Канаданың жергілікті халықтарының музыкасы

Кіріспе

Музыка жанры

Канаданың жергілікті музыкасы Канаданың аборигендері жасаған музыкалық жанрлардың кең спектрін қамтиды. Еуропалық қоныс аударушылар қазіргі Канада аймағына келгенге дейін, бұл жерде Батыс жағалауындағы Салиш және Хайда, орталықтағы Ирокездер, Блэкфут және Гурон, солтүстікте Дене, шығыста Инну және Микмак, ал солтүстікте Кри сияқты көптеген алғашқы ұлттар тұрған. Әрбір жергілікті қауымдастықтың (және қазір де) өзіне тән музыкалық дәстүрлері болған. Ән салу – жырлау өте кең таралған, және көптеген қауымдар түрлі музыкалық аспаптарды пайдаланады.

Тарих

Дәстүр бойынша, Канаданың түпкі тұрғындары ғасырлар бойы, еуропалықтар Канадаға көшіп келгенге дейін, қолдағы материалдарды өз аспаптарын жасау үшін пайдаланған. Орманды аймақтарда олар қайың қабығынан мүйіздер, ал ойылған ағаштан соқпақтар жасаған. Барабандар көбінесе ойылған ағаштан және жануар терісінен жасалған. Барабандар мен дірілдегіштер – алғашқы халықтар дәстүрлі түрде қолданатын соққылы аспаптар. Бұл музыкалық аспаптар әндерге қосымша фон болса, әндер билерге қосымша фон құрайды. Көптеген дәстүрлі алғашқы халықтар ән мен биді қасиетті деп есептейді. Еуропалықтар Канадаға келгеннен кейін көптеген жылдар бойы алғашқы халықтарға өздерінің рәсімдерін орындауға тыйым салынды. Бұл музыканы, сөздің дыбысын және шуды қамтиды. (Наттиз 1990:56)

Бүгінде алғашқы халықтар өнері мен музыкасына деген мақтаныш қайта жанданып, дәстүрлі алғашқы халықтар өнерінің, музыкасының және музыкалық аспаптарының сұлулығына қызығушылық артып келеді. Барабандар алғашқы халықтармен тығыз байланысты. Кейбіреулер: «Барабан – Ана Жердің жүрек соғуы» дейді. Алғашқы халықтар түрлі-түрлі барабандар жасады. Емшілер кейде кішкентай барабандарды қолданады. Сонымен қатар, домбыра тәрізді қол барабандары, жауынгер барабандары, су барабандары және өте үлкен салтанатты барабандар да бар. Олардың мөлшері мен пішіні алғашқы халықтың мәдениетіне және барабаншының олармен не істегісі келетіндігіне байланысты. Көптегендері әдемі түрде безендірілген. Көптеген алғашқы халықтар мәдениеттерінде шеңбер маңызды. Алғашқы халықтардың көптеген нысандары, мысалы, типилер мен вигвамдар дөңгелек пішінде болады. 2014 жылғы Polaris музыкалық жүлдесі «Анимизм» үшін Таня Тагаққа, ал 2018 жылы «Воластокиик Линтуаконава» үшін Джереми Датчерге берілді. (2017 жылғы Polaris жүлдесі Лидо Пимиентаға «La Papessa» үшін берілді; Пимиента Оңтүстік Американың түпкі тұрғындарынан шыққан. 2015 жылғы Polaris жүлдесі Баффи Сент-Мариге «Қандағы күш» үшін берілді. Сент-Мари сол кезде алғашқы халықтардың мұрагері екенін мәлімдеген, бірақ 2023 жылғы тергеу осы мәлімдемені күмәнді етті.) Light in the Attic Records 2014 жылы шығарған «Native North America, Vol. 1» жинақ альбомы алғашқы халықтар мен инуиттер музыканттарының сол дәуірдегі сирек және басылымнан шыққан әндерін жинаған. Бұл кезде рок, кантри және халық жанрлары түпкі тұрғындар музыкасына әсер ете бастады.

Солтүстік-шығыс орманды алқаптар

Неттлдің айтуынша, АҚШ пен Канаданың кең аумағында қоныстанған Шығыс орманды аймақтың жергілікті тұрғындары антифониямен (шақыру-жауап беру үлгісіндегі ән салу) ерекшеленеді, бұл басқа аймақтарда кездеспейді. Олардың территориясына теңіздік Канада, Жаңа Англия, АҚШ-тың Атлантикалық орталық аймағы, Ұлы көлдер және Оңтүстік-Шығыс аймақтары кіреді. Әндер ритмикалық тұрғыдан күрделі, жиі метрикалық өзгерістермен және ритуалдық бимен тығыз байланысты. Флейта мен сыбызғылар – жеке орындаушы аспаптары, ал түрлі-түрлі барабандар, сыңғырлап ойнайтын және соққылайтын таяқтар қолданылады. Неттл Шығыс музыкалық аймақты Миссисипи өзені мен Атлантика мұхиты арасындағы аймақ деп сипаттайды. Ең күрделі стильдер Оңтүстік-Шығыстағы крик, ючи, чероки, чокто, ирокез тайпалары мен олардың тілдік тобына тән, ал қарапайым стиль – делавэр және пенобскот тайпаларын қоса алғанда, алгонкин тілдік тобына тән. Алгонкин тілінде сөйлейтін шауни тайпасының стилі салыстырмалы түрде күрделі, оған жақын орналасқан Оңтүстік-Шығыс тайпаларының ықпалы бар. Бұл аймақтың барлық ерекшеліктеріне қысқа қайталамалы фразалар, кері байланыстар, ән салу алдында, барысында және кейін айқайлау, ангемоникалық пентатоникалық гаммалар, қарапайым ырғақ және өлшем, сондай-ақ Неттлдің айтуынша, антифоналдық немесе жауап беру техникалары, соның ішінде «элементарлық имитациялық полифония» жатады. Мелодиялық қозғалыс аймақ бойынша біртіндеп төмендеуге бейім, вокалға орташа мөлшерде кернеу және пульсация тән. Үлкен екі жақты тері барабандар жазық дала тайпаларына тән, ал жеке үрленетін флейталар (флажолет) да көп кездеседі. Неттл Канададан Техасқа дейінгі орталық дала тайпаларын – қара аяқ, кроу, дакота, шайенн, арапахо, киова және команч тайпаларын – дала пуэбло музыкалық аймағының ең типік және қарапайым кіші аймағы деп сипаттайды. Бұл аймақтың музыкасы ерекше дауыс кернеуімен, пульсациямен, мелодиялық тұрғыдан таза төртіншіні ұнатуымен және ондыққа дейінгі диапазонмен, ырғақты күрделілікпен және тетратоникалық гаммалардың жиілігімен сипатталады. Арапахо және шайенн тайпаларының музыкасы осы ерекшеліктерді күшейтеді, ал солтүстік тайпалары, әсіресе қара аяқ тайпасының музыкасы, қарапайым материалды, кіші мелодикалық диапазонды және азырақ гаммалық тонды ұсынады. Неттлдің айтуынша, арапахо тайпасының музыкасында салтанатты және әлеуметтік әндер бар, мысалы, ырымдық Күн биі, жазда арапахо халқының әртүрлі топтары жиналған кезде орындалады. Арапахо тайпасының дәстүрлі әндері екі бөлімнен тұрады, олар террасалық төмендеуді көрсетеді, октавадан үлкен диапазонға ие және төрттен алты тон аралығындағы гаммаларды қамтиды. Басқа да әндер көріпкелдіктер арқылы алынған немесе ер адамдардың жас тобына арналған қоғамға қабылдануының бір бөлігі ретінде оқытылған. Әлеуметтік әндерге үш өлшемді дөңгелек билер сияқты әлеуметтік билер, сондай-ақ жауынгерлерді немесе соңғы ерліктерді шабыттандыратын әндер кіреді. Сондай-ақ, қорғаушы рухтан үйретілген әндер де бар, оларды тек өлім жақындағанда ғана орындау керек.

Inhabiting a wide swath of the United States and Canada, Eastern Woodlands natives, according to Nettl, can be distinguished by antiphony (call and response style singing), which does not occur in other areas. Their territory includes Maritime Canada, New England, U. S. Mid Atlantic, Great Lakes and Southeast regions. Songs are rhythmically complex, characterized by frequent metric changes and a close relationship to ritual dance. Flutes and whistles are solo instruments, and a wide variety of drums, rattles and striking sticks are played. Nettl describes the Eastern music area as the region between the Mississippi river and the Atlantic. The most complex styles being that of the Southeastern Creek, Yuchi, Cherokee, Choctaw, Iroquois and their language group, the simpler style being that of the Algonquian language group including Delaware and Penobscot. The Algonquian speaking Shawnee have a relatively complex style influenced by the nearby southeastern tribes. The characteristics of this entire area include short iterative phrases, reverting relationships, shouts before, during, and after singing, anhematonic pentatonic scales, simple rhythms and metre and, according to Nettl, antiphonal or responsorial techniques including "rudimentary imitative polyphony". Melodic movement tends to be gradually descending throughout the area and vocals include a moderate amount of tension and pulsation. Large double sided skin drums are characteristic of the Plains tribes, and solo end blown flutes (flageolet) are also common. Nettl describes the central Plains tribes, from Canada to Texas: Blackfoot, Crow, Dakota, Cheyenne, Arapaho, Kiowa, and Comanche, as the most typical and simple sub area of the Plains Pueblo music area. This area's music is characterized by extreme vocal tension, pulsation, melodic preference for perfect fourths and a range averring a tenth, rhythmic complexity, and increased frequence of tetratonic scales. The musics of the Arapaho and Cheyenne intensify these characteristics, while the northern tribes, especially Blackfoot music, feature simpler material, smaller melodic ranges, and fewer scale tones. Nettl Arapaho music includes ceremonial and secular songs, such as the ritualistic Sun Dance, performed in the summer when the various bands of the Arapaho people would come together. Arapaho traditional songs consist of two sections exhibiting terraced descent, with a range greater than an octave and scales between four and six tones. Other ceremonial songs were received in visions, or taught as part of the men's initiations into a society for his age group. Secular songs include a number of social dances, such as the triple metre round dances and songs to inspire warriors or recent exploits. There are also songs said to be taught by a guardian spirit, which should only be sung when the recipient is near death.

Солтүстік-батыс жағалауы

Ашық вокал монофонияда Тынық мұхитының солтүстік-батысында және Британдық Колумбияда кең таралған, бірақ полифония да кездеседі (Бұл Солтүстік Америкадағы жергілікті полифонияның жалғыз аймағы). Ұзын мелодияларды сүйемелдейтін хроматикалық интервалдар да тән, ал ырғақтар күрделі және сөйлеуден туындаған экспрессивті. Аспаптар Солтүстік Американың басқа аймақтарына қарағанда әртүрлі, оларға әртүрлі сыбызғылар, флейталар, мүйіздер және соққы аспаптары кіреді. Неттл Кваквакваквак, Нуу-чах-нульт, Цимшиан, Маках және Куилеут тайпаларының музыкасын континенттегі ең күрделі музыка деп сипаттайды, ал Салиш тайпаларының музыкасы (Нлакапамукс, Нуксалк, Слиаммон және Солтүстік-Батыс тайпаларына тікелей шығысқа орналасқандар) осы Солтүстік-Батыс жағалауы тайпалары мен Инуит музыкасының арасындағы кезеңдік ретінде қарастырылады. Салиш тайпаларының музыкасы, тіпті одан да артық Солтүстік-Батыс жағалауы, Инуит музыкасының маңызды ерекшеліктерін күшейтеді, олардың мелодиялық қозғалысы көбінесе маятник тәрізді ("диапазонның бір шегінен екінші шегіне кең интервалдармен секіру"). Солтүстік-Батыс жағалауындағы музыка да "континенттегі ең күрделі музыканың бірі, әсіресе ырғақты құрылым тұрғысынан", өте күрделі ырғақты үлгілерді қамтиды, олар вокалды мелодиядан және қатаң соққылардан ерекшеленеді, бірақ олармен байланысты. Ол сонымен қатар антифоналдық және респонсориялдық формалардан өзгеше, дрон немесе параллель интервалдар түріндегі полифонияның жазылмаған қолданылуын да хабарлайды. Вокал өте шиеленіске толы, динамикалық контраст, әшекейлеу және пульсация тудырады, сондай-ақ бір үнмен бірнеше кенеттен акценттерді жиі қолданады.

Арктикалық Субарктикалық

Неттл инуиттер музыкасын әнге ұқсас речитатив, күрделі ырғақтық құрылым, шамамен алтылыққа жуық салыстырмалы түрде тар мелодиялық диапазон, мелодиялық тұрғыдан мажорды үштен бірі мен минорды екіншісінің басымдылығы, және толқын тәрізді мелодиялық қозғалыс деп сипаттайды.

Эдвард Гэмблин

Эдвард Гэмблин – кантри-рок әнші-құрастырушы, ол алғашқы халықтар музыкасының тарихы мен жанр ретінде қалыптасуындағы ең ықпалды суретшілердің бірі деп кеңінен мойындалған. Ол, көбінесе басқа аудиторияға емес, бірінші кезекте алғашқы халықтар тыңдаушыларына бағытталған өнері арқылы сәтті мансап құрған алғашқы суретшілердің бірі болды.

Дональд Харви Фрэнкс

Дональд Харви Фрэнкс немесе Iron Buffalo Ванкуверде, Британдық Колумбияда дүниеге келген. Ол барабаншы, ақын, халықтардың қорғаушысы, мотоциклші, жазушы және бейбітшілік жолындағы белсенді болды. Ол Тибетке қызығушылық танытып, Greenpeace ұйымын қолдады. Ол Торонтодағы Джордждың спагетти үйінде көп рет өнер көрсетті, бұл Нью-Йорктегі Birdland джаз клубымен тең келетін орын еді. Ол сондай-ақ Колониялық тавернада және Торонтоның басқа да түнгі клубтарында, джаз орындарында барабанмен ойнаушы еді.

Роби Робертсон

Робби Робертсон – канадалық әнші, ән жазушы және гитарист. Ол The Band тобының құрамындағы жұмысымен ең көп танымал. Rolling Stone журналының барлық уақыттағы 100 ең ұлы гитаристтер тізімінде 78-орынды иеленді. Робертсон еврей әкесі мен могавк анасынан дүниеге келді және анасы қайта үйленгеннен кейін өгей әкесінің тегін алды. Ол алғаш рет музыкамен Гранд-Ривер алғашқы ұлтының Алты ұлтында танысты, онда ол анасының отбасымен жаздарды өткізді. Жастық шағында гитара ойнауды үйреніп, өлеңдер жазып, жасөспірім кезінен бастап өнерпаздықпен айналысты. 1987 жылдан бастап Робертсон төрт жеке альбом шығарды. Оның біріншісі өз атымен аталып, одан кейін "Сторивилл", "Жергілікті американдықтарға арналған музыка" және "Редбойдың жер астынан келген байланысы" жарық көрді.

Джерри Альфред

Алғашқы халықтардың әншісі және әңгімеші Джерри Альфред алғашқы халықтардың тілі мен дәстүрлерін сақтауға көмектеседі. Джерри – солтүстік тутчон (ту-ШО-ни) тайпасының "Әндер сақтаушысы". Ол Уайтхорстан солтүстікке қарай 300 шақырым жерде орналасқан Юконның орталық бөлігіндегі Пелли Кроссинг ауылында тұрады. Ол жақын маңдағы Майо қауымында дүниеге келген. Джерри көп жылдар интернатта оқығанмен, тутчон тілін сақтап қалды. Әкесі сияқты, Джерри де туған кезде Ән сақтаушы деп аталды. Ән сақтаушы әндерді жинап, оларды потлачтарда және басқа да алғашқы халықтардың рәсімдік шараларында орындайды. Өзіндік біліммен гитара тартып үйренген Джерри, қазіргі заманғы гитара техникаларын және өз халқының дәстүрлі музыкасын үйлестіреді. Оның 1994 жылы жазылған "Этси Шон" (ЕЭТ-си-шоун) немесе "Ата әні" атты туындысы, оның тілін және халқының рухын сақтап беруге көмектеседі.

Дон Росс

Дон Росс, гитаршы және композитор, Микмак анасы мен шотланд иммигранты әкесінің ұлы. Ол Миллбрук, Новая Шотландиядағы Микмак қауымының мүшесі. Дон Монреальде туып өскен және француз және ағылшын тілдерін біледі. Ол Торонтодағы Йорк университетінде көркем өнер (музыка) мамандығы бойынша құрметті диплом алды. Ол ересек болғанда Пиапот тайпасына қабылданып алынған. Ол Массачусетс Амхерст университетінен Көркем өнер саласы бойынша философия докторы ғылыми дәрежесін алды. Ол ән жазушы, орындаушы және суретші, ол басқа танымал әртістер, соның ішінде Элвис Пресли, Барбра Стрейзанд және Нил Даймонд орындаған хит әндердің авторы.

Лила Гилдей

Лила Гилдей – әнші және ән жазушы, Солтүстік-Батыс территориясының Йеллоунайф қаласында туып өскен. Ол Солтүстіктің ең танымал орындаушыларының бірі. Музыкадағы алғашқы қадамдарынан бері Лила 2003 жылы "Канада аборигендерінің үздік музыкасы" номинациясы бойынша Juno Awards жүлдесіне ұсынылған, сондай-ақ 2002 жылы Канада аборигендерінің музыкалық сыйлықтарында үш жүлде жеңіп алған: "Ең үздік әйел әртісі", "Ең жақсы фольклорлық альбом", "Ең жақсы ән жазушы". Ол 2007 жылы екінші альбомы "Sedzé" үшін "Жылдың аборигендік жазбасы" номинациясы бойынша Juno сыйлығын жеңіп алды.

Глен Мидмор

Глен Мидмор – актер және өнер шебері, қазір Лос-Анджелесте тұрады. Ол «гей христиан панк» жанрының әлемдегі ең көрнекті өкілі» деп сипатталған. Кейде оны «Каупанк» деп те атайды. Өнер шебері ретінде жұмыс істеп, танымал панк, авангард, суретшілер жиналатын «Анти Клуб» түнгі клубында өнер көрсеткен. Осы кезеңде ол афроамерикалық квир саяси өнер шебері Вагинал Дэвиспен танысып, екеуі Педро, Мюриэл және Эстер тобын құрды, бұл топ PME деген атпен де белгілі, және ол квир панк топтарының ең алғашқыларының бірі болды.

Дерек Миллер

Дерек Миллер 1974 жылғы 29 қазанда Алты Ұлтта дүниеге келген, канадалық халық әнші-құрастырушы. Ол «Lovesick Blues» және «The Dirty Looks» альбомдары үшін «Жылдың халық музыкалық альбомы» номинациясы бойынша Juno Award сыйлығын екі рет жеңіп алды. Дерек Дэниел Лануа және Баффи Сент-Мари сияқты тәжірибелі және беделді музыканттардың назарына ілікті.