Кіріспе

"Алғашқысы – зиян келтірмеу" деген мағына беретін латын тіліндегі сөз тіркесі – Primum non nocere. Бұл сөз тіркесі кейде primum nil nocere деп те жазылады. Бұл мақсаттан туындаған "Зиян келтірмеу" қағидасы – денсаулық сақтау саласында білім алатын барлық студенттерге оқытылатын және әлемдік биоэтиканың негізгі принциптерінің бірі болып табылады. Басқаша айтқанда, "бар проблеманы ескере отырып, жақсылыққа қарағанда зиян келтіру қаупі болғанда, бірдеңе жасамау немесе тіпті ештеңе жасамау артық болуы мүмкін". Бұл медициналық қызметкерлерге кез келген шараның салдарынан туындауы мүмкін зиянды ескеруге еске салады. Бұл қағида, зиян келтіру қаупі анық болған, бірақ пайдасы күмәнді шара қолдану мәселесі талқыланғанда қолданылады. Зиян келтірмеу принципі көбінесе оның толықтығы – игілікпен салыстырылады. Янг пен Вагнер денсаулық сақтау мамандары және моральдық кодекске бағынатын басқа да мамандар үшін, тарихи және философиялық тұрғыдан алғанда, игілік жасау зиян келтірмеуден (алғашқысы – жақсылық жасау, емес зиян келтірмеу) басымдыққа ие екенін дәлелдеді.

Шығу тегі

Бұл сөз тіркесінің шығу тегі белгісіз. Гиппократ антының ерте нұсқаларының кейбірінде "зиянын тигізбеу" (ἐπὶ δηλήσει δὲ καὶ ἀδικίῃ εἴρξειν) уәдесі кездеседі, бірақ дәл осы сөз тіркесі жоқ. Гиппократ корпусындағы ең жақын нұсқасы "Эпидемиялар" еңбегінде: "Дәрігер аурумен күрескенде екі мақсатты ұстануы керек: жақсылық жасау немесе зиян келтірмеу" (I кітап, 11-бөлім, Адамс аудармасы, ἀσκέειν, περὶ τὰ νοσήματα, δύο, ὠφελέειν, ἢ μὴ βλάπτειν). Наварра университетінің медицина этикасы профессоры Гонсало Херранцтың сөзіне göre, "Primum non nocere" терминін американдық және британдық медицина мәдениетіне 1847 жылы шыққан "Дәрігер мен науқас" кітабы арқылы Уортингтон Хукер енгізген. Хукер оны париждік патолог және клиницист Огюст Франсуа Чомльге (1788–1858), Лаэннектің медициналық патология кафедрасының ізбасары және Пьер Луидің ұстазы деп есептеген. Бұл аксиома, әдетте, Чомльдің ауызша дәрістерінің бір бөлігі болған. Бірақ Хукер Элиша Бартлетттің бұрынғы еңбегін сілтеме ретінде келтірген, ол 288–289 беттерде былай деп жазған: "Чомльдің алтын аксиомасы – жақсылық жасау терапияның екінші заңы, ал бірінші заңы – зиян келтірмеу. Бұл аксиома медициналық ой-санаға бірте-бірте еніп, есепсіз көптеген жағымсыз жағдайлардың алдын алуға көмектеседі". Алайда Хукер нақты сөз тіркесін немесе дәстүрлі латын тіліндегі фразаны қолданбаған. Афоризмнің шығу тегін зерттеуді клиникалық фармаколог Седрик М. Смит 2005 жылғы сәуір айында жарық көрген "The Journal of Clinical Pharmacology" журналында жариялаған. Онда максиманың пайда болуы мен хронологиясы туралы мәселелер қарастырылған. Көптеген адамдардың ойынша ежелгі заманнан келіп жеткен бұл сөз тіркесі және оның латын тіліндегі әрі терең мағынасы Томас Сиденхэмге (1624–1689) Томас Инманның 1860 жылы жарық көрген "Медицинаның жаңа теориясы мен практикасының негізі" кітабында жатқызылған. Инманның кітабы мен оның авторлығын 1860 жылы "Американдық медицина ғылымдарының журналында" "H. H." деген псевдониммен қол қойған автор талқылаған. Америкалық хирург Л. А. Стимсон бұл сөз тіркесін 1879 жылы және 1906 жылы (осы журналда) қолданған. Оның 20-ғасырда кеңінен таралғанын көрнекті акушер Дж. Уитридж Уильямстың 1911 жылғы жазбаларынан және 1930 жылы "Америкалық медицина қауымдастығының журналының" редакторы доктор Моррис Фишбейннің жазған танымал кітабынан көруге болады. Мақалада сонымен қатар қазіргі таңда кеңінен қолданылатын афоризмнің әртүрлі қолданылуы, моральдық нұсқау ретіндегі шектеулері және түрлі жағдайларда жиі қолданылуы қарастырылған.