Кіріспе

Мифологиялық әйелдерді азғыратын жын, аңыздық жын. Инкубус (incubi) – халық әңгімелерінде ұйықтаған әйелдермен жыныстық қатынас жасауға тырысатын еркек бейнесіндегі жын. Ал әйел бейнесіндегі рух суккубус деп аталады. Көптеген мәдениеттерде осыған ұқсас түсініктер кездеседі. Орта ғасырлық Еуропада инкубуспен байланысқа түсудің нәтижесінде әйел сиқыршылар, жын-шайтандар мен кемістігі бар балалар дүниеге келеді деп есептелген. Аңыз бойынша, ұлы сиқыршы Мерлиннің әкесі – инкубус болған. Уолтер Стивенс "Демондар ғашықтары" атты кітабында, кейбір сенімдерге сәйкес, инкубус немесе суккубуспен үнемі жыныстық қатынас жасау денсаулықтың нашарлауына, психикалық жағдайдың күйреуіне, тіпті өлімге алып келуі мүмкін екенін жазған.

Этимологиялық, ежелгі және діни сипаттамалар

Кейінгі Латын тілінен шыққан "инкубус" ("шайтанның келтірген қорқынышы") сөзі латын тіліндегі incubō ("қорқыныш, ұйықтағанда адамның үстіне жататын нәрсе") сөзінен, ал одан әрі incubāre ("үстіне жату, жұмыртқадан шығару") сөзінен туындаған. Инкубус сияқты қасиеттері бар шайтанның алғашқы айтылған мысалдарының бірі Месопотамиядан, шамамен б.з.д. 2400 жылға жуық, Шумер патшаларының тізімінен табылды, онда батыр Гилгамештің әкесі Лилу деп тізімделген. Лилу әйелдерді ұйқыда "толқытумен" және "әуестеумен" сипатталған, ал Лилиту, әйел шайтан, ерлерге эротикалық армандарда көрінеді. Тағы екі шайтан да пайда болады: түнде ер адамдарға келетін Ардат лили және түнде әйелдерге келіп, олардан бала тудыратын Идлу лили, Ардат лилидің еркек әріптесі. Ардат лили "үйлену жасына жеткен әйел" деген мағынаны білдіретін ардату сөзінен, ал Идлу лили "жетілген ер адам" деген мағынаны білдіретін идлу сөзінен туындаған. Бұл шайтандар бастапқыда дауыл шайтандары болған. Кейіннен олар қате этимологияға байланысты түнгі шайтандар деп есептелді. Мұндай одақтан туған жартылай адам баласы кейде камбион деп аталады. Инкубус әйелмен жыныстық қатынасқа түсіп, бала тудыруы мүмкін, мысалы, Мерлин туралы аңыз, бұл Батыс Христиан әдебиетіндегі шайтандық тектің алғашқы танымал есебі. Malleus Maleficarum-да экзорцизм инкубилердің шабуылдарын жеңудің бес жолының бірі ретінде ұсынылған. Қалғандары – мойындау, крест белгісі немесе "Асыл Мария" дұғасын оқу, зардап шеккенді басқа жерге көшіру және шабуылдаушы тұлғаны құлшылықтан шығару, «бұл, мүмкін, экзорцизмнің өзі». Францискандық монах Людовико Мария Синистрари инкубилердің «экзорцистерге бағынбайтынын, экзорцизмнен қорқамайтынын, қасиетті нәрселерге құрмет көрсетпейтінін, олардың жақындауынан тіпті қозғалмайтынын» айтқан. Сонымен қатар, кейбір жыныстық шабуыл қылмыстары инкубилердің іс-әрекеті ретінде көрсетілген болуы мүмкін. Кейбір авторлар зорлаушылардың ұйықтаған ерлер мен әйелдерді зорлауды жазадан құтылу үшін шайтандарға таңуы мүмкін деп болжайды. Роберт Мазелло мұндай жағдайларда дос немесе туыс тізімнің басында екенін және шабуылдың «рухтардың» араласуымен құпия сақталатынын мәлімдейді.

Өңірлік айырмашылықтар

Көптеген мәдениеттерде инкуб туралы әртүрлі түсініктер кездеседі. Тевтон және неміс халық фольклорындағы альп олардың бірі, кеңінен танымал. Занзибарда Попо Бава көбінесе ер адамдарға, жабық есіктердің артында шабуыл жасайды. Чилидің Чилоэ провинциясының дәстүрлі мифологиясындағы «Трауко» – бұл жас бойжеткендерді баурап алып, азғыратын қорқынышты, деформацияланған еркек. Трауконың салдарынан жүктілік, әсіресе үйленбеген әйелдерде жиі кездеседі. Осы түсініктің тағы бір нұсқасы Эквадордағы «Тинтин» – шашы ұзын әйелдерге құмар еркек, ол түнде олардың терезесі алдында гитара тартып, оларды азғырады. Зерттеушілердің пікірінше, бұл миф отарлау дәуірінде әйелдердің жүктілігін түсіндіру үшін пайда болған, олар ешқашан қарауылсыз үйден шыққан емес. Венгрияда лидерк – түнде ұшып, отты жарық (игнис фатус немесе ерік о' випс) түрінде немесе оның жақсырақ нұсқасы – қауырсыны жоқ тауық ретінде көрінетін шайтандық сүйікті. Бразилияда және Амазонка бассейнінің жаңбырлы ормандарында Амазонка дельфині (немесе бото) – сирена мен инкубтың қосындысы саналады, ол өте тартымды және әдемі еркекке айналып, жас әйелдерді азғырып, өзенге алып кетеді. Ол адамдардың жоғалуына және қаламаған жүктіліктерге себепкер деп есептеледі. Аңыз бойынша, бото адам түрінде жүргенде басының үстіндегі тыныс тесігін жасыру үшін әрқашан бас киім киеді және күндіз дельфинге айналады. Оңтүстік Африкадағы инкуб – Токолош. Саналы әйелдер төсектерін кірпіштерге қояды, бұл кішкентай еркектердің ұйықтағанда оларға жетіп алуына кедері келтіреді. Олар бото сияқты бас тесігінің және суда өмір сүру әдеттерінің де ортақ белгілерін бөліседі. Швеция фольклорында мара – адамдар ұйықтағанда олардың кеудесіне мініп, жаман түстер (немесе «қорқынышты түстер») көруге себеп болатын рух немесе гоблин. Мараға сену 13 ғасырдағы норвегиялық «Инглинг сагасына» дейін жетеді, бірақ бұл сенім одан да ертерек болуы мүмкін. Бұл құбылыс, әдетте, ұйқы парализімен байланысты. Үндістанның солтүстік-шығыс штаты Ассамда ол көбінесе пори (ассам тілінде: পৰী, «періште» деген мағынада) (хинди тіліндегі пари және ертегілік туысы) деп аталады. Мифология бойынша, Пори түнде адамның арманына келіп, оны азғырады. Содан кейін құрбанның денсаулығы нашарлайды және кейбір жағдайларда, ол өзіне-өзі зиян келтіруге бейім болады. Түрік мәдениетінде инкуб – Карабасан деп аталады. Ол – түнде ұйықтап жатқандарға түсіп, зұлымдық жасайтын жаратылыс. Бұл жаратылыстар рухтар немесе джин-перілер деп саналады. Оны түсінде көруге немесе естіуге болады, сонымен қатар кеудеде ауырлық сезіледі. Бірақ адамдар осы күйден оянып шыға алмайды. Мұның себептері – денені жеткілікті түрде жауып алмай ұйықтау (әсіресе әйелдер) және төсекте тамақтану. Украина фольклорында «перелесник» – инкубқа ұқсайтын және метеорлар, найзағайлар мен отпен байланысты маңызды тұлға. Бұл табиғаттан тыс жаратылыс отты айдаһарға немесе жас жігітке айналып, үйлерге шатырдан, есіктен немесе терезеден кіріп, әйелдерді алдап, өлген жұбайлар немесе сүйіктілердің кейпін киеді деп есептеледі. Перелесник – әуесқой және қауіпті жаратылыс. Оның тиісімен адамның күші таусылып, өлімі жеделдеуі мүмкін. Оған қарсы шаралар – «әмин» деп айту немесе айқышқа шегелену. Леся Украинканың «Орман әні» сияқты украин әдебиетіндегі оның бейнесі бұл тұлғаның мәдени әсерін көрсетеді, оның табиғаттан тыс құбылыстарды қабылдаудағы және шығармашылық жұмыстарға әсер етудегі рөлін көрсетеді. Оңтүстік Африканың ксоса, пондо және зулу мәдениеттерінде импундюлудың кейбір түрлері инкубқа ұқсайды, өйткені олар әйелдерді азғырып, олардың қанын ішу үшін әдемі еркектер ретінде көрінеді деп есептеледі.