұқсас. Бұзылған құрылымдық жүйе оқиғаларды дәл болжамайды немесе…

George Alexander Kelly was born in 1905 on a farm near Perth, Kansas to two strictly religious parents. He was their only child. They moved frequently during his childhood years, resulting in a fragmented early education. He later attended Friends University and Park College, where he received a bachelor's degree in physics and mathematics. Early on, he was interested in social problems, and he went on to get his master's degree in sociology at the University of Kansas, where he wrote a thesis on workers' leisure activities. Kelly taught at various colleges and other institutions, with course topics ranging from speech making to "Americanization". In 1929, after receiving an exchange scholarship, he completed a Bachelor of Education degree at the University of Edinburgh in Scotland, His dissertation was on speech and reading disabilities. The Psychology of Personal Constructs was published in 1955 and achieved immediate international recognition, gaining him visiting appointments at various universities in the US as well as in Europe, the former Soviet Union, South America, the Caribbean, and Asia. In 1964, Kelly wrote a paper for the First Old Saybrook Conference, which has been renamed to Association for Humanistic Psychology (AHP). Kelly's paper, "The threat of aggression", was later published in the Journal of Humanistic Psychology. Kelly transferred from Ohio State University to Brandeis University in the United States for the psychology department. Personal construct theory explores the individual's map they form by coping with the psychological stresses of their lives. But because people are naive scientists, they sometimes employ systems for construing the world that are distorted by idiosyncratic experiences not applicable to their current social situation. A system of construction that chronically fails to characterize and/or predict events, and is not appropriately revised to comprehend and predict one's changing social world, is considered to underlie psychopathology (or mental illness.) The body of Kelly's work, The Psychology of Personal Constructs, was written in 1955 when Kelly was a professor at Ohio State University. The first three chapters of the book were republished by W. W. Norton in paperback in 1963 and consist only of his theory of personality which is covered in most personality books. The re publication omitted Kelly's assessment technique, the rep grid test, and one of his techniques of psychotherapy (fixed role therapy), which is rarely practiced in the form he proposed. Kelly believed that each person had their own idea of what a word meant. If someone were to say their sister is shy, the word "shy" would be interpreted in different ways depending on the person's personal constructs they had already associated with the word "shy". Kelly wanted to know how the individual made sense of the world based on their constructs. On the other hand, Kelly's fundamental view of people as naive scientists was incorporated into most later developed forms of cognitive behavioral therapy that blossomed in the late 70s and early 80s, and into intersubjective psychoanalysis which leaned heavily on Kelly's phenomenological perspective and his notion of schematic processing of social information. Kelly's personality theory was distinguished from drive theories (such as psychodynamic models) on the one hand, and from behavioral theories on the other, in that people were not seen as solely motivated by instincts (such as sexual and aggressive drives) or learning history but by their need to characterize and predict events in their social world. Because the constructs people developed for construing experience have the potential to change, Kelly's theory of personality is less deterministic than drive theory or learning theory. People could conceivably change their view of the world and in so doing change the way they interacted with it, felt about it, and even others' reactions to them. For this reason, it is an existential theory, regarding humankind as having a choice to reconstrue themselves, a concept Kelly referred to as constructive alternativism. Constructs provide a certain order, clarity, and prediction to a person's world. Kelly referenced many philosophers in his two volumes but the theme of new experience being at once novel and familiar (due to the templates placed on it) is closely akin to the notion of Heraclitus: "we step and do not step in the same rivers." Experience is new but familiar to the extent that it is construed with historically derived constructs. Kelly defined constructs as bipolar categories—the way two things are alike and different from a third—that people employ to understand the world. Examples of such constructs are "attractive," "intelligent," "kind." A construct always implies contrast. So when an individual categorizes others as attractive, or intelligent, or kind, an opposite polarity is implied. This means that such a person may also evaluate the others in terms of the constructs "ugly," "stupid," or "cruel." In some cases, when a person has a disordered construct system, the opposite polarity is unexpressed or idiosyncratic. The importance of a particular construct varies among individuals. The adaptiveness of a construct system is measured by how well it applies to the situation at hand and is useful in predicting events. All constructs are not used in every situation because they have a limited range (range of convenience). Adaptive people are continually revising and updating their own constructs to match new information (or data) that they encounter in their experience. Kelly's theory was structured as a testable scientific treatise with a fundamental postulate and a set of corollaries. Fundamental postulate: "A person's processes are psychologically channelized by the ways in which he [or she] anticipates events." The construction corollary: "a person anticipates events by construing their replications." This means that individuals anticipate events in their social world by perceiving a similarity with a past event (construing a replication). The experience corollary: "a person's construction system varies as he successively construes the replication of events." The dichotomy corollary: "a person's construction system is composed of a finite number of dichotomous constructs." The organization corollary: "each person characteristically evolves, for his convenience in anticipating events, a construction system embracing ordinal relationships between constructs." The range corollary: "a construct is convenient for the anticipation of a finite range of events only." The modulation corollary: "the variation in a person's construction system is limited by the permeability of the constructs within whose range of convenience the variants lie." The choice corollary: "a person chooses for himself that alternative in a dichotomized construct through which he anticipates the greater possibility for extension and definition of his system." The individuality corollary: "persons differ from each other in their construction of events." The commonality corollary: "to the extent that one person employs a construction of experience which is similar to that employed by another, his psychological processes are similar to the other person." The fragmentation corollary: "a person may successively employ a variety of construction subsystems which are inferentially incompatible with each other." The sociality corollary: "to the extent that one person construes the construction processes of another, he may play a role in a social process involving the other person." Disordered constructs are those in which the system of construction is not useful in predicting social events and fails to change to accommodate new information. In many ways, Kelly's theory of psychopathology (or mental disorders) is similar to the elements that define a poor theory. A disordered construct system does not accurately predict events or accommodate new data.

Өтпелердің өлшемдері

Адамның өміріндегі өткелді кезеңдер, ол әлемнің құрылысы туралы оның қарапайым теориясына (немесе құрылымдық жүйесіне) өзгеріс әкелетін жағдайға тап болғанда пайда болады. Олар алаңдаушылық, қастықтық және/немесе өкініш сезімін тудыруы мүмкін, сонымен қатар адамның құрылымдарын және әлемді қарау тәсілін өзгертуге мүмкіндік береді. Алаңдаушылық, қастықтық және өкініш терминдері жеке құрылымдық теорияда ерекше анықтамалар мен мағыналарға ие болды (Жеке құрылымдар психологиясы, 1 том, 486–534). Алаңдаушылық адамның құрылымдық жүйесі жатпайтын жағдайға тап болғанда пайда болады, бұл оның бұрынғы тәжірибесінен өзгеше жағдай. Мұндай жағдайдың мысалы – батыс АҚШ-та жер сілкінісіне дағдыланған, шығыс АҚШ-қа көшіп, дауыл салдарынан үлкен алаңдаушылыққа ұшыраған әйел. Жер сілкінісінің күші зор болғанымен, ол дауылдан көбірек алаңдайды, себебі оның мұндай жағдайға дайындығы жоқ. Ол "өз құрылымдарымен қолдан шығып қалған" күйде болады. Сол сияқты, бала кезінде зорлық көрген бала басқалардың мейірімділігін қабылдауға дайын болмауы мүмкін. Мұндай бала басқалардың жақсылыққа ұсынып жатқан қолынан алаңдауы мүмкін. Өкініш – адамның негізгі құрылымдарынан айырылу. Адам өзін анықтайтын құрылымдарды растай алмаса, өкініш сезінеді. Бұл өкініш туралы түсінік басқа тұлғалық теориялардан түбірінен өзгеше. Келли басқаларды "ақша табу және сүт беру" сияқты малға теңейтін адамның мысалын келтірді. Мұндай адам өзгелермен қарым-қатынастағы рөлін олардан пайда табу мүмкіндігі тұрғысынан қарастыруы мүмкін. Басқа психологтар аяусыз психопат деп атайтын және өкініш сезінуге қабілетсіз деп санайтын адам, Келлидің теориясына сәйкес, басқаларды алдауға тырысқанда өкініш сезінеді: ол осы кезде өзінің негізгі құрылымдарынан алыстайды. Қастықтық – "бұрыннан сәтсіздікке ұшырап жатқан әлеуметтік болжамды растауға талпыну". Адам күткен нәтижеден мүлдем басқа нәтиже алған жағдайда, жағдайды өз құрылымдарына сәйкес етуге тырысудың орнына, өзінің теориясын немесе құрылымдарын өзгертуі керек. Бірақ жаңа деректерге бейімделуге сенім жүйесін өзгертуден бас тартатын және тіпті деректерді өзгертуге тырысатын адам жаман ниетпен және қастықпен әрекет етеді. Келлидің теориясы бойынша, қастықтық – ғалымның деректерін "бұрмалауына" ұқсас. Мысалы, өзін студенттердің нашар бағаларын студенттердің өзіне немесе бағалау әдістемесіне байланысты деп есептейтін, керемет педагог ретінде қабылдайтын профессор болуы мүмкін.

Transitional periods in a person's life occur when they encounter a situation that changes their naive theory (or system of construction) of the way the world is ordered. They can create anxiety, hostility, and/or guilt and can also be opportunities to change one's constructs and the way one views the world. The terms anxiety, hostility, and guilt had unique definitions and meanings in personal construct theory (The Psychology of Personal Constructs, Vol. 1, 486–534). Anxiety develops when a person encounters a situation that their construct system does not cover, an event unlike any they have encountered. An example of such a situation is a woman from the western United States who is accustomed to earthquakes, who moves to the eastern United States and experiences great anxiety because of a hurricane. While an earthquake might be of greater magnitude, she experiences greater anxiety with the hurricane because she has no constructs to deal with such an event. She is caught "with her constructs down." Similarly, a boy who has been abused in early childhood may not have the constructs to accommodate kindness from others. Such a boy might experience anxiety in an outstretched hand that others view as benevolent. Guilt is dislodgement from one's core constructs. A person feels guilt if they fail to confirm the constructs that define them. This definition of guilt is radically different from in other theories of personality. Kelly used the example of the man who regards others as cow like creatures "making money and giving milk." Such a man might construe his role in relationship to others in terms of his ability to con favors or money from them. Such a man, who other psychologists might call a ruthless psychopath, and see as unable to experience guilt, feels guilt, according to Kelly's theory, when he is unable to con others: He is then alienated from his core constructs. Hostility is "attempting to extort confirmation of a social prediction that is already failing." When a person encounters a situation in which they expect one outcome and receive quite a different one, they should change their theory or constructs rather than trying to change the situation to match their constructs. But the person who continually refuses to modify their belief system to accommodate new data, and in fact tries to change the data, is acting in bad faith and with hostility. Hostility, in Kelly's theory, is analogous to a scientist "fudging" their data. An example might be a professor who sees himself as a brilliant educator who deals with poor student reviews by devaluing the students or the means of evaluation.

Қайталау сынағы

Репертуарлық желі – бұл репертуарлық торды білдіреді. 1955 жылы Джордж Келли жеке конструкциялар теориясына негізделген, реп-тест деп аталатын интерактивті торды жасады. Репертуарлық тор – жеке немесе басқа адамдардың жеке конструкцияларына мағына берудің математикалық тәсілі. Репертуарлық торды сынау үшін элементтер жиынтығы (мысалы, адамдар немесе заттар) және жеке тұлға жасаған конструкциялар жиынтығы қажет. Тест сұрақтары бойынша адамдар маңызды адамдарды немесе заттарды тізімдейді, содан кейін жауаптар үштік топтарға бөлінеді. Әр қатарда үш рөлдік атау болады; адам екі конструкцияның қалай ұқсас екенін және үшіншісінің олардан қалай ерекшеленетінін ойлануы керек. Жауаптар екі полюске бөлінеді: шығатын полюс және жасырын полюс. Шығатын полюс екі элементтің ұқсастығын, ал жасырын полюс үшінші элементтің ұқсас екі элементтен айырмашылығын көрсетеді. Конструкцияны анықтағаннан кейін, жеке тұлға рөлдік атауларды талдайды, шығатын полюс бойынша ең жақсы сипатталатын элементтерді белгілейді және жасырын полюс бойынша ең жақсы сипатталатын элементтерді бос қалдырады. Келлидің репертуарлық тор сынағы клиникалық психологиядан маркетингке дейін көптеген жағдайларда қолданылуы мүмкін, себебі ол кез келген оқиғаға конструкцияларды қолдануға мүмкіндік береді. Келли репертуарлық тордың кез келген адамның «психологиялық кеңістігін» математикалық түрде модельдеуге негіз болатынын, яғни «психологиялық кеңістіктің математикалық негізін» құрайтынын сендірді.

Басылымдар, таңдау

1955 жыл: Жеке конструкциялар психологиясы. I, II томдық. Нортон, Нью-Йорк. (2-ші басылым: 1991, Routledge, Лондон, Нью-Йорк) 1963: Тұлға туралы теория. Жеке конструкциялар психологиясы. Нортон, Нью-Йорк (= Келлидің 1955 жылғы еңбегінің 1-3 тараулары). 1969: Клиникалық психология және жекелік: Джордж Келлидің таңдамал еңбектері. Джон Уайли және ұлдары, Нью-Йорк.