Кіріспе
Музыкаға қосылған өлең
Баллада – өлеңнің бір түрі, көбінесе музыкамен қосылған повесть. Балладалар ортағасырлық француз тіліндегі шансон балладе немесе балладасынан пайда болған, олар бастапқыда "би әндері" болған. Балладалар, әсіресе, Кейінгі Орта ғасырлардан бастап 19 ғасырға дейін Ұлыбритания мен Ирландияның халық поэзиясы мен әндерінің ерекшелігі болды. Олар Еуропа бойынша, содан кейін Австралияда, Солтүстік Африкада, Солтүстік және Оңтүстік Америкада кеңінен таралды. Балладалардың белгілі бір құрылымы жоқ, олардың жолдары мен шумақтарының саны әртүрлі болуы мүмкін, бірақ көптеген баллардаларда ABCB немесе ABAB ұйқас схемалары бар төрттіктер қолданылады, мұнда екінші және төртінші жолдар ұйқастырылады. Көптеген адамдардың ойынша, балладада дәл 13 жол болуы керек, бірақ мұндай нұсқаулар сирек кездеседі, тіпті естілмеген. Сонымен қатар, баллардаларда жұп өлеңдер кездеспейді. Көптеген балладалар жеке парақтарға жазылып, сатылды. Бұл форманы 18-шы ғасырдан бастап ақындар мен композиторлар лирикалық баллардалар жасау үшін жиі пайдаланды. 19-шы ғасырдың соңында бұл термин баяу темптегі махаббат әнін білдіретін болды және көбінесе кез келген махаббат әні үшін, әсіресе поп немесе рок музыкасының сезімтал баллардасы үшін қолданылады. Дегенмен, бұл термин стильдік әңгімелеу әні немесе өлең түсінігімен де байланысты, әсіресе фильм сияқты басқа медиаға атау ретінде қолданылғанда.
Шығу тегі
Баллада – өлеңнің бір түрі, көбінесе музыкаға қосылған повестьтік өлең. Балладалар ортағасырлық француз тіліндегі "шансон балладе" немесе "баллада" әндерінен пайда болған, олар бастапқыда "билеу әндері" (L: ballare, билеу) болса, Англияға таралудан бұрын "жеке орындалатын әндердің көркемделген түріне" айналды. Повестьтік ән ретінде, олардың тақырыбы мен мақсаты Скандинавия және герман халықтарының әңгіме айту дәстүрінен бастау алады, бұл "Беовульф" сияқты өлеңдерде көрінеді. Музыкалық тұрғыдан алғанда, оларға Миннесанг дәстүріндегі Миннелидер әсер еткен. Англиядағы балладаның ең ерте мысалы – XIII ғасырдағы қолжазбадағы "Иуда" әні.
Беріліс
Балладаларды тарату олардың қайта құрастырылуының маңызды кезеңін құрайды. Романтикалық көзқарас бойынша, бұл процесс көбінесе таза "халық жадысынан" немесе "ежелгі дәстүрден" бұзылу туралы баяндама ретінде бейнеленеді. 1802 жылы жарық көрген «Шотландия шекарасының әндері» кіріспесінде романтик ақын және тарихи романдар авторы Уолтер Скотт, шамалы өзгерістерді жою арқылы, болжамды түпнұсқаны қалпына келтіру қажеттігін айтты. Скотт үшін, көп рет оқылу процесі 'бір оқушының өзімшілдігінен туындаған артық қосымшаларға, екіншісінің салғырлығынан туындаған түсініксіз қателіктерге және үшіншісінің жадтың нашарлығынан туындаған өкінішті жоғалтуларға' әкелуі мүмкін. Сол сияқты, Джон Роберт Мур да есте қалудың жойылуға бейім екенін атап өтті.
Жіктеу
Еуропалық балладалар көбінесе үш негізгі топқа жіктеледі: дәстүрлі, жарияланған және әдеби. Америкада еуропалық, әсіресе британдық және ирландтық әндердің нұсқалары мен бұрынғы әндерге сілтеме жасамай жазылған "Америкалық балладалар" арасында ерекшелік жасалады. Бұдан әрі дамыған түрі – блюз балладасы, ол осы жанрды афроамерикандық музыкамен үйлестірді. 20-шы ғасырдың соңында музыка баспа индустриясы көбінесе "сезімтал балладалар" деп аталатын нарық тапты, және осыдан "баллада" терминінің қазіргі қолданылуы – баяу махаббат әні деген мағынаны білдіреді.
Дәстүрлі балладалар
Дәстүрлі, классикалық немесе халықтық (халықтың мағынасында) баллада ортағасырлық Еуропаның соңғы кезеңдерінде саяхатшы әншілерден бастау алған деп есептеледі. Ағылшын балладаларының алғашқы жинақтарын Сэмюэл Пеппс (1633–1703) жасаған, сондай-ақ Роберт Харли жинаған Роксбург балладалары (1661–1724) Шотландиядағы Уолтер Скотт пен Роберт Бернстің жұмысына паралель болды. Солтүстік ағылшын және Оңтүстік шотландтар шекаралық балладалар дәстүрін ортақ пайдаланды, бұл әсіресе "Шеви Чейз балладасы" нұсқаларындағы шекаралық оқиғаларда көрінеді, олар кейде Ланкаширде туған XVI ғасырдың әншісі Ричард Шилмен байланыстырылады. XVIII ғасырда дәстүрлі халық балладаларына қызығушылықтың артуына себеп, балладалардың көпшілігі ауылдық еңбекшілерге қатысты тақырыптарды қамтығандықтан, жерді қоршау сияқты әлеуметтік мәселелер болды деп саналады. Джеймс Дейвидің пікірінше, теңіз және теңіз шайқастарының кең таралған тақырыптары теңіз күштеріне жұмысқа алу құралы ретінде халық балладаларын пайдалануға (кем дегенде Англияда) ықпал еткен болуы мүмкін. Дәстүрлі балладалар бойынша маңызды жұмыстар 19 ғасырдың соңында Данияда Свен Грунтвиг, ал Англия мен Шотландияда Гарвард профессоры Фрэнсис Джеймс Чайлд жасады. Дәстүрлі балладаларды тақырып бойынша жіктеуге көптеген түрлі және қайшылықты әрекеттер болды, бірақ ең көп таралған түрлері діни, мистикалық, трагикалық, махаббат туралы балладалар, тарихи, аңыздық және юмористикалық болып табылады.
Кең жақтары
Бродсайд балладалары (сонымен қатар "бродшит", "сталл", "вульгар" немесе "come all ye" балладалары деп те аталады) – 16 ғасырда арзан баспаның дамуының нәтижесі. Олар әдетте сапасы төмен қағаздың орташа және үлкен парақтарының бір жағына басылған. 17 ғасырдың бірінші жартысында олар қара әріп немесе готикалық қаріппен басылып, көптеген көзге түсетін суреттер, танымал әннің атауы және тартымды өлеңдерді қамтыған. 18 ғасырға қарай олар ақ әріп немесе римдік қаріппен басылып, көбінесе аз әшекейленген (әннің атауымен бірге). Бұл кейінірек шыққан парақтарда көптеген жеке әндер болуы мүмкін, олар бөлініп, жеке-жеке "slip songs" ретінде сатылатын. Басқа жағдайда, оларды бүктеп, кішкентай арзан кітаптар немесе "chapbooks" жасауға болады, олар көбінесе баллада сюжеттерін пайдаланған. Олар үлкен көлемде шығарылды, 1660 жылдары Англияда жылына 400 000-нан астам данасы сатылды. Тесса Уотт сатылған даналардың саны миллиондаған болуы мүмкін екенін бағалайды. Көптегенін қала көшелерінде немесе жәрмеңкелерде саяхатшы сатушылар сатты. Мазмұны дәстүрлі баллада деп аталатыннан әртүрлі болды, бірақ көптеген дәстүрлі балладалар бродсайд ретінде басылды. Тақырыптарына махаббат, неке, дін, ішімдік әндері, аңыздар, сондай-ақ апаттар, саяси оқиғалар мен белгілер, кереметтер және таңғажайыптарды қамтитын ертедегі журналистика кірді.
Әдеби балладалар
Әдеби немесе лирикалық балладалар 18-шы ғасырдың соңынан бастап Романтизм қозғалысында, әсіресе әлеуметтік элиталар мен зиялылардың баллада түріне деген қызығушылығы артуының нәтижесінде пайда болды. Шотландиядағы Роберт Бернс және Уолтер Скотт сияқты құрметті әдеби тұлғалар өз балладаларын жинап, жазды. Сол сияқты, Англияда Уильям Вордсворт пен Сэмюэл Тейлор Колридж 1798 жылы «Лирикалық балладалар» жинағын жариялады, оған Колридждің «Ежелгі теңізшінің әңгімесі» кірді. Вордсворт, Колридж және Китс осы халық балладаларының қарапайым және табиғи стиліне тартылып, оны еліктеуге тырысты. Ақындық форманың кейінгі маңызды үлгілеріне Рэдьярд Киплингтің «Казармат балладалары» (1892-1896) және Оскар Уайльдтың «Рединг түрмесінің балладасы» (1897) кірді.
Баллада опералары
XVIII ғасырда баллада опералары ағылшын сахнасындағы ойын-сауық түрі ретінде дамыды, ішінара Лондон опера сахнасындағы итальяндық үстемдікке қарсылық танытып. Ол әңгіме ағынына кедергі келтірмеу үшін қасақана қысқа сақталған әндермен араластырылған, көбінесе сатирикалық (ағылшын тілінде) сөйленетін диалогтардан тұрады. Италия операсының аристократиялық тақырыптары мен музыкасынан өзгеше, баллада опералары халыққа кең тараған әндердің музыкасына негізделді және төменгі топқа жататын кейіпкерлерді бейнеледі. Олардың тақырыбы көбінесе қылмыстық әрекеттермен айналысатын, төменгі топ өкілдерінің өміріне қатысты болды және сол кезеңдегі итальян операсының жоғары моральдық қағидаларын бұзды немесе кері қайтарды. Алғашқы, ең маңызды және сәттісі – 1728 жылғы Джон Гейдің либреттосымен және Джон Кристофер Пепуштың музыкасымен жазылған «Күсірушінің операсы». Олардың екеуі де париждік водевиль мен Томас д’Урфейдің (1653–1723) бурлесктері мен музыкалық пьесаларынан ықпал алған болуы мүмкін, олар өз жұмыстарында оның көптеген жинақталған балладаларын пайдаланды. Гей осы стильде тағы да бірнеше туынды жазды, соның ішінде «Полли» атты жалғасы да бар. Генри Филдинг, Колли Сиббер, Арне, Дибдин, Арнольд, Шилд, Эксетерлік Джексон, Хук және тағы да басқалар көпке танымал болған баллада операларын жазды. Баллада операсы Америка мен Пруссияда да сынақтан өтті. Кейін ол Исаак Бикерстаффтың «Ауылдағы махаббат» (1763) және Шилдтің «Розина» (1781) сияқты пасторльдық формаға көшті, бұл туындыларда бұрынғы балладаларды қайталай бермей, олардың үлгісімен жазылған жаңа музыка қолданылды. XVIII ғасырдың соңына қарай бұл форманың танымалдылығы төмендесе де, оның ықпалы Гилберт пен Салливанның «Солдат» сияқты жеңіл операларында және қазіргі заманғы мюзиклдерде байқалады. XX ғасырдағы ең ықпалды пьесалардың бірі – Курт Вайль мен Бертольд Брехттің (1928) «Үш тиындық операсы», ол «Күсірушінің операсының» жаңа өңдеуі болып табылады. Онда ұқсас оқиға мен сол кейіпкерлер бейнеленген, сондай-ақ сол сатирикалық тіл қолданылған, бірақ түпнұсқадан тек бір мелодия ғана алынған. «Баллада операсы» термині 1944 жылғы «Мартиндер мен Койлар» және 1977 жылғы Питер Белламидің «Транспорттар» сияқты халық музыкасын пайдаланған мюзиклдерді сипаттау үшін де қолданылды. Баллада операсының сатирикалық элементтерін «Чикаго» және «Кабаре» сияқты кейбір қазіргі заманғы мюзиклдерде де көруге болады.
Америка балладалары
Солтүстік Америкада орындалған 300-ге жуық балладаның шотландтық дәстүрлі немесе жапсырулы балладалардан бастау алғандығы анықталды. Мысалы, "Ларедо көшелері" балладасы Ұлыбритания мен Ирландияда "Бақытсыз ер" деген атпен кездеседі; алайда, тағы 400-і Америкада туған деп саналады, олардың ішінде ең танымалдары – "Дэви Крокеттің балладасы" және "Джесси Джеймс". 19 ғасыр – бұталы балладалардың алтын ғасыры болды. Бірнеше зерттеушілер осы әндерді каталогқа енгізді, соның ішінде Джон Мередиттің 1950-ші жылдардағы жазбалары Австралия Ұлттық кітапханасындағы жинақтың негізіне айналды. Ең әйгілі бұталы баллада – "Waltzing Matilda" ("Матильда вальсі"), ол "Австралияның ресми емес ұлттық әнұраны" деп аталады.
Сезімтал балладалар
Сезімтал балладалар, кейде "жасқа тілді қақтыратын" немесе "қабылдау бөлмесі балладалары" деп аталады, өйткені олар орта тап арасында кең таралған, 19 ғасырдың аяғындағы "Тин-Пэн аллеясы" музыка индустриясының алғашқы жылдарында пайда болды. Олар көбінесе сезімтал, оқиғалы, тармақтық әндер болып, жеке немесе операның бір бөлігі ретінде жарияланды (мүмкін, халық балладаларының вариациялары, бірақ ноталармен басылып, көбінесе жаңадан жазылған). Мұндай әндердің қатарында "Кішкентай Роузвуд сандық" (1870), "Балдан кейін" (1892) және "Дэнни Бой" бар.
Анықтамалар және қосымша оқу
Дуга, Дианна. Терең ойын: Джон Гей және заманауилықтың тууы. Ньюарк, Дел. : Делавэр университетінің баспасы, 2001. Басып шығарылған. Рандел, Дон (1986). "Жаңа Гарвард музыка сөздігі". Кембридж: Гарвард университетінің баспасы. Винтон, Калхун. Джон Гей және Лондон театры. Лексингтон: Кентукки университетінің баспасы, 1993. Басып шығарылған. Марчелло Сорс Келлер, "Sul castel di mirabel: Ауызша дәстүрдегі балладаның өмірі және хорлық практика", Этномузыкология, XXX (1986), № 3, 449–469.