Кіріспе

4-ші Аббасид халифасы (785–786 ж. биледі)
Имам немесе мектеп

Абу Мухаммед Муса ибн әл-Махди әл-Хади (أبو محمد موسى بن المهدي الهادي; 26 сәуір 764 ж. – 14 қыркүйек 786 ж.) әл-Хади (الهادي) лақабымен көбірек танымал, ол әкесі әл-Махдиден кейін таққа отырған төртінші араб Аббасид халифасы және 169 жылдан (785 ж.) 170 жылға (786 ж.) дейін билік жүргізді. Оның қысқа билеу мерзімі ішкі қақтығыстар мен анасымен билік үшін күреске ұшырады.

Ерте өмір

Әл-Хади 764 жылы дүниеге келген. Оның әкесі әл-Махди, ал әл-Хайзуран бинт Атта – Мұса әл-Хади мен Харун әл-Рашид екі халифаның анасы болды. Оның Иса ибн әл-Махди есімді тағы бір ұлы мен Бануқа немесе Банужа есімді қызы болған. Анасы әл-Хайзуран Меккеде туып, Джураш қаласында өскен. Оның екі әпкесі – Салсал бинт Атта мен Асма бинт Атта, сондай-ақ ағасы Ғитриф ибн Атта болды. Ол әл-Махдидің сүйікті әйелі еді. Әл-Махди қорғаныс және басқару мәселелері бойынша онымен кеңесетін, ал офицерлер мен дін қызметкерлері күні-түні оның есігіне келіп, халифа арқылы қалағандарын алуға тырысатын. Өтініш берушілер оның есігінің алдында тізіліп, базар сияқты қалың жиналған. Хайзуранның қоғамдық және саяси өмірдегі ықпалы күйеуінің тұсында араласудан бастап, екі ұлының тұсында одан да күшті әрі кеңейе түсті. Әл-Хадидің бірнеше туысқандары болды: Убайдалла, Ибрагим, Мансур, Али, Абдалла. Оның жарты әпкелері де болды: Абаса – үлкен әпкесі, ал қалғандары Улайя мен Алия. Әл-Хади әл-Махди мен әл-Хайзуранның үлкен ұлы және Харун әл-Рашидтің ағасы еді. Ол әкесіне өте жақын болғандықтан, 16 жасында әкесі оны бірінші мұрагерлік ханзада етіп тағайындап, сондай-ақ әскер басшысы етіп таңдады. Өлімі алдында әл-Махди екінші ұлы Харун әл-Рашидті мұрагер ретінде жақсы көріп, оны 779 және 781 жылдары бірнеше әскери жорықтарға алып, болашақ халифа болуға даярлаған, өйткені оның әкесі де оны осылай дайындаған. Бірақ, мұрагерлік титулын ресми түрде беруге үлкермей қайтыс болды. Айта кетейік, олардың анасы Хайзуран әл-Махдидің бұл ойларына жетекшілік етіп, серіктес болды. Басқаша айтқанда, әл-Рашид генерал болған және әкесімен бірге соғысқа қатысып, өзінің кәсібіне дайындалуы мүмкін.

Әскери қызмет

Оның қысқа билігі көптеген әскери қақтығыстармен толы болды. Хусейн ибн Али ибн Хасанның көтерілісі Хусейн Мәдинада өзін халифа деп жариялағанда басталды. 785 жылы шілдеде халифа әл-Махди қайтыс болғаннан кейін, Хусейн мен оның ізбасарлары Мәдинада көтеріліс жасады, әл-Махдидің мұрагері әл-Хадидің әлі де бекемделмеген жағдайынан пайдалануға үміттене отырып. Шамамен 786 жылдың 16 мамырында Хусейн және оның серіктері Мәдинаны басып алуға тырысты. Пайғамбар мешітінде Хусейн мінберге шығып, символдық түрде ақ киім киіп, ақ тұлпар киіп, ізбасарларының адалдығын қабылдады, оның лақабы – «Мұхаммед үйінен Аллаға ұнайтын». Көтерілісшілер қарапайым халықты өздерінің ісіне тартуға құмар болмады, сондықтан жергілікті гарнизонмен тез арада қақтығысқа түсті. Келесі күндері Әлидтердің («ақ киім кигендер») және Аббасидтердің («қара киім кигендер») жақтастары бірнеше рет шайқасты, бірақ соңғылары жеңіске жетіп, Әлидтерді және олардың жақтастарын Ұлы мешіттің аумағына шектеді. Көтерілісінің сәтсіз аяқталғаны анық болған соң, Хусейн 28 мамырда 300-ге жуық ізбасарларымен бірге Меккеге кетті. 786 жылдың 11 маусымында Меккеден солтүстік-батысқа қарай орналасқан Факх уәдісінде Хусейннің шағын әскері, хажға қарулы отрядымен қалада болған бірнеше Аббасид князьдарының басшылығындағы Аббасид әскерімен кездесті. Нәтижесінде Хусейн мен оның жүзден астам ізбасарлары қаза тауып, көптегені тұтқынға алынды. Көптеген Әлидтер хажға келгендердің қатарына араласып, шайқастан қашуға тырысты. Олардың арасында Мұхаммед әл-Нафс әл-Закияның бауырлары Идрис пен Яхья болды. Әл-Хади көтерілісті басып, Хусейн мен оның көптеген ізбасарларын өлтірді, бірақ Хусейннің туысы Идрис ибн Абдалла қашып, Мысыр почтасының басқарушысы Вадихтің көмегімен Мағриб жағалауына жетті, онда ол 788 жылы Идриси мемлекетін құрды. Әл-Хади Харижиттердің көтерілісін де басып, Византия шабуылын тойтарды. Аббасид әскерлері соңғылардан бірнеше аумақтарды басып алды.

Отбасы

Әл-Хадидің екі әйелі болған. Олардың бірі – Халифа әл-Мансурдың ұлы Жағфардың қызы Лубаба. Екіншісі – Ғубайда, Ғитриф ибн Аттаның қызы, сонымен қатар Әл-Хайзуран бинт Аттаның (Ғитриф ибн Аттаның әпкесі) немере қызы. Оның бір сарай қызы Гадир болған, сондай-ақ Амат әл-Азиз деп те аталған, ол бұрын халифалар әл-Мансур мен әл-Махдидің күшті және амбициялы сарай күзетшісі Раби ибн Юнусқа тиесілі болған. Ол алдымен әл-Махдиге сыйға тартылды, ол өз кезегінде оны әл-Хадиге сыйлады. Ол оның сүйікті сарай қызы болды және оған екі үлкен ұлын дүниеге әкелді. Әл-Хади қайтыс болғаннан кейін Харун әл-Рашид оған үйленді. Тағы бір сарай қызы Рахим болды, ол оның ұлы Жафардың анасы еді. Оның тағы бір сарай қызы Хилана болды. Әл-Хади қайтыс болғаннан кейін, ол оның ағасы Харун әл-Рашидтің сарай қызы болды. Оның басқа ұлдары – әл-Аббас, Абдалла, Исхақ, Исмаил, Сүлеймен және Мұса. Екі қызының бірі – Умм Иса, ол Халифа әл-Мамунға үйленді, ал екіншісі – Умм әл-Аббас, оны Нұна деп те атады. Олардың барлығы сарай қыздарынан туған. Оның екі ұлы Исмаил мен Жафар Харун Рашидтің қыздары Хамдуна мен Фатимаға үйленді.

Мұрагерлік

Тарихшы әл-Табари әл-Хадидің өлімі туралы әртүрлі баяндамаларды келтіреді, мысалы, іш жарасы немесе әл-Хадидің өзінің анасынан туған қастандық. Әл-Хадидің орнын оның кіші інісі Харун әл-Рашид иеленді. Ол таққа отырған соң Бағдадтың Ұлы мешітінде жұма намазын оқып, сосын шенеуніктер мен қара халық тізіліп, оған адалдыққа ант беріп, Әмір әл-Мүминін болып сайлануына қуаныш білдірді. Өзінің билігін бастағанда ол өте қабілетті министрлерді тағайындады, олар үкімет жұмысын тиянақты атқарып, халықтың жағдайын жақсартты.