Кіріспе

Әлеуметтік/демографиялық санат

"Азшылық топ" термині контекстке байланысты әртүрлі қолданылады. Көбінесе, бұл термин халықтың демографиялық мөлшері тұрғысынан қарастырылады: яғни, қоғамдағы ең аз санды немесе жартысынан кем санды топ "азшылық" деп есептеледі. Әдетте, азшылық тобы көпшілікке қарағанда әлсіздікке ұшырайды, және осы ерекшелік терминнің әртүрлі қолданылуына себеп болады. Әлеуметтану, экономика және саясат салаларында, халықтың ең кішкентай бөлігін құрайтын демографиялық топ, егер ол үстемдік билікке ие болса, міндетті түрде "азшылық" деп атала бермейді. Академиялық контексте "азшылық" және "көпшілік" терминдері билік иерархиясы тұрғысынан қолданылады. Мысалы, Оңтүстік Африкада апартеид кезінде ақ еуропалықтар қара африкалықтарға қарағанда барлық әлеуметтік, экономикалық және саяси билікті өз қолына алды. Осы себепті, Оңтүстік Африкада қара нәсілді африкалықтар ақ еуропалықтардан көп болғанына қарамастан, "азшылық топ" болып саналды. Сондықтан ғалымдар көбінесе "азшылық топ" терминін үстем әлеуметтік топ мүшелерімен салыстырғанда, жағдайы нашарлау топты сипаттау үшін қолданады. Осы мәселенің күрделілігін ескере отырып, Харрис Милонас "азшылық топ" орнына "негізгі емес топ" терминін ұсынды. Бұл термин елдің үстем саяси элитасы (тілдік, діни, физикалық немесе идеологиялық негізде) ассимиляцияланбаған этникалық топ ретінде қабылдайтын кез келген адамдардың жиынтығын білдіреді және "азшылық" терминін тек өз мемлекетінен азшылық құқықтарын алған топтар үшін қолдануды ұсынады. Азшылық топқа мүшелік әдетте байқалатын ерекшеліктерге немесе мінез-құлыққа негізделеді, мысалы: этникалық (этникалық азшылық), нәсіл (растық азшылық), дін (діндік азшылық), жыныстық бағдар (жыныстық азшылық) немесе мүгедектік. Интерсекционалдық тұжырымдамасы жеке адам бірнеше азшылық топқа (мысалы, нәсілдік және діни азшылық) бір уақытта мүше бола алатынын көрсету үшін қолданылады. Сонымен қатар, адамдар кейбір ерекшеліктері бойынша азшылық топтың бөлігі болса, басқалары бойынша үстем топтың бөлігі болуы мүмкін. "Азшылық топ" термині азаматтық құқықтар мен ұжымдық құқықтар туралы пікірталас аясында жиі кездеседі, өйткені азшылық топтарының мүшелері өмір сүретін елдер мен қоғамдарда кемсітушілікке бейім. Азшылық топтарының мүшелері көбінесе тұрғын үй, жұмыс, денсаулық сақтау және білім беру сияқты әлеуметтік өмірдің көптеген салаларында кемсітушілікке ұшырайды. Дискриминация жеке адамдар тарапынан жасалуы мүмкін, бірақ ол құрылымдық теңсіздіктер арқылы да жүзеге асыруы мүмкін, онда құқықтар мен мүмкіндіктер барлығына тең қол жетімді болмайды. Азшылық құқықтарын қолдайтындар көбінесе азшылық топтарын кемсітуден қорғауға және азшылық топтарының мүшелеріне үстем топ мүшелеріне тең әлеуметтік мәртебе мен құқықтық қорғауды қамтамасыз етуге бағытталған заңдарды қабылдауға ұмтылады.

Анықтамалар

Париж бейбітшілік конференциясына дейін (1919–1920 жылдары) "азшылық" термині көбінесе ұлттық заң шығару органдарындағы саяси партияларды білдірген, этностық, ұлттық, тілдік немесе діни топтарды емес. Мұндай азшылық партиялар көпшілікке (немесе ең көп дауыс алған партияға) қарағанда әлсіз болды. Париж конференциясы азшылық құқықтары тұжырымын қалыптастырған және оны маңызды мәселе ретінде көтеріп, назар аударған деп есептеледі. Осы анықтамада объективті және субъективті критерийлер қарастырылады: адамның физикалық немесе мінез-құлқы сипаттамаларына негізделгендей, қоғам объективті түрде оны азшылық топқа жатқызады; сонымен қатар, топтық біртүтастық немесе ынтымақтастық негізі ретінде осы мәртебені өздері қолдана алады. Осылайша, азшылық топқа жататын мәртебе санаттық болып табылады: егер адам белгілі бір азшылық топтың физикалық немесе мінез-құлқы ерекшеліктерін көрсетсе, оған сол топтың мәртебесі беріледі және ол топтың басқа мүшелерімен бірдей қарастырылады.

Сындар

Азшылық сөзінің жалпы қолданылуы мен академиялық қолданылуы арасында пікір қақтығыстары бар. Бұл терминнің күнделікті қолданылысы статистикалық азшылықты көрсетеді, бірақ ғалымдар топтар арасындағы халық санының айырмашылығынан гөрі, күш арасындағы айырмашылықтарға назар аударады. Бұл сынның негізінде бір топ, оның саны көп болса да, қоғамда сандық азшылық емес болса да, азшылық деп есептелуі мүмкін деген идея жатыр. Кейбір әлеуметтанушылар «азшылық/көпшілік» ұғымын сынап, бұл терминология ұлттық шекаралардың өтуімен байланысты мәдени байланыстарды, сондай-ақ өзгермелі немесе тұрақсыз мәдени үлгілерді жоққа шығарады немесе ескермейді деп санайды. Осы себепті, тарихи шеттетілген топтар (ТШТ) термині тарихи қанау мен үстемдіктің рөлін, сондай-ақ бұл фактордың әлеуметтік өмірдің түрлі салаларында белгілі бір топтардың жеткіліксіз өкілдігіне қалай әкелетінін көрсету үшін жиі қолданылады.

Саяси

Ұлттық азшылық термині көбінесе халықаралық және ұлттық саясаттағы азшылық топтарын талқылау үшін қолданылады. Барлық елдерде белгілі бір дәрежеде нәсілдік, этникалық немесе тілдік әртүрлілік кездеседі. Сонымен қатар, азшылықтар иммигранттар, жергілікті тұрғындар немесе жерсіз, көшпелі қауымдастықтардан да болуы мүмкін. Бұл көбінесе тіл, мәдениет, сенімдер, әдет-ғұрыптардағы айырмашылықтарға алып келеді, бұл кейбір топтарды үстемдік құратын топтан ерекшелендіреді. Мұндай айырмашылықтар көбінесе теріс қабылданады, нәтижесінде азшылық топтарының мүшелері әлеуметтік және саяси билікті жоғалтады. Халықаралық құқықта ұлттық азшылықтардың заңдық анықтамасы жоқ, бірақ азшылық топтарын қорғау Біріккен Ұлттар Ұйымының Ұлттық немесе этникалық, діни және тілдік азшылықтарға жататын адамдардың құқықтары туралы Декларациясында ескерілген. Халықаралық қылмыстық құқық нәсілдік немесе этникалық азшылықтардың құқықтарын бірнеше жолмен қорғай алады. Өзін-өзі анықтау құқығы – маңызды мәселе. Еуропа Кеңесі өңірлік немесе азшылық тілдері жөніндегі Еуропалық харта және ұлттық азшылықтарды қорғау жөніндегі негіздемелік конвенция арқылы азшылықтардың құқықтарын реттейді. Кейбір жағдайларда, бағынышты этникалық топтар сандық көпшілікті құрауы мүмкін, мысалы, апартеид кезінде Оңтүстік Африкадағы қара нәсілділер. АҚШ-та, мысалы, испаноязыл емес ақ адамдар көпшілікті құрайды (63,4%), ал қалған барлық нәсілдік және этникалық топтар (мексикалықтар, афроамерикандықтар, азиялық американдықтар, американдық үндістер және жергілікті гавайиліктер) «азшылықтар» деп жіктеледі. Егер испаноязыл емес ақ нәсілділердің саны 50%-дан төмен болса, онда бұл топ көпшілік емес, тек басымдық құрайтын топ болып саналады.

Растық және этникалық азшылықтар

Растық азшылықтар, кейде «түсті терілілер» немесе «ақ емес адамдар» деп те аталады, – нәсіл негізінде кемсітілетін азшылық топтары. Анықтамалар мәдениеттер арасында әртүрлі болғанымен, қазіргі заманғы расизм негізінен Еуропа мен Американың зерттеулер дәуірінде қалыптасқан нәсілдерді жіктеу жүйесіне негізделген. Еуропа елдері өздері отарлаған халықтарды псевдоғылыми фенотиптік топтарға жіктеуге тырысты. АҚШ жүйесінде ақ нәсілділер иерархияның ең жоғары сатысында тұрады және аралас нәсілді адамдарды автоматты түрде олардың бағынышты нәсілі ретінде жіктейді. Кейде нәсілшіл саясаттар нәсілдің жалған ғылыми анықтамаларын заңдап бекітеді, мысалы, АҚШ-тың «бір тамшы ережесі» және қан мөлшері заңдары, Оңтүстік Африканың апартеид саясаты және нацистік Германияның Нюрнберг нәсілдік заңдары. Кейде нәсіл – өзін-өзі анықтау мәселесі болып табылады, соның салдарынан де-факто нәсілшіл саясаттар іске асырылады. Расизм үкіметтік саясаттан өзге, әлеуметтік преюдиция және кемсітушілік түрінде де жалғасуы мүмкін. Әдетте этникалық топтар арқылы анықталатын әлеуметтік топтар да бар. Көптеген этникалық азшылықтар сонымен бірге нәсілдік азшылықтар болып табылады. Дегенмен, мұндай жағдай әрқашан бола бермейді. Кейбір адамдар этникалық азшылықтар болып табылатын сонымен қатар, ақ нәсілділерге жатады, мысалы, кейбір еврейлер, рома және саам халықтары. Кейбір жағдайларда олардың этникалық ерекшеліктері олардың ақ екендігін жоққа шығарады деп есептеледі, бұл топтар арасындағы және ішкі сәйкестендіруде көрінеді. Кейбір елдерде, мысалы, Ұлыбританияда, адамдарды нәсілге емес, этникалық принадлежность бойынша жіктеуге бейімділік танытады. Этнос – «ұзақ ортақ мәдени тәжірибелер, діни ғұрыптар, дәстүрлер, шежіре, тіл, диалект немесе ұлттық тегі» сияқты ұғымдарды қамтиды. Ұлыбритания ақ британиялықтардан басқа барлық адамды этникалық азшылық деп санайды, соның ішінде ақ ирландтар сияқты басқа ақ еуропалықтар да (Солтүстік Ирландияны қоспағанда).

Өз еркімен азшылықтар

Сонымен қатар "касталық азшылықтар" деп аталатын, еріксіз азшылықтар – бұл бастапқыда кез келген қоғамға өз еркіне қарсы әкелінген адамдарды атау. Мысалы, АҚШ-та бұл атауға американдық индейлер, гавайлықтар, пуэрто-рикалықтар, африкалық американдықтар және 1800 жылдары туған испаноязылдылар кіреді, бірақ олармен ғана шектелмейді.

Ерікті азшылықтар

Иммигранттар жаңа елде азшылық мәртебесін алады, көбінесе өз елдерінен гөрі экономикалық, білім беру және саяси жағынан жақсы болашаққа үміттенеді. Сәттілікке ұмтылуларының нәтижесінде, өз еркімен келген азшылықтар көшіп келген басқа азшылықтарға қарағанда мектепте жақсы орындайды. АҚШ-тағы ірі иммигранттар тобына мексикалықтар, Орталық және Оңтүстік Америкалықтар, кубалықтар, африкалықтар, Шығыс және Оңтүстік Азиялықтар жатады. Лесбиян, гей, бисексуал, трансгендер және квир (ЛГБТҚ+) адамдар адамзат тарихы бойында болғанмен, олар сандық және әлеуметтік азшылықты құрайды. ЛГБТҚ+ тобының мүшелері ретінде олар көптеген әлеуметтік теңсіздіктерге тап болады. Батыс елдеріндегі ЛГБТҚ+ құқық қозғалыстары ЛГБТҚ+ адамдарын азшылық тобының мүшелері ретінде мойындауға әкелді. Мүгедектер құқығын қорғау қозғалысы мүгедектерді тек қана денсаулықтарының нашарлығынан кемсітілген адамдар ретінде емес, сонымен қатар қоғамнан кемсітілген азшылық немесе азшылықтардың коалициясы ретінде қарастыруға мүмкіндік берді. Мүгедектер құқығын қолдаушылар кемшілікке емес, физикалық немесе психологиялық мүмкіндіктердегі айырмашылыққа назар аударады. Мысалы, кейбір аутизм спектріндегі адамдар нейроәртүрлілікті қабылдауды талап етеді, дәл сол сияқты нәсілшілдікке қарсы күресушілер этникалық әртүрлілікті қабылдауды жақтайды. Есітімі нашар адамдар қауымы көбінесе мүгедектер тобынан гөрі тілдік және мәдени азшылық ретінде қарастырылады, ал кейбір есітімі нашар адамдар өздерін мүлдем мүгедек деп санамайды. Керісінше, олар басым топтың қажеттіліктерін ескере отырып жасалған технологиялар мен әлеуметтік институттардың салдарынан қиындықтарға тап болады. (Мүгедектер құқықтары туралы конвенцияны қараңыз.)

Діни азшылықтар

Діни азшылықтарға жататын адамдардың сенімі көпшіліктің сенімінен өзгеше болады. Әлемнің көптеген елдерінде діни азшылықтар кездеседі. Қазіргі таңда Батыс елдерінде адамдардың өз дінін таңдауға, оның ішінде бір діннен екіншісіне өтуге немесе ешқандай дінге жатпауға (атеизм және/немесе агностицизм) құқығы бар деген пікір қалыптасқан. Дегенмен, көптеген елдерде бұл құқық шектеулі. Мысырда жаңа жеке куәлік жүйесі бойынша барлық азаматтар өз дінін көрсетуге міндетті – таңдау опциялары ислам, христиандық және иудаизм ғана (Мысырдағы жеке куәлік дауы туралы қараңыз).

Әйелдер - әлсіз топ

Көптеген қоғамдарда ерлер мен әйелдердің саны шамамен тең болады. Әйелдер азшылық саналмаса да, әйелдердің бағынышты топ ретіндегі мәртебесі көптеген әлеуметтанушыларды оларды әлеуеті шектеулі топ деп атауға алып келді. Әйелдердің заңдық құқықтары мен мәртебесі елдер арасында кеңінен өзгешелік танытса да, әйелдер түрлі қоғамдарда ерлерге қарағанда әлеуметтік теңсіздіктерді жиі бастан кешіреді. Әсіресе дамып келе жатқан елдерде әйелдерге білім алуға және ерлерге берілгендей мүмкіндіктерге қол жеткізуден кейде бас тартуға болады.

Заң және мемлекеттік басқару

Кейбір елдердің саясатында "азшылық" – заңмен танылған, нақты құқықтары бар этникалық топ. Мысалы, заңмен танылған азшылық тілінде сөйлейтіндер білім алуға немесе үкіметпен өз ана тілінде қарым-қатынас жасауға құқылы. Азшылықтарға арналған арнайы ережелер бар елдерге Канада, Қытай, Эфиопия, Германия, Үндістан, Нидерланды, Польша, Румыния, Ресей, Хорватия және Ұлыбритания кіреді. Бір елдің азшылық топтарына көбінесе бірдей қарастырылмайды. Кейбір топтар азшылықтарды қорғау үшін тым шағын немесе анық емес. Мысалы, ерекше шағын этникалық топтың мүшесі әртүрлі орта туралы тексеру тізімінде "Басқа" тармағын таңдауға мәжбүр болуы мүмкін, демек, олар көбірек анықталған топтың мүшесіне қарағанда аз артықшылықтарға ие болуы мүмкін. Көптеген заманауи үкіметтер өздері билік ететін адамдардың барлығын этникалық негізде бөліп қарамай, бір ұлттың мүшелері деп санайды. АҚШ ресми санақ нысандарында нәсіл мен этникалық тегін сұрайды, осылайша халықты ұлттық емес, нәсілдік топтарға бөліп ұйымдастырады. Испания өз азаматтарын этникалық топтарға немесе ұлттық азшылықтарға бөлемейді, бірақ ұлттық азшылықтарды қорғау жөніндегі негіздемелік конвенцияға сәйкес ұлттық азшылықты анықтау шарттарының бірі болып табылатын азшылық тілдерінің ресми ұғымын сақтайды. Кейбір аса маңызды немесе күшті азшылықтар жан-жақты қорғауға және саяси өкілдікке ие болады. Мысалы, Босния және Герцеговинаның бұрынғы Югославия Республикасы үш құрылтайшы ұлтты мойындайды, олардың ешқайсысы сандық көпшілікті құрамайды (Босния және Герцеговинаның ұлттарын қараңыз). Дегенмен, рома және еврейлер сияқты басқа азшылықтар ресми түрде "шетелдік" деп белгіленеді және олардың көп бөлігі осы қорғаудан шеттетіледі. Мысалы, олар президенттік лауазымды қоса алғанда, саяси лауазымдарға ие болудан шеттетілуі мүмкін. Азшылық топтарды және олардың артықшылықтарын тану мәселесі бойынша пікірталас жүріп жатыр. Бір пікір бойынша, азшылық топтарына ерекше құқықтарды қолдану Африка немесе Латын Америкасындағы жаңа мемлекеттер сияқты кейбір елдерге зиян келтіруі мүмкін, себебі азшылықты тану ұлттық бірегейлікті құруға кедергі келтіруі мүмкін. Бұл азшылықтың қоғамның негізгі ағымына интеграциялануына кедергі келтіріп, сепаратизмге немесе үстемдікке әкелуі мүмкін. Канадада кейбір адамдар ағылшын тілді басым көпшіліктің француз канадалықтарын интеграциялай алмауы Квебек сепаратизмін тудырды деп санайды. Басқалары азшылықтардың маргинализацияланбауы үшін арнайы қорғауға мұқтаж екенін айтады: мысалы, екі тілді білім беру азшылықтардың мектеп жүйесіне толыққанды интеграциялануына және қоғамда тең дәрежеде бәсекелесуіне мүмкіндік беруі керек. Бұл тұрғыдан алғанда, азшылықтардың құқықтары ұлтты құру жобасын нығайтады, өйткені азшылықтардың мүшелері өз мүдделерінің қамтамасыз етілгенін көреді және ұлттың заңдылығын және оның ішінде интеграцияны (ассимиляцияны емес) қабылдауға дайын.