Кіріспе

Ортағасырлық Солтүстік Еуропаның әлеуметтік жағдайы

Үй күзетшісі (; ) – ортағасырлық Солтүстік Еуропадағы құл емес, ер адам қызметкер немесе үй шаруашылығының қауіпсіздігін қамтамасыз етуші. Бұл институт Скандинавия викингтері арасында пайда болды және 11 ғасырда Данияның басып алуы арқылы Англо-саксон Англиясына әкелінді. Олар жақсы жаттығудан өткен және толық уақытты әскерилер ретінде жалақы алған. Англияда корольдік үй күзетшілері әскери және әкімшілік міндеттерді атқарды және олар Гарольд Годвинсонмен бірге Гастингс шайқасында күресті.

Этимология

Хаускарл – бұл түпнұсқа көне норвег тіліндегі húskarl терминінің тікелей аудармасы, сөзбе-сөз "үй адамы" дегенді білдіреді. Карл сөзі көне ағылшын тіліндегі churl немесе ceorl сөздерімен туыс, яғни ер адам немесе еркін шаруа. "Англо-саксон жылнамасы" барлық жалдамалы жауынгерлерді білдіру үшін "жалданбалы ерлер" (hiredmenn) терминін қолданады, осылайша ол хаускарлға да қатысты, бірақ сонымен қатар butsecarls-қа да сілтеме жасайды. Омельян Прицак пікірінше, бұл Торстейн король Ярослав I Ғалымның жеке күзет жасағына басшылық еткен болуы мүмкін. Осылайша, мұндағы хаускарлдар патшаның жеке күзетшілері болуы мүмкін; қандай жағдайда болса да, "хаускарл" сөзі енді басқа адамның қызметінде соғысқан адамды білдіретіні көрінеді.

Норвегиялық қызметте: heiðþegar

Норвегияда үй қарамағындағылар патшаның немесе басқа да қуатты адамның хирдінің мүшелері болған. Орта ғасырдағы Норвегиядағы патшалық билік туралы мәтіндер, «Хеймскрингла» және «Конунс скуггсья» («Патшаның айнасы») патша немесе басшы мен оның қызметшілері (үй қарамағындағылар және хирдмендер) арасындағы байланысты нақты көрсетеді. Патшаның адамын өлтіргені үшін ерекше айыппұл салынған, бұл «Конунс скуггсья»-да патшаға қызмет етудің артықшылығы ретінде атап көрсетілген. Керісінше, қызметшілер өз басшысы өлтірілсе, оны өштеуі керек болған. Сигватр Тёрдарсон (сонымен қатар Скальд Сигват деп танылған), Норвегияның екі патшасының – Норвегияның Олаф II (әулие Олаф) және Магнус Игінің (сондай-ақ Данияның екі патшасының) сарай ақыны, Норвегияның Олаф II-нің қызметкерлерін heiðþegar деп атады, яғни «сыйлық (немесе жалақы) алушылар». Нақтырақ айтқанда, Снорри Стурлусон «heið ақшасы – бұл басшылар беретін жалақының немесе сыйлықтың атауы» деп түсіндірді. Осылайша, Сигват, мүмкін, даниялық heimþegar (төменде қараңыз) немесе Кнут Ұлының үй қарамағындағыларына (төменде қараңыз) ұқсас мекемеге сілтеме жасады: патшаның немесе мырзаның қызметіндегі ерікті адамдар, оларға көрсетілген қызмет үшін сыйлықтар төленген. Исландиялық дереккөздерден 1060 жылдары корольдік үй қарамағындағыларына норвегиялық монеталармен жалақы төленгені белгілі.

Әкімшілік рөл

Патшалық үй сақшылары бейбіт уақытта патшаның өкілдері ретінде белгілі бір әкімшілік міндеттерді атқарды. Флоренс Вурчестерлік 1041 жылы Вурчестерде тым ауыр салыққа қарсы көтеріліс болғанын, сондай-ақ патша Хартакнуттың салық жинаушылар ретінде жұмыс істеген екі сақшысының қаза тапқанын айтады.

Әскери рөл

Кнуттың үй қарақұйрықтары туралы негізгі деректер Кнут билегеннен кейін кем дегенде бір ғасыр өткен соң жазылғандықтан, осы үй қарақұйрықтарының нақты мәні мен рөлі туралы бірнеше теория бар. Кнут Англияда өзін қорғау үшін 3000-4000 адамды қалдырған. Бір теория бойынша, бұл адамдар Кнуттың үй қарақұйрықтары болған және олар жақсы жабдықталған, тәртіпті, кәсіби және сол кездегі (ол заман үшін) көп санды тұрақты әскер ретінде патшаның қызметінде болған. Бұл пікірталас үй қарақұйрықтарының ерекшеліктерін бағалауға тікелей әсер етеді, сондай-ақ олар элиталық әскер болған-болмағаны мәселесіне де қатысты. Мысалы, Чарльз Оман өзінің "Орта ғасырдағы соғыс өнері" (1885) атты кітабында Хастингстегі үй қарақұйрықтарының басты артықшылығы – олардың бірлік рухы екенін айтады. Бұл көзқарас, бүгінге дейін кеңінен таралған, негізінен Свенд Аггесеннің 12 ғасырдағы Кнуттың үй қарақұйрықтарын қатаң кодекспен сипатталатын топ ретінде бейнелеуінен туындайды (жоғарыда қараңыз); Аггесеннің еңбегі Л.М. Ларсонның "Нормандық жаулап алудан бұрын Англиядағы корольдік үйі" (1902) еңбегінде негізгі дерек ретінде пайдаланылған. Алайда, соңғы кезде тарихшы Николас Хупер Ларсонды сынап, "үй қарақұйрықтары туралы мифті жою уақыты келді" деді. Хупердің пікірінше, үй қарақұйрықтары саксон тегндерінен ешқандай айырмашылығы жоқ, олар негізінен жер немесе жалақы (немесе екеуі де) алған, бірақ шын мәнінде тұрақты әскер болмаған қызметшілер еді. Хупер үй қарақұйрықтарының орташа тегнге қарағанда жоғары бірлік рухы мен біркелкі жаттығулары мен жабдықтары болуы мүмкін екенін, бірақ олар міндетті түрде анықталған әскери элита болмағанын айтады. Тағы бір теория бойынша, тұрақты әскердің рөлін корольдік үй қарақұйрықтары қабылдамаған немесе негізінен қабылдамаған; үй қарақұйрықтары патша сарайында орналасқан, шағын үй әскерлерінің тобы болған. Эдуард Исповедник тұсында бірнеше теңізшілер мен сарбаздар, литсмендер, жалақы алып, Лондонға орналасқан болуы мүмкін; кейбір деректер бойынша, осы литсмендер негізгі қарулы күш болған, ал үй қарақұйрықтары тек екінші деңгейдегі күш ретінде әрекет еткен. Байеу гобеленінде үй қарақұйрықтары тілгімен жамылған, конустық мұрындықтары бар және екі қолды ұзын балтамен шайқасқан жаяу әскерлер ретінде бейнеленген.