Кіріспе
Буддизм практикасының мақсаты
Ағылшын тіліндегі "ағарту" термині – түрлі буддистік терминдердің, ең бастысы бодхи және вимуттидің батыстық аудармасы. Бодхи (санскрит: बोधि; пали: бодхи) – абстракті есім, Будданың білімі немесе даналығы, яғни оянған сананы білдіреді. "Ояну", "толық білім",] – жарықтанған немесе ағартылған сана (Будда немесе Джин үшін). Бодхи сөзі *budh, санскрит बुध, "есін табу (естен танудан кейін)" немесе budhyate (санскрит) сөздік түбірінен жасалған абстракті есім. *budh сөзінің санскрит тіліндегі әйелдік түрі – बुद्धि, buddhi, "көріп білу, интуиция, қабылдау, тұжырым". "Құтылу". Кейде ceto vimukthi, "ақылдың босауы" және panna vimukthi, "түсіну арқылы босауы" арасында ерекшелік жасалады. Буддизм дәстүрі екі түрлі ceto vimukthi-ді мойындайды: біреуі уақытша, екіншісі – тұрақты, соңғысы panna vimukthi-ге тең. Йогакара "āśraya parāvŗtti" терминін, яғни "негіздің өзгерісін" қолданады.
Нирвана
Нирвана – бұл мазасыздық тудыратын сезімдердің «жойылуы», ол азаттықпен тең. «Нирвананы» аудау үшін «ағарту» терминін қолдану 19 ғасырда, ішінара Макс Мюллердің аудармаларында осы терминді тұрақты түрде пайдалануының нәтижесінде кеңінен таралды.
Саналы бағалау
Шмитхаузен төрт асыл шындықты "азат ететін түсінік" деп атау, оны Рупа Джаналарды меңгергеннен кейін қол жеткізіледі, бұл Маджхима Никая 36 сияқты мәтіндерге кейінірек қосылған. Бронкхорст бұл мәліметтердің сенімділігіне және дхьяна мен түсінік арасындағы байланысқа күмән келтіреді, бұл ерте Буддизмді зерттеудегі маңызды мәселе. Алғашында "праджня" термині қолданылған болуы мүмкін, ол "азат ететін түсінік" төрт джанадан бұрын келген мәтіндерде төрт шындықпен алмастырылды. Бронкхорст сондай-ақ, осы "азат ететін түсінік" ұғымы уақыт өте келе дамығанын атап өтті. Бастапқыда бұл нақты көрсетілмеген болса, кейінірек төрт шындық осы рөлді атқарды, оларды пратитьясамутпуда ығыстырды, ал одан кейін, Хинаяна мектептерінде, мәнді өзінің немесе жеке тұлғаның болмауы туралы доктринамен алмастырылды. Шмитхаузен буддалық канонда осы "азат ететін түсінік" сипаттамаларының тағы да бар екенін атап өтеді:
It calls in question the reliability of these accounts, and the relation between dhyana and insight, which is a core problem in the study of early Buddhism. Originally the term prajna may have been used, which came to be replaced by the four truths in those texts where "liberating insight" was preceded by the four jhanas. Bronkhorst also notices that the conception of what exactly this "liberating insight" was developed throughout time. Whereas originally it may not have been specified, later on the four truths served as such, to be superseded by pratityasamutpada, and still later, in the Hinayana schools, by the doctrine of the non existence of a substantial self or person. And Schmithausen notices that still other descriptions of this "liberating insight" exist in the Buddhist canon:
An example of this substitution, and its consequences, is Majjhima Nikaya 36:42–43, which gives an account of the awakening of the Buddha.
Бұл алмастырудың мысалы және оның салдары Маджхима Никая 36:42–43-те Будданың оянуын баяндайды.
It calls in question the reliability of these accounts, and the relation between dhyana and insight, which is a core problem in the study of early Buddhism. Originally the term prajna may have been used, which came to be replaced by the four truths in those texts where "liberating insight" was preceded by the four jhanas. Bronkhorst also notices that the conception of what exactly this "liberating insight" was developed throughout time. Whereas originally it may not have been specified, later on the four truths served as such, to be superseded by pratityasamutpada, and still later, in the Hinayana schools, by the doctrine of the non existence of a substantial self or person. And Schmithausen notices that still other descriptions of this "liberating insight" exist in the Buddhist canon:
An example of this substitution, and its consequences, is Majjhima Nikaya 36:42–43, which gives an account of the awakening of the Buddha.
Бодхи мен Будда болу туралы түсінік
Бодхи термині буддалық ой-пікірдің түрлі мектептерде даму барысында әртүрлі мағыналар мен түсініктерге ие болды.
Ертедегі буддизм
Ерте Буддизмде бодхи нирванамен бірдей мағынаны білдірді, бұл түсінікті сипаттау үшін аз ғана метафораларды қолданды, олар лобханың (ашкөздіктің), досаның (ашудың) және моханың (алданудың) тоқтатылуын білдірді.
Тхеравада
Тхеравада буддизмінде бодхи мен нирвана бірдей мағынаны білдіреді: ашкөздіктен, жек көруден және жаңылысудан құтылу. Бодхи, нақтырақ айтқанда, ағартудың төрт сатысын түсіну және Арахант болуды білдіреді. Бұл – жоғары түсінік, төрт асыл шындықты түсіну, ол босануға жетелейді. Толық ояну Нирванаға жетумен тең. Нирванаға жету – Тхеравада және басқа шравака дәстүрлерінің соңғы мақсаты. Ол он тосқауылдан арылуды және дуккха, яғни азаптың тоқтатылуын қамтиды. Толық ояну төрт сатыда жетеді. Ньянатилоканың сөзінше, 1980 жылдардан бері Батыс Тхеравада бағытындағы ұстаздар түсініктің басымдылығына күдікпен қарастыра бастады. Таниссаро Бхиккхудың пікірінше, дхана және випассана (түсінік) біріктірілген практиканы құрайды. Полак пен Арбель Веттер және Бронхорст сияқты ғалымдардың ізденісімен, дұрыс күш-жігердің төрт түрі (сезімді шектеу, зиянды күйлердің пайда болуына кедергі келтіру және пайдалы күйлерді дамыту), ес және дхьяна біріктірілген практиканы құрайды, онда дхьяна – түсініктің іске асырылуы болып табылады, ол «қозғалмайтын және анық» оянуға әкеледі.
Since the 1980s, western Theravada oriented teachers have started to question the primacy of insight. According to Thanissaro Bhikkhu, jhana and vipassana (insight) form an integrated practice. Polak and Arbel, following scholars like Vetter and Bronkhorst, argue that right effort, c. q. the four right efforts (sense restraint, preventing the arising of unwholesome states, and the generation of wholesome states), mindfulness, and dhyana form an integrated practice, in which dhyana is the actualisation of insight, leading to an awakened awareness which is "non reactive and lucid."
Бодхи күні
Сакьямунидің оянуы Бодхи күнінде тойланады. Шри-Ланка мен Жапонияда бұл мереке әртүрлі күндері аталып өтеді. Шри-Ланкадағы Тхеравада дәстүріне сәйкес, Сакьямуни мамыр айындағы толу айында Буддалыққа жеткен. Бұл Весакха Пуджада, мамырдағы толу айында Самбуддхатва джайанти (немесе Самбуддха джайанти) ретінде тойланады.