Кіріспе
Zelkova туысы (грузин тілінен ძელქვა dzelkva, "тас бағана") – Оңтүстік Еуропа, Оңтүстік-Батыс және Шығыс Азияға тән Ulmaceae тұқымдасына жататын алты түрлі жапырақты ағаш. Олардың мөлшері бұталардан (Z. sicula) алып ағаштарға дейін (Z. carpinifolia) жетеді. Қабығы тегіс, қоңыр түсті. Шетендерден айырмашылығы, бұтақтары қанатты немесе коркалы болмайды. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, тісті жиектері бар және (туысқан шетендерден өзгеше) жапырақ тілімінің негізі симметриялы. Жапырақтары екі анық қатарға бөлінген; олар тік тамырлы және әр тамыры жапырақтың шетіне дейін созылып, тісшемен аяқталады. Әр түйінде екі жапырақ сағағы болады, бірақ олар ерте тозады (құлайды), жапырақ табанында екі із қалдырады. Zelkova көпжынысты. Ата гүлдері жас бұтақшалардың төменгі жапырақ қолтықтарында топталған; гүл қабығы қоңырқай, төрттен жетіге дейін жапырақшалары бар, аталықтары қысқа. Аналық және екі жынысты гүлдер жалғыз немесе сирек екі-төрттен топталған, жас бұтақшалардың жоғарғы жапырақ қолтықтарында орналасқан. Жемісі – жапырақ қолтығынан жеке шығатын, арқалық жүйесі бар құрғақ, жаңғаққа ұқсас дәнек. Гүл қабығы мен аналық ұзын сақталады.
Zelkova (from Georgian ძელქვა dzelkva, 'stone pillar') is a genus of six species of deciduous trees in the elm family Ulmaceae, native to southern Europe, and southwest and eastern Asia. They vary in size from shrubs (Z. sicula) to large trees up to tall (Z. carpinifolia). The bark is smooth, dark brown. Unlike the elms, the branchlets are never corky or winged. The leaves are alternate, with serrated margins, and (unlike the related elms) a symmetrical base to the leaf blade. The leaves are in two distinct rows; they have pinnate venation and each vein extends to the leaf margin, where it terminates in a tooth. There are two stipules at each node, though these are caducous (shed early), leaving a pair of scars at the leaf base. Zelkova is polygamous. Staminate flowers are clustered in the lower leaf axils of young branchlets; the perianth is campanulate, with four to six (to seven) lobes, and the stamens are short. Pistillate and hermaphrodite flowers are solitary, or rarely in clusters of two to four, in the upper leaf axils of young branchlets. The fruit is a dry, nut like drupe with a dorsal keel, produced singly in the leaf axils. The perianth and stigma are persistent.
Экология
Зелькова тұқымдасы Плиоцен дәуірінде Солтүстік Еуропа мен Солтүстік Америкада кең таралған. Алайда, Плейстоцендегі кең көлемді мұз басу тұқымның қазіргі ареалын Жерорта теңізінің шығыс аралдары мен Кавказға, сондай-ақ тек жергілікті мұз басу болған Шығыс Азияға шектеді. Зелькова түрлері Кенозой кезеңінің көп бөлігінде Солтүстік жарты шарда кең таралған алып орманның маңызды бөлігі болды. Бүгінде тұқымдас алты түрді қамтиды: үш түрі Шығыс Азияда [Zelkova serrata (Thunb.) Макино; Zelkova schneideriana Hand. Mazz. ; және Zelkova sinica C. K. Шнайд. ], біреуі Оңтүстік-Батыс Азияда [Zelkova carpinifolia (Pall.) C. Koch] және екеуі Жерорта теңізі аралдарында – Сицилияда (Zelkova sicula Di Pasq., Garfi & Quézel) және Критте (Zelkova abelicea (Lam.) Бойсс.). Зельковаға жатқызылатын ең көне қазбалар Солтүстік Американың батысында, қазір жоқ болған Еоценнің басында (55 миллион жыл бұрын) табылған. Болгарияда Зелькованың қазба қалдықтары Палеоген және Неоген қабаттарында мына жерлерде кездеседі: Zelkova ungeri (Ett.) Kov. – Лозенец, Курило, София облысының Чукуровосы, Самоков облысының Доспейі, Перник, Благоевград облысының Пирин кеніші, Кюстендил облысының Бобов Долы; Zelkova praelonga Berger – Благоевград облысының Пирин кеніші. Zelkova abelicea Критте (Грекия) эндемик; ол Криттің төрт негізгі таулы аймақтарында (Lefka Ori, Psiloritis, Dikti және Thrypti) теңіз деңгейінен 900-1800 метр биіктікте, жоғарғы орман шегіне сәйкес келеді. Ол негізінен солтүстікке қарайтын беткейлерде немесе құрғақ жазда ылғалды болатын тасты өзен арналарында және шағырларда өседі. Түрдің жойылу қаупі тіршілік ортасының фрагментациялануы мен жойылуы, мал жаюдың артық болуы, өрт және су тапшылығынан туындайды. Барлық белгілі Zelkova таксондары қазіргі уақытта егісте және ботаникалық бақтарда немесе арборетумдарда өсірілуде, бірақ жабайы материалдан алынған немесе олардың табиғи ареалдарында белгілі жинақтар салыстырмалы түрде аз. Z. sicula және Z. abelicea ең жоғары жойылу қаупі төнгіп тұрған екі таксон болып саналады (Төтенше қауіпті және Кемтар). Бұл екі түрдің табиғи ареалы ең шектеулі. Табиғи ареалы кеңірек Z. serrata, сонымен қатар ботаникалық бақтардағы жинақталған ең көп таралған түр.
Филогеография, хлоропласт және митохондриялық маркерлерді пайдалана отырып, көбінесе Квартерлік дәуірге және мұз басу циклдерінің түрлердің таралуы мен құрылымына тигізген әсеріне назар аударады. Филогеография сонымен қатар ежелгі үлгілерді анықтау үшін қолданылды, олардың кейбіреулері ерте Миоценге дейін жетеді. Ежелгі үлгілерді анықтау ағаш түрлеріне тән болуы мүмкін, олардың шөптесін өсімдіктер мен бұталардан гөйі басқаша дамиды деп есептеледі. Зелькова ағаштары ғасырлар бойы өмір сүреді, бұл молекулалық маркерлерді қолдану арқылы ежелгі үлгілерді қалпына келтірудің жақсы көрсеткіші. Зелькованың филогенетикалық және биогеографиялық зерттеулері бірнеше жүргізілді, бірақ бұл зерттеулер шағын үлгілер көлемінде немесе жабайы популяциялардың жеткіліксіз өкілдігімен жүргізілді. trnH–psbA, trnL және ішкі транскрипцияланған аралық аймақтар 1 және 2 (ITS1 және ITS2) негізіндегі жан-жақты филогеографиялық талдау алғаш рет Z. abelicea, Z. carpinifolia және Z. sicula өсетін барлық дизъюнкт аймақтардан табиғи популяциялардың кең үлгісін қолданды. Оның мақсаты – әртүрлі мұрагерлік жолдары бар және әртүрлі тарихы бар екі жасушалық бөлімшенің ДНК-сын пайдалана отырып, түрлер ішіндегі және арасындағы әртүрлілікті бағалау.
Өсіру және пайдалану
Zelkova serrata және Z. carpinifolia әсемдік ағаштар ретінде өсіріледі. Ағашы қатты, жиһаз жасауға пайдаланылады.