Сомали тілі: Тарихы, таралуы және мәртебесі

Кіріспе

Африка мүйізіндегі кушит тілдері

Жіктеу

Сомали тілі афроазиялық тілдер отбасының кушиттік тармағына жатады, нақтырақ айтқанда, Афар және Сахо тілдерімен бірге төменгі шығыс кушиттік тобына кіреді. Сомали тілі кушиттік тілдердің арасында ең толық зерттелгені болып табылады.

Сомалидің географиялық таралуы

Сомали тілі Сомали, Джибути, Эфиопия, Кения, Йемен және сомали диаспорасының мүшелері қоныстанған аймақтарда қолданылады. Сомали тілі басым аймақтардағы кейбір этникалық азшылық топтары мен жеке адамдар үшін қабылдаған тіл ретінде де қолданылады. Сомали – аймақтағы ең көп таралған кушит тілі, одан кейін оромо және афар тілдері тұрады. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, шамамен 24 миллион адам сомали тілінде сөйлейді, олардың көп бөлігі Ұлы Сомалиде, ал 17 миллионы Сомалиде тұрады. Елдің шамамен 95% халқы осы тілде сөйлейді.

1990 жылдардың басында Сомали азаматтық соғысы басталғаннан кейін сомали тілді диаспораның саны артты, және Таяу Шығыс, Солтүстік Америка және Еуропаның кейбір аймақтарында жаңа сомали тілді қауымдастықтар құрылды.

Ресми мәртебесі

Конституция бойынша сомали және араб тілдері – Сомалидің екі ресми тілі. Сомали тілі 1973 жылдың қаңтарынан бастап ресми ұлттық тіл болып табылады, ол кезде Жоғарғы революциялық кеңес (ЖРК) оны Сомали Демократиялық Республикасының әкімшілік және білім берудің негізгі тілі деп жариялады. Осыған байланысты, сомали тілі 1-ден 4-ке дейінгі сыныптарда академиялық оқытудың негізгі тілі ретінде орнатылды. Кейін 1979 жылы барлық 12 сыныпты қамтиды. 1972 жылы ЖРК сол кезде қолданылып жүрген басқа да жазу жүйелерінің орнына латын орфографиясын ресми ұлттық әліпби ретінде қабылдады. Сонымен қатар, итальян тіліндегі «Октябрь жұлдызы» («Stella d'Ottobre») күнделікті газеті мемлекеттік меншікке алынып, «Октябрь жұлдызы» («Xiddigta Oktoobar») деп аталып, сомали тілінде жариялана бастады. Мемлекеттік «Радио Моғдишу» 1951 жылдан бері сомали тілінде хабар таратады. Сонымен қатар, «Сомалиленд ұлттық телеарнасы», «Пунтленд телеарнасы мен радиосы», сондай-ақ «Шығыс телеарнасы» мен «Хорн кабельді телеарнасы» сияқты басқа да мемлекеттік және жеке телеарналар сомали тілінде бағдарламалар шығарады. Сомали тілі Эфиопияның Сомали аймағында ресми жұмыс тілі ретінде танылған. Джибутиде ресми тіл болмаса да, ол онда маңызды ұлттық тілді құрайды. Сомали тілі теледидар мен радио хабарларында қолданылады, 1943 жылдан бастап мемлекеттік «Радио Джибути» осы тілде бағдарламалар таратуды жүзеге асырады. «Кения радио хабар тарату корпорациясы» да «Iftin FM» бағдарламаларында сомали тілінде хабар таратады. Бұл тіл Солтүстік-Шығыс Кениядағы сомали аумақтарында, атап айтқанда Ваджир, Гарисса және Мандера округтерінде қолданылады. Сомали тілін реттеуді 2013 жылдың маусымында Джибути қаласында Джибути, Сомали және Эфиопия үкіметтері құрған үкіметаралық мекеме – Сомалидің өңірлік тіл академиясы жүзеге асырады. Ол ресми түрде сомали тілін сақтау міндетімен жүктелген. 2022 жылдың қазан айына қарай, сомали және оромо тілдері Google Translate-те қолжетімді жалғыз кушит тілдері болып табылады.

Constitutionally, Somali and Arabic are the two official languages of Somalia. Somali has been an official national language since January 1973, when the Supreme Revolutionary Council (SRC) declared it the Somali Democratic Republic's primary language of administration and education. Somali was thereafter established as the main language of academic instruction in forms 1 through 4, following preparatory work by the government appointed Somali Language Committee. It later expanded to include all 12 forms in 1979. In 1972, the SRC adopted a Latin orthography as the official national alphabet over several other writing scripts that were then in use. Concurrently, the Italian language daily newspaper Stella d'Ottobre ("The October Star") was nationalized, renamed to Xiddigta Oktoobar, and began publishing in Somali. The state run Radio Mogadishu has also broadcast in Somali since 1951. Additionally, other state run public networks like Somaliland National TV, regional public networks such as Puntland TV and Radio and, as well as Eastern Television Network and Horn Cable Television, among other private broadcasters, air programs in Somali. Somali is recognized as an official working language in the Somali Region of Ethiopia. Although it is not an official language of Djibouti, it constitutes a major national language there. Somali is used in television and radio broadcasts, with the government operated Radio Djibouti transmitting programs in the language from 1943 onwards. The Kenya Broadcasting Corporation also broadcasts in the Somali language in its Iftin FM Programmes. The language is spoken in the Somali territories within North Eastern Kenya, namely Wajir County, Garissa County and Mandera County. The Somali language is regulated by the Regional Somali Language Academy, an intergovernmental institution established in June 2013 in Djibouti City by the governments of Djibouti, Somalia and Ethiopia. It is officially mandated with preserving the Somali language. As of October 2022, Somali and Oromo are the only Cushitic languages available on Google Translate.

Түрлері

Сомали тілдік түрлері негізінен үш топқа бөлінеді: Солтүстік, Бенадир және Маай. Солтүстік сомали (немесе Нсом) стандартты сомали тілінің негізін құрайды. Оның сөйлеу аймағы Джибутиден, Эфиопияның Сомали аймағынан Солтүстік шекара ауданына дейін созылады. Осы кең таралған қазіргі үлестірімнің себебі – Аден шығанағының жағалауынан соңғы он ғасыр бойы оңтүстікке қарай халықтың ұзақ және кезең-кезеңмен қоныс аударуы. Ламберти Солтүстік сомалиді үш диалектке бөледі: шынайы Солтүстік сомали (солтүстік-батыста сөйленеді; ол осы диалектті Солтүстік сомалидің нағыз түрі деп сипаттайды), Дарод тобы (солтүстік-шығыста және Шығыс Эфиопия шекарасында сөйленеді; жалпы саны бойынша ең көп сөйлеушілер) және Төменгі Джуба тобы (оңтүстік өзенді аймақтарда қоныстанған Солтүстік сомали тұрғындары қолданады). Сомалиде Afsoomali емес, басқа тілдер де бар. Олар сомали тілдерінің және басқа жергілікті тілдердің қосындысы болуы мүмкін. Мұндай тіл – Маай, оны Сомалидің оңтүстік аймақтарындағы Дигиль және Мирифле (Раханвейн немесе Саб) рулары негізінен қолданады. Ол әдетте білім беру және БАҚ салаларында қолданылмайды. Дегенмен, Маай тілінде сөйлейтіндер көбінесе стандартты сомали тілін лингва франка ретінде пайдаланады. Дигиль диалектілерінің ішінде Джидду Бенадир және Солтүстік тілінде сөйлейтіндерге ең түсініксіз болып келеді. Осы тілдік ерекшеліктерге қарамастан, сомали тілінде сөйлейтін адамдар өздерін бір жалпы тілдің иелері деп санайды. Алайда, Дека Хассанның жақындағы зерттеуі осы пікірге қарсы тұрды. Зерттеу Af Maay және Af Maxaa (Солтүстік сомали) тілінде сөйлейтіндер арасындағы өзара түсініктілікті сынап көрді. Зерттеу нәтижесінде Af Maay Af Maxaa (Солтүстік тілінде сөйлейтіндер) үшін жартылай түсінікті екендігі және стандартты сомали тілін түсіну деңгейі жоғарылаған сайын түсініктілік те артатындығы анықталды. Бұл стандартты сомали тілін (Солтүстік сомали) түсіну Af Maay тілін түсіну мүмкіндігін арттырады дегенді білдіреді. Бұл екі тілдік нұсқаның байланысын қамтамасыз ететін ең маңызды лингвистикалық фактор болып табылады. Сонымен қатар, Af Maay Af Maxaa тілінде сөйлейтіндермен ортақ мәдени тарихының болғандығына байланысты 5-ші типті диалект ретінде жіктеледі, бұл олардың біршама өзара түсініктілігін түсіндіреді.

Somali linguistic varieties are broadly divided into three main groups: Northern, Benadir and Maay. Northern Somali (or Nsom) forms the basis for Standard Somali. with its speech area stretching from Djibouti, and the Somali Region of Ethiopia to the Northern Frontier District. This widespread modern distribution is a result of a long series of southward population movements over the past ten centuries from the Gulf of Aden littoral. Lamberti subdivides Northern Somali into three dialects: Northern Somali proper (spoken in the northwest; he describes this dialect as Northern Somali in the proper sense), the Darod group (spoken in the northeast and along the eastern Ethiopia frontier; greatest number of speakers overall), and the Lower Juba group (spoken by northern Somali settlers in the southern riverine areas). There are other languages that are spoken in Somalia which are not necessarily Afsoomali. They may be a mixture of the Somali languages and other indigenous languages. Such a language is Maay which is principally spoken by the Digil and Mirifle (Rahanweyn or Sab) clans in the southern regions of Somalia. It is also not generally used in education or media. However, Maay speakers often use Standard Somali as a lingua franca,
The degree of divergence is comparable to that between Spanish and Portuguese. Of the Digil varieties, Jiddu is the most incomprehensible to Benadir and Northern speakers. Despite these linguistic differences, Somali speakers collectively view themselves as speaking a common language. These assumptions however has been contested by a more recent study by Deqa Hassan that tested the mutual intelligibility between Af Maay and Af Maxaa speakers (Northern Somali). The study found that Af Maay is partially mutually intelligible to Af Maxaa (Northern Speakers) and that intelligibility increases with increased understanding of Standard Somali, which implies understanding of standard Somali (Northern Somali) increases the chance of understanding Af Maay. This accounts for the most significant linguistic factor that ties both language variations together. Furthermore, Af Maay is categorized as a Type 5 dialect for the overlapping common cultural history it shares with Af Maxaa speakers which explains its somewhat mutual intelligibility.

Фонотактика

Сомали тілінің буын құрылымы (С)V(С) түрінде болады. Түбір морфемалары көбінесе бір немесе екі буынды құрылымға ие. Екі дауыссыздың тіркесі сөз басында немесе соңында кездеспейді, яғни олар тек буын шекарасында ғана болады. Келесі дауыссыз дыбыстар екі еселене алады: /b/, /d/, /ɖ/, /ɡ/, /ɢ/, /m/, /n/, /r/ және /l/. Келесілер екі еселене алмайды: /t/, /k/ және үскір дауыссыз дыбыстар. Екі дауысты дыбыс буын шекарасында бірге кездесе алмайды. Сондықтан, [j] және [ʔ] сияқты аралық дауыссыз дыбыстар қосылады.

Морфология

Сомали тілі агглютинативті тіл, сонымен қатар иілу қасиеттерін де көрсетеді. Жалғаулар көптеген грамматикалық мағыналарды, оның ішінде аспект, уақыт және жағдайды білдіреді. Сомали тілінде төрт жиі қолданылатын етістікке ғана тән ескі алдынан қосылатын сөздердің өзгерісі бар, ал қалған етістіктер көбінесе ашық жұрнақтар арқылы иіледі. Бұл жалпы үлгі Каир араб тіліне тән түбір өзгерісіне ұқсас. Дауыс биіктігінің өзгеруі лексикалық емес, грамматикалық мақсаттар үшін қолданылады. Бұл жыныс, сан және жағдайдың айырмашылықтарын қамтиды. Сомали тілінде екі түрлі жалғаулық есім бар: тәуелсіз (зат есімдік, баса назар салатын) және көмекші (етістікке қосылатын). Тәуелсіз есімдер грамматикалық жағынан зат есімдер сияқты жұмыс істейді және әдетте ka/ta (мысалы, adiga, "сен") жұрнағымен қолданылады. Сомали тілінде бірінші жақтағы көпше есімдерде жабықтық белгісі бар; мұндай белгі Рендилле және Дхасанак сияқты басқа да шығыс кушит тілдерінде де кездеседі. Басқа да түрлі афроазиялық тілдердегідей, сомали тілінде де жыныстың қарама-қарсылығы бар, яғни көпше зат есімдер әдетте жекеше формаларының қарама-қарсы жыныстық келісімін алады. Мысалы, еркек зат есімнің көпше түрі "диби" ("буқа") сөзін әйелдік санға айналдыру арқылы жасалады.

Синтаксисі

Сомали тілі – бастауыш-толықтырылым-жалғау (SOV) тілі. Бұл Сиңір мүйісі аймағында таралған кушит және семит тілдерінің (мысалы, амхар тілі) ортақ ерекшелігі. Дегенмен, сомали тіліндегі есім сөздер бастапқы, яғни есім өзгертетін сөйлегіштің алдында келеді. Бастапқы есім сөздерімен жалпы соңғы басқару үлгісі басқа кушит тілдерінде де (мысалы, оромо тілінде) кездеседі, бірақ эфиопиялық семит тілдерінде көбінесе таралмайды. Сомали тілі үш назар белгісін қолданады: baa, ayaa және waxa(a), олар көбінесе жаңа ақпаратты немесе қарсылықты күшейтеді. Baa және ayaa назар белгісінің етістіктен бұрын келуін қажет етеді, ал waxa(a) етістіктен кейін қолданылуы мүмкін.

Сөздік

Сомалилік сөздерді қарыздаулар басқа афроазиялық тілдерден (көбінесе араб тілінен) және үнді-еуропалық тілдерден (көбінесе итальян тілінен) алынғандарға бөлінеді. Бұл – сомали халқының Арабия түбегіндегі көршілес халықтармен кең ауқымды әлеуметтік, мәдени, сауда және діни байланыстарының нәтижесі. Араб тілінен алынған сөздер көбінесе діни, әкімшілік және білім беру салаларында қолданылады (мысалы, «Құдайға сенім» үшін «амин»), бірақ олар басқа да салаларда кездеседі (мысалы, «куббад да» – «доп»). Соравия (1994) Агостини а.о. 1985 жылғы 40 мың сөздікке 1436 араб сөзі енгенін атап көрсеткен. Бұл сөздердің көпшілігі – күнделікті қолданылатын есімдер. Лексикалық қарыздардың көлемі бұрын одан да көп болған болуы мүмкін, өйткені Заборски (1967:122) ескі әдебиетте кездескен бірнеше сөз Агостинидің кейінгі еңбегінде жоқ болған. Сомали тілінде колониялық кезеңнен сақталған үнді-еуропалық сөздер де бар. Сонымен қатар, 300 тікелей роман тілдерінен алынған сөздер бар, мысалы, «гаравати» – «ғасыр» (италян тілінен «cravatta» сөзінен). Шындығында, итальян тілінен ең көп қолданылатын сөздер: «ciao» – достық сәлемдесу ретінде, «dimuqraadi» – итальян тілінен «democratico» (демократиялық), «mikroskoob» – «microscopio» (микроскоп), «Jalaato» – «gelato» (мұзқаймақ), «baasto» – «pasta» (макарон), «bataate» – «patate» (картоп), «bistoolad» – «pistola» (пистолет), «fiyoore» – «fiore» (гүл) және «injinyeer» – «ingegnere» (инженер). Сомалилер күнтізбе айларын Soon, soonfur, siditaal, carafa деп атайды, бірақ олар жақында өзгерді. Қазір сомали тіліндегі барлық айлар итальян тілінен алынған сөздер, мысалы, «Febraayo» – «febbraio» (ақпан) сөзінен. Сонымен қатар, сомали тілінде парсы, урду және хинди тілдерінен алынған лексикалық терминдер бар, олар Таяу Шығыс және Оңтүстік Азиядағы қауымдастықтармен тарихи сауда арқылы алынған (мысалы, «khiyaar» – «қияр» сөзінен). Сомали тіліндегі лингвистикалық тазалықты дамытуға бағытталған үкіметтік шаралардың бір бөлігі ретінде, соңғы онжылдықтарда Сомалиде қарыз сөздерді сомалилік баламалармен немесе жаңа сөздермен ауыстыруға ұмтылыс жасалып келеді. Осы мақсатта Жоғарғы революциялық кеңес өзінің өкілеттігі кезінде ағылшын және итальян тілінен алынған сөздерді пайдалануға тыйым салды. 1878 жылы Ұлыбритания Корольдік географиялық қоғамына баяндама берген ғалым Иоганн Мария Хильдебрандт бұл аймақты зерттеген кезде: «Ежелгі авторлардан біз бұл аудандардың қазіргі кездегі шөлді жерлер бұрын тығыз қоныстанған және өркениетті болғанын білеміз. Мен бұрыннан келе жатқан қираған ғимараттар мен суреттер мен жазулар түріндегі тас жазуларын да таптым. Бұларға дейін олар шешілмеген». 1974 жылғы Ақпарат және ұлттық бағыт-бағдар министрлігінің есебінде бұл жазу сомали тілінің ең көне жазбалық куәлігі деп көрсетілген. Бұл жазулар қазіргі Йеменде кеңінен таралған семит, химьярит және сабей тілдерінен алынған. Мире: «Қызыл теңіз жағалауының екі жағындағы халықтар мен мәдениеттер арасында кең ауқымды және ежелгі байланыс бар» дейді. Дегенмен, осындай көптеген көне жазулар әлі де табылмай немесе зерттелмеген, ал көптеген жазулар «құрылыс салушылармен қиратылған, өйткені Туризм министрлігі жерді сатып ала алмады немесе бұзуды тоқтата алмады». Богумил Анджеевскинің сөзіне сүйенсек, бұл тәсіл сомали дінбасылары мен олардың серіктестерімен шектелген, өйткені шейхтер литургиялық араб тілінде жазуды жөн көрген. Сомали тілінде осындай тарихи қолжазбалар бар, олар негізінен ислам поэзиясынан (қасидалар), оқудан және ән-жырлардан тұрады. Бұл мәтіндердің арасында шейх Увейстің және шейх Исмаил Фарахтың сомали поэмалары бар. Сомали тіліндегі қалған тарихи әдебиет негізінен араб тілінен аудармалардан тұрады. Содан бері сомали тілінің жазуы үшін бірнеше жазу жүйесі пайдаланылды. Олардың ішінде 1972 жылы ресми түрде қабылданған сомалидің латын әліпбиі ең көп таралған және мемлекеттің ресми орфографиясы ретінде танылған. Бұл жазуды сомали тілінің бірқатар жетекші ғалымдары, соның ішінде Муса Хажи Исмаил Галал, Б. В. Анджеевский және Шире Джама Ахмед сомали тілін транскрипциялау үшін әзірледі. Ол p, v және z әріптерін қоспағанда, ағылшын латын әліпбиінің барлық әріптерін қолданады. Ауыспалы аялдаманы белгілеу үшін апострофты пайдаланудан басқа, диакритикалық белгілер немесе басқа арнайы таңбалар жоқ, ол сөздің басында қолданылмайды. Үш дауыссыз диграф бар: DH, KH және SH. Тон белгіленбейді, ал алдыңғы және артқы дауыстылар ажыратылмайды. ХХ ғасырда дамыған жазу жүйелеріне Османья, Борама және Каддаре әліпбилері жатады, оларды тиісінше Осман Юсуф Кенадид, Абдурахман Шейх Нур және Хусейн Шейх Ахмет Каддаре ойлап тапты.

Somali loanwords can be divided into those derived from other Afroasiatic languages (mainly Arabic), and those of Indo European extraction (mainly Italian). This is a legacy of the Somali people's extensive social, cultural, commercial and religious links and contacts with nearby populations in the Arabian peninsula. Arabic loanwords are most commonly used in religious, administrative and education related speech (e. g. aamiin for "faith in God"), though they are also present in other areas (e. g. kubbad da, "ball"). Soravia (1994) noted a total of 1,436 Arabic loanwords in Agostini a. o. 1985, a prominent 40,000 entry Somali dictionary. Most of the terms consisted of commonly used nouns. These lexical borrowings may have been more extensive in the past since a few words that Zaborski (1967:122) observed in the older literature were absent in Agostini's later work. The Somali language also contains a few Indo European loanwords that were retained from the colonial period. There are as well 300 directly Romance loans, such as garawati for "tie" (from the Italian cravatta). Indeed, the most used loanwords from the Italian are "ciao" as a friendly salute, "dimuqraadi" from Italian "democratico" (democratic), "mikroskoob" from "microscopio” (microscope), "Jalaato" from "gelato" (ice cream), "baasto" from "pasta" (pasta), "bataate" from "patate" (potato), "bistoolad" from "pistola" (pistol), "fiyoore" from "fiore" (flower) and "injinyeer" from "ingegnere" (engineer). Somalis call their calendar months as Soon, soonfur, siditaal, carafa but these changed recently. Furthermore, all the months in Somali language are now loaned words from the Italian, like "Febraayo" that comes from "febbraio" (February). Additionally, Somali contains lexical terms from Persian, Urdu and Hindi that were acquired through historical trade with communities in the Near East and South Asia (e. g. khiyaar "cucumber" from خيار khiyār ). As part of a broader governmental effort of linguistic purism in the Somali language, the past few decades have seen a push in Somalia toward replacement of loanwords in general with their Somali equivalents or neologisms. To this end, the Supreme Revolutionary Council during its tenure officially prohibited the borrowing and use of English and Italian terms. In an 1878 report to the Royal Geographical Society of Great Britain, scientist Johann Maria Hildebrandt noted upon visiting the area that "we know from ancient authors that these districts, at present so desert, were formerly populous and civilised[ ] I also discovered ancient ruins and rock inscriptions both in pictures and characters[ ] These have hitherto not been deciphered." According to the 1974 report for Ministry of Information and National Guidance, this script represents the earliest written attestation of Somali. These piece of writing are from the Semitic Himyarite and Sabaean languages that were largely spoken in what is modern day Yemen —"there is an extensive and ancient relationship between the people and cultures of both sides of the Red Sea coast" Mire posits. Yet, while many more such ancient inscriptions are yet to be found or analyzed, many have been "bulldozed by developers, as the Ministry of Tourism could not buy the land or stop the destruction". According to Bogumił Andrzejewski, this usage was limited to Somali clerics and their associates, as sheikhs preferred to write in the liturgical Arabic language. Various such historical manuscripts in Somali nonetheless exist, which mainly consist of Islamic poems (qasidas), recitations and chants. Among these texts are the Somali poems by Sheikh Uways and Sheikh Ismaaciil Faarah. The rest of the existing historical literature in Somali principally consists of translations of documents from Arabic. Since then a number of writing systems have been used for transcribing the Somali language. Of these, the Somali Latin alphabet, officially adopted in 1972, is the most widely used and recognised as official orthography of the state. The script was developed by a number of leading scholars of Somali, including Musa Haji Ismail Galal, B. W. Andrzejewski and Shire Jama Ahmed specifically for transcribing the Somali language, and uses all letters of the English Latin alphabet except p, v and z. There are no diacritics or other special characters except the use of the apostrophe for the glottal stop, which does not occur word initially. There are three consonant digraphs: DH, KH and SH. Tone is not marked, and front and back vowels are not distinguished. Writing systems developed in the twentieth century include the Osmanya, Borama and Kaddare alphabets, which were invented by Osman Yusuf Kenadid, Abdurahman Sheikh Nuur and Hussein Sheikh Ahmed Kaddare, respectively.