Кіріспе

Жапон буддистік монахы (1141–1215)
фармацевтикалық компания

Мёан Эйсай/Ёсай (明菴栄西) – жапон буддистік діни қызметкері, Ринзай мектебінің негізін қалаушы, Дзен буддизмінің Линдзи мектебінің жапондық тармағы. Зен ұстазы болып сертификатталғаннан кейін, Эйсай 1191 жылы Жапонияға оралды, өзімен бірге Зен жазбаларын және жасыл шай тұқымдарын әкелді. Ол бірден Кюсюде Жапонияның алғашқы Зен ғибадатханасы – Шофуку-дзиді құрды. Эйсай жаңа дінді баяу таратуға кірісті, мұқият дипломатия арқылы Тендай мектебінің және императорлық сарайдың құрметін алуға тырысты. Тендай, Шингон және Таза Жер сияқты буддизмнің дәстүрлі мектептерінің кейде қарсылығына тап болған Эйсай, 1199 жылы Киотодан солтүстік-шығысқа, Камакураға кетті, онда сёгун және жаңадан өркендеген самурайлар класы оның ілімдерін ынтамен қабылдады. Ёритомоның жесірі Ходжо Масако оған Камакурадағы алғашқы Зен ғибадатханасы – Дзюфуку-дзиді салуға рұқсат берді. Эйсай 1202 жылы Киотода Кеннин-дзиді Ёритомоның ұлы, екінші Камакура сёгуны Минамото но Ёриие сыйлаған жерде құрды. Эйсай 1215 жылы 74 жасында қайтыс болды және Кеннин-дзи ғибадатханасының аумағына жерленді. Эйсайдың монастырлық тәртібіне енгізген дұға ету рәсімдері мен сутраларды оқу, Қытайдың Сун әулеті кезінде құрылған Тазалық ережелеріне дейін жетеді. Эйсайдың іс-әрекеттерінің жиі ескерілмейтін бір ерекшелігі – оның тұрақты эклектизмі. Ол Тендай монахының мәртебесінен ешқашан бас тартпады және өмірінің соңына дейін Тендайдың эзотерикалық тәжірибелерімен айналысып тұрды. Ол Ринзай тармағын Жапонияға жеткізгенімен, басқа мектептердің ілімімен араласпаған, ерекше жапондық Зенді құру кейінгі ұстаздардың еншісінде қалды. Оның белгілі шәкірттерінің бірі – Эйхэй Доген, ол өзі Қытайға сапар шегіп, Жапонияда Дзеннің Сото мектебін құру үшін оралды.

Сәйдің жолы

Ейсай 1191 жылы екінші сапарынан Қытайдан жасыл шай тұқымдарын әкеліп, "喫茶養生記, Kissa Yōjōki" (ағылшын тілінде "Денсаулық үшін шай ішу") атты кітап жазды. Аңыз бойынша, ол тұқымдарды "Хизендегі Себуриямадағы Изигамибо бағында" отырғызған. Ейсай кітабынан өзге, шайды шогун Санетомоны емдеу үшін қолданғаны да көптің назарына ілікті. Осы емделу туралы Азума Кагамиде мына жазба бар:

"Шогунға сәлдей ауру тиді, түрлі қызметшілер оны емдеуге тырысты. Ауру аса ауыр емес, кешегі кеште шарапты артық ішуден туған еді. Бұл жағдайды білген дін қызметкері Йоджо ғибадатханасынан бір ыдыс шай әкеліп, оның жақсы дәрі екенін айтты. Ол сондай-ақ қызметшілерден шогунға шайдың пайдасы туралы жазбаны беруін өтінді, шогун оған қатты риза болды. Дің қызметкері Йоджо осы жазбаны медитациядан үзіліс жасағанда жазғанын мәлімдеді". Ейсай ең бастысы емдік қасиеттерге ден қойды, себебі сол кездегі көптеген адамдар әлемнің Дхарманың соңғы дәуірінде, яғни маппода екенін ойлады, ол құлдырау заманы деп есептелді. Ейсай Жапониядағы қақтығыстардың қатты кезеңінде өмір сүрді, сондықтан маппо оның шайды насихаттауында маңызды рөл атқарды, өйткені ол шайдың көптеген ауруларға ем екенін және адамдарға осы қиын уақыттан өтуге көмектесетініне сенді. "Кисса Йоджокиде" кіріспеден кейінгі мәтіннің басым бөлігі қытай ғылымының бес элементінің (жер, от, су, ағаш және металл) бес маңызды органмен (бауыр, өкпе, жүрек, селезен және бүйрек) және әрбір органға тән бес дәммен (қышқыл, ащы, тітіркендіргіш, тәтті және тұзды) үйлесімдігін қамтиды. Эйсай сол кездегі стандартты жапон тағамдарында барлық дәмдер жеткілікті мөлшерде болғанын, тек ащы дәм жетіспегенін, осының салдарынан жапондықтар көптеген жүрек ауруларына шалдыққандарын айтты. Ол өзінің жасыл шайының ащы дәмді қамтамасыз етуге және осылайша жүректі сауықтыруға қажет екенін мәлімдеді.

Елді қорғау үшін Дзенді насихаттау (Kōzen gokokuron 興禅護国論)

Жапониядағы Нара және Хэйан дәуірлерінде буддизм елді біріктіру құралы ретінде пайдаланылды. Эйсай елді қорғауда Дзен буддизмінің көмектесуі керек деп сенді. Ол бұрынғы буддизм мектептерін Жапонияның қиындықтарына себепкер деп есептеді. Осы кезеңде буддизмді біріктіру идеясын тарату үшін үш маңызды сутра қолданылды: Лотос сутрасы, Алтын Нұр сутрасы және Адамгершілік Патша сутрасы (Ниннокио). Эйсайдың танымал жазбасы – «Козен гококурон», яғни «Елді қорғау үшін Дзенді насихаттау» – «Буддизмді сақтау өз еліңді сақтаумен тығыз байланысты» деген Ниннокиодан күшті әсер алды. «Козен гококурон» бұрынғы буддизм мектептерін моральдық тұрғыдан түзету және Минамото әскери билеушілерін Дзен буддизмін мен Дзен үкіметін қолдауға көндіру мақсатымен жазылды. Бұл жазба Дзен идеалдарын насихаттап, буддизмді оның бастапқы моральдық қағидалары мен тәжірибелеріне қайтаруға бағытталған.