Кіріспе
Ж. Р. Р. Толкиннің әлеміндегі жануарлар. Ұлы бүркіттер немесе Құдайдың бүркіттері – ақылды, сөйлей алатын алып құстар. Олар нағыз бүркіттерге ұқсас, бірақ әлдеқайда ірі. Торрондордың қанат жайылымы ең үлкені болған деседі. Ал басқа жерлерде, Толкиннің өзінің жазбаларында да, кейінгі бейімделулерде де бүркіттердің табиғаты мен мөлшері әртүрлі болып келеді. Ғалымдар Толкиннің "Сильмариллион" және Нуменор туралы еңбектерінен бастап "Хоббит" пен "Сақиналардың иесі" кітаптарына дейін бүркіттердің "eucatastrophe" немесе deus ex machina агенттері ретінде көрінетінін атап өткен. Эльфтер жақсы, толыққанды саналы, ал орктар жаман болса, бүркіттер мен басқа да тайпалар олардың арасында жатыр. Хоббит Билбо Бэггинс олардың кешкі асына айналып, қоян сияқты жыртылып желінетінінен қорқады, тіпті кешке қоян еті беріледі. Ғалым Марджори Бернс Гандальфтың бүркіттермен байланысының скандинавия мифологиясындағы Один құдайына ұқсас екенін де айтады. Ал басқалар Киелі кітаптағы эхоны байқады, әсіресе Ақсақал хабаршысы Фарамирге соңғы жеңіс туралы 24-ші псалмға ұқсас тіркестермен ән салғанда.
In J. R. R. Tolkien's Middle earth, the Eagles or Great Eagles, are immense birds that are sapient and can speak. The Great Eagles resemble actual eagles, but are much larger. Thorondor is said to have been the greatest of all birds, with a wingspan of Elsewhere, the Eagles have varied in nature and size both within Tolkien's writings and in later adaptations. Scholars have noticed that the Eagles appear as agents of eucatastrophe or deus ex machina throughout Tolkien's writings, from The Silmarillion and the accounts of Númenor to The Hobbit and The Lord of the Rings. Where Elves are good, and fully sentient, and Orcs bad, Eagles and other races are in between; the Hobbit Bilbo Baggins fears he will become their supper, torn up like a rabbit, and is indeed served rabbit for supper. The scholar Marjorie Burns notes, too, that Gandalf's association with Eagles is reminiscent of the god Odin in Norse mythology. Others have seen Biblical echoes, especially when the Eagle messenger sings of the final victory to Faramir in phrases reminiscent of Psalm 24.
Контекст
Дж. Р. Р. Толкин – ағылшын жазушысы және көне герман тілдерінің филологы, ескі ағылшын тілінде маман болған; ол мансабының көп бөлігін Оксфорд университетінде профессор болып өткізді. Ол өзі ойлап тапқан Орта Жер туралы "Хоббит" және "Сақиналар Иесі" романдарымен, сондай-ақ өлімінен кейін жарық көрген және ертерек замандар туралы мифтік әңгіме беретін "Сильмариллион" шығармасымен ең жақсы танымал. Ол Орта Жер үшін Эльфтер, Кербездер, Хоббиттер, Орктар, Тролльдер және Қарқынды бүркіттер сияқты бірнеше халықтарды ойлап тапты. Әулетті католик болған ол "Сақиналар Иесін" "негізінен діни және католиктік туынды" деп сипаттады, ол христиандық символизмге толы.
Бірінші дәуірі
"Силмариллион" бойында бүркіттер Манвемен, аспанның билеушісі және Валардың иесімен байланысты. "Орта Жерден оның Таникетилдегі сарайларына, Валинордың ең биік тауына, құстар мен бүркіттер пішіндегі рухтар" хабар жеткізгені айтылады, сондай-ақ Валакентада "барлық жылдам, қанаты күшті құстар" туралы да мәлімделген. Баяндаманың басында бүркіттердің Манве тарапынан Орта Жерге "жіберілгені", Белерианд жерінің солтүстігіндегі тауларда Морготты "қадағалау" үшін өмір сүргені айтылады. Бүркіттерге "Бүркіттердің Иесі" атанған және "барлық құстардың ең күштісі" Торрондор билік еткен. Тургон Гондолиннің құпия қаласын салғанда, Торрондордың бүркіттері оның одақтастарына айналып, оған жаңалықтар жеткізіп, тыңшылар мен орктерді алшақтатқан. Туор келгеннен кейін бүркіттердің күзеті күшейтілді.
Екінші дәуір
Екінші дәуірде Нуменор аралында үш бүркіт қасиетті тау Менелтарманың шыңын күзетіп, оған жақындаған әркімге көрінетін, ал нуменорлықтардың "Үш дұға" діни рәсімі кезінде аспанда қалатын. Нуменорлықтар оларды "Манве куәгерлері" деп атады, олардың Аманнан "Қасиетті тауды және барлық жерді күзетіп тұру үшін" жіберілгеніне сенді. Елорда Арменелостағы Корольдік үйдің мұнарасындағы тағы бір құс ұясы әрқашан екі бүркітпен толы болды, Тар Анкалимон заманына дейін және Нуменорға Қараңғылық келгенге дейін.
Үшінші дәуір
Үшінші дәуірдің соңында, "Хоббит" кітабында сипатталғандай, бүркіттердің колониясы Тұманды таулардың солтүстігінде мекендеді. Бұл бүркіттер гоблиндерге қарсы тұрды; бірақ олардың жергілікті орманшылармен қарым-қатынасы салқын болды, себебі бүркіттер олардың қойларын жиі аулады. Кейін, тауларда гоблиндердің жинала бастағанын көрген бүркіттердің үлкен тобы Бес әскер шайқасына қатысты. "Сақиналардың Иесі" кітабында Тұманды таулардың бүркіттері Ривенделл эльфтеріне және сиқыршы Радагастқа орктер туралы хабар жинауға көмектесті. Жел Иесі Гвайхир, Айзенгардқа хабар жеткізеді, сол жердегі мұнараның үстінен сиқыршы Гандальфты құтқарады, және Галадриэльдің өтінішімен оны іздегеннен кейін Селебдилдің үстінен де Гандальфты құтқарады. Гвайхир және оның бүркіттері кітаптың соңына қарай көптеп пайда болады. Бүркіттер Мораннон шайқасына да келіп, Батыс әскеріне Назгулға қарсы күресуге көмектеседі, ал Гвайхир, Ландровал және Менэлдор Фродо Бэггинс пен Сэмвайз Гамджиді Жоқшылық тауынан құтқарады, содан кейін Бір Сақина жойылды.
Шығу тегі
[[Файл:Британия аралдарының құстары және олардың жұмыртқалары (8263817975) кесінді.jpg|thumb|Толкин "Хоббиттегі" бүркіт суретін 1919 жылы Арчибальд Торберннің жас алтын бүркіттің суретіне негіздеген. Кристофер оны Томас Ковардтың 1919 жылғы "Британия аралдарының құстары және олардың жұмыртқалары" кітабынан тауып берді. Ұлы бүркіттер Толкиннің 1910-шы жылдардың соңында жазған Ортажердің алғашқы әңгімесі – "Гондолиннің құлауында" пайда болды. Толкиннің ерте жазбаларында бүркіттер басқа құстардан ерекшеленді: қарапайым құстар Жер бетінен жоғарыдағы кеңістіктің төменгі қабатында ғана ұша алды, ал Мануэнің бүркіттері "көктегі жарықтан тыс, қараңғылық шегіне" дейін ұша алатын. Нуменорда пайда болған бүркіт пішіндес бұлттар Толкиннің аралдың құлауы туралы жиі қайталап суреттеген бейнесінің бірі болды; олар сондай-ақ оның тастап кеткен уақыт саяхаты туралы әңгімелерінде – "Жоғалған жол" және "Түсінік клубының құжаттарында" да кездеседі.
Сезімтал жандар
Толкин Ұлы бүркіттердің табиғаты туралы мәселеге көңілінде күмәнмен келді. Алғашқы жазбаларында оны нақты анықтау қажеттілігі болмады, себебі ол Валардан басқа "көптеген кіші рухтар, үлкен-кішкентай" Еаға оның жаратылуымен бірге кіргенін көзге елестететін. Ал бүркіттер немесе Хуан иті сияқты саналы жаратылыстар, Толкиннің өзінің сөзімен айтқанда, "кем "маңызды" мифологиялардан оңай қабылданған". "Силмариллиондағы" "қарқынды және бүркіт пішіндес рухтар" деген тіркес осы жазу кезеңінен пайда болды. Содан кейін өздігінен жаратылғандар, Валар мен Майар, "періштедей" рухтар, олар денеге ие болып, немесе жануарлар пішіндес болып "көркейтілді", сондай-ақ ой және сөз арқылы қарым-қатынас жасай алды. Осы тақырыптағы соңғы жазбаларында, оның ұлы Кристофердің мәліметінше, 1950 жылдардың соңында Толкин Ұлы бүркіттердің "Валар тіл үйреткен және жоғары деңгейге көтерілген, бірақ олардың әлі де фьеасы [жандары] жоқ" жануарлар екендігіне шешім берді. Марджори Бернс "желіп қою қаупі" соншалықты күшті дейді, сол себепті бүркіт өзіне қоян сияқты ұқсайтынын айтқан Бильбо хоббиті, жыртылып желінетінінен қорқады; ол олардың кешкі асы болмайтынына риза болды, "бірақ қоянды бүркіттер оларға кешкі ас ретінде әкеледі".
Скандинав мифологиясы
Солтүстік құдайы Один, Гандальф сияқты, бүркіттермен байланысты болған. Данияның Фунен аймағынан табылған брактеатта Одиннің жанында (хуаз деп аталған, "биік") ілгекті мүңкісі бейнеленген. Норд мифологиясында бүркіттер Один құдайымен байланысты еді; мысалы, ол Йотунхеймнен Асгардқа бүркіт түрінде қашып өтеді. Бернс бұл оқиғаның Гандальфтың бүркітке мініп бірнеше рет қашып құтылуымен ұқсас екенін айтады. Ол Толкиннің бүркіттерінің, оның сондай-ақ эльфтері, дракондары және тролльдерінің барлығы оның шығармаларына скандинавтық әсердің белгілері екенін атап көрсетеді.
In Norse mythology, eagles were associated with the god Odin; for example, he escapes from Jotunheim back to Asgard as an eagle. Burns remarks the similarity with Gandalf, who repeatedly escapes by riding on an eagle. She comments that Tolkien's Eagles, like his Dwarves, Dragons, and Trolls, all signal Norse influence on his stories.
Deus ex machina (жасалған құдай)
Бернс Толкиннің бүркіттерді басты кейіпкерлерін құтқару үшін үш рет пайдаланғанын айтады: "Хоббитте" Билбо мен серіктерін құтқару үшін; Саруманның Ортанк мұнарасындағы тұтқынынан Гандальфты босату үшін; және соңында, Фродо мен Сэмді Бір Сақинаны жойғаннан кейін, Қиямет тауынан құтқару үшін. Толкин зерттеушісі Джейн Ченс осы араласуларды deus ex machina деп сипаттайды, яғни кенеттен және күтпеген механизм арқылы жақсы аяқталған оқиғаға жеткізіледі. Сценарист Брэд Джонсон, Script журналында жазғандай, соңғы deus ex machina мысалы көрермен үшін толыққанды күтпеген және ұнамсыз, себебі бүркіттердің кенеттен пайда болуы "көрерменді эмоционалды түрде сахнадан шығарып алады". Толкин бұл мәселенің бар екенін білген, осы механизмнің тәуекелді екенін мойындаған; ол өзінің бір хатында былай деп жазды:
Киелі кітап хабаршысы
[[File:GRM Inv. Ғалымдар бүркіттерді христиан дінімен байланыстырды, олардың бірі – бүркіт Жақияның (Жоханның) дәстүрлі символы екендігі.
Бейімделулер
Толкиннің кітаптарының әртүрлі бейімделулері бүркіттердің мәнері мен сюжеттегі олардың рөліне түпнұсқаға әртүрлі деңгейде адалдықпен қарады. 1957 жылы Толкинге ұсынылған "Сақиналардың Иесі" анимациялық фильмінің алғашқы сценарийі бірнеше маңызды өзгешеліктерге байланысты қабылданбады, олардың ішінде Толкиннің өмірбаяншысы Хамфри Карпентер "оқиғада жүру іс жүзінде тоқтатылды және Сақинаның Достары бүркіттердің арқасында барлық жерге тасымалданды" деп жазды. Фантастика суретшісі Ларри Диксонның сөзіне сәйкес, Питер Джексонның "Сақиналардың Иесі" фильмінің трилогиясындағы цифрлық анимацияланған бүркіттер Weta Workshop-қа ол ұсынған алтын бүркітке негізделген. 1982 жылы Австралиядағы Диапридтер тұқымдасына жататын бір туысқа Gwaihir бүркітінің құрметіне Gwaihiria деп ат қойылды. 2011 жылғы "Сақиналардың Иесі: Солтүстік соғысы" видео ойынында Белерам есімді бүркіт көмекші кейіпкер ретінде ойыншыларға шайқаста көмектеседі.