Кіріспе
Серджо Леоне режиссерлік еткен 1984 жылғы фильм. «Америкада бір кездері» – 1984 жылғы эпикалық қылмыс фильмі, сценарийін итальяндық режиссер Серджо Леоне жазған және режиссерлік еткен, Роберт Де Ниро мен Джеймс Вудс басты рөлдерде ойнаған. Фильм итальян-американдық туынды. Операторлық жұмысын Тонино Дели Колли, ал музыкасын Эннио Морриконе жазған. Леоне бастапқыда екі үш сағаттық фильм жасауды жоспарлаған, содан кейін 269 минуттық (4 сағат 29 минут) нұсқаны қарастырған, бірақ дистрибьюторлар оны 229 минутқа (3 сағат 49 минут) қысқартуға көндірген. Американдық дистрибьюторлар, The Ladd Company, оны тағы да 139 минутқа (2 сағат 19 минут) дейін қысқартты және Леоне қатыспағанда, сахналарды хронологиялық тәртіппен қайта орналастырды. АҚШ-тағы бұл редакциясы сынға ұшырап, коммерциялық сәтсіздікке тап болды, ал екі нұсқаны да көрген сыншылар жасалған өзгерістерді қатаң сынады. Алғашқы «Еуропалық нұсқасы» сыншылардың сүйіктісі болып қала берді және барлық уақыттағы ең ұлы фильмдердің тізімінде, әсіресе гангстерлік жанрда жиі кездеседі.
Once Upon a Time in America is a 1984 epic crime film co written and directed by Italian filmmaker Sergio Leone, and starring Robert De Niro and James Woods. The film is an Italian–American The cinematography was by Tonino Delli Colli, and the film score by Ennio Morricone. Leone originally envisaged two three hour films, then a single 269 minute (4 hours and 29 minutes) version, but was convinced by distributors to shorten it to 229 minutes (3 hours and 49 minutes). The American distributors, The Ladd Company, further shortened it to 139 minutes (2 hours and 19 minutes), and rearranged the scenes into chronological order, without Leone's involvement. The US edit was a critical and commercial flop in the United States, and critics who had seen both versions harshly condemned the changes made. The original "European cut" has remained a critical favorite and frequently appears in lists of the greatest films of all time, especially in the gangster genre.
Сюжет
1933 жылы үш қарақшы "Нудлс" деген адамды іздеп, ақпаратты алу үшін адамдарды азаптап жатыр. Олар ваянг театрына кіреді, онда меншік иелері ғимараттың ішіндегі жасырын опиум орнына кіріп, Нодлзге ескертеді. Ол апатияға ұшырап, есірткіге толы және контрабандистер Патрик Голдберг, Филипп Штайн және Максимилиан Берковицтің өлімі туралы газетті ұстап алады. Ол полиция қызметкерлерінің мәйіттерді алып тастағанын, Макс танымасдай күйіп кеткенін еске алады. Нодлс қамауға алынбай, қаланы жалғыз және ақшасыз қалдырады. 1923 жылы Дэвид "Нудлс" Арронсон және оның достары "Пэтси" Голдберг, "Коккей" Стейн және Доминик Манхэттеннің төменгі шығыс жағында көше балалары ретінде күресіп, жергілікті бос Багси үшін кішігірім қылмыстар жасайды. Макс олардың тонауларының бірін бұзады, бірақ олжаны жемқор полиция қызметкері Уайти ұрлап алады. Кейін олар офицерді шантаж жасап, оны кәмелетке толмаған жезөкше Пеггимен жыныстық қатынаста ұстайды, ал бес жасөспірім полиция қорғауындағы Багси сияқты топты құрады. Макс пен Нодлс жақын дос болады. 1924 жылы топ Нодлздің заңсыз арақ-шарапты жасыру идеясын жүзеге асырғаннан кейін қатардан көтеріледі. 1925 жылы олар өздерінің табыстарының жартысын теміржол станциясындағы шкафқа жасырып, кілтті олардың қызметіне тікелей қатысы жоқ досы "Fat Moe" -ға берді. Нодлс Моеның әпкесі Дебораға ғашық, ол би мен актриса болуды армандайды. Багси, қазір бәсекелес, ақырында жігіттерге тұзақ салып, Нодлздің қолында қайтыс болған кішкентай Доминикті өлтіреді. Ашулы күйінде жас Нодлс Багсиді өлтіріп, полиция қызметкерін жарақаттайды және түрмеге қамалады. Нудлс 1931 жылы босатылып, достарына қосылады, қазір ол тыйым салу кезінде табысты контрабандистер. Оның алғашқы жұмысы - зергерлік қызметкерді және кейде Кэрол есімді жезөкше әйелді олардың хабаршысы ретінде қолдана отырып, алмаз ұрлау. Ұрылық кезінде Кэрол Ноудлсты өзіне ұрып-соғуға итермелейді, содан кейін ол оны зорлайды; ол кейіннен Макстың сүйіктісі болады. 1932 жылы Синдикат өкілі конкурсты жою үшін жұмыс тапсырғаны Нодлске қатты ұнады, ол Макстан айырмашылығы иерархияны ұнатпайды және саяси амбициясыз. Банда Teamsters кәсіподақ басшысы Джимми О'Доннеллді қорғайды, бірақ Ноудлс кейіннен Макстың бұл байланыстарды тереңдету жоспарын қабылдамайды. Деборамен шынайы жақындық орнату үшін Ноудлс оны сәнді кездесуге шығарады, онда ол Голливудта мансап құру туралы жоспарларын ашады. Қайтып келе жатқанда, көңілі қатып қалған Нодлс оны лимузинда зорлайды. Кейін ол Дебораның Калифорнияға баратын пойызға отырғанын көргенде, оның оңашалығын көреді. Банданың табысы 1933 жылы Тыйымның күшін жоюмен аяқталады. Макс Нью-Йорк Федералды резервтік банкін тонауды ұсынады, бұл Нудлс пен Кэрол өзін-өзі өлтіру миссиясы деп санайды. Кэрол Ноудлсты полицияға аз қылмыс туралы хабарлауға көндіреді, қысқа мерзімдегі түрмеде қалу Макстың амбициясын суытады деп үміттенеді. Нодлс полицияға хабарласа, Макс оны ойластырылмаған пікірталаста есінен тайдырады. Бұл прологта көрсетілген оқиғаларға әкеледі: санасына келгеннен кейін және Макс, Пэтси және Коккейді полиция өлтіргенін білгеннен кейін, кінәрат сезіміне бой алдырған Нодлс опиум орнына жасырынады. Ол Моны құтқарады, бірақ оның жаңа қызы Евті өлтіргенін және теміржол шкафшасының ақшасы жоғалғанын біледі. Бандасы өлтіріліп, өзі Синдикат қылмыскерлері аңшылыққа түскеннен кейін, Нудлс "Роберт Уильямс" деген жалған атпен Буффалода қоныстанды. 1968 жылы Нодлс Бет-Исраил қорымы қайта қалпына келтіріліп жатқаны туралы кешіктіріліп хабарланады және кез-келген сүйіктілерін қайта көмуді сұрайды. Сұраныс жасағаннан кейін хатты жіберген раввин оған өлген үш досының денелері Ривердейлге көшірілгенін айтады. Біреу оның жеке басын анықтағанын түсінген Нодлс Манхэттенге оралып, Моемен бірге қалады. Ривердейл кесенесінің ішінде Нодлс темір жол шкафшасының кілтін табады. Еске алу тақтасындағы жазуда мазалды Нудлс өзі тұрғызған деп қате айтылған. Қоймада ақшаға толы әмиян және келесі жұмыстағы аванс ретінде берілген жазба бар. Нодлс АҚШ-тың сауда министрі Кристофер Бейлиге жасалған қастандық туралы хабарды көреді. Джимми О'Доннелл, әлі де "Таймстерс" компаниясының басшысы, Бейлидің сыбайлас жемқорлық сайысынан аулақ жүр. Нудлс Кэролды Бейли қорының зейнеткерлер үйінде табады. Ол оған Макс оларды полицияға хабарлауға мәжбүр етті және бірінші болып оқ атқан, ол әкесі сияқты ессіз ауруханада емес, жас өлімге ұмтылған. Қарттар ү...
Даму
1960 жылдардың ортасында Серджо Леоне Гарри Грейдің "Күбілер" романын оқыды, Гарри Грей – бұрынғы гангстердің псевдонимі, ал оның нағыз аты Гарри Голдберг еді. 1968 жылы "Бір кезде Батыста" фильмін түсіргеннен кейін Леоне Греймен сөйлесуге көптеген әрекеттер жасады. Леоненің "Долларлар трилогиясын" ұнатып көрген Грей, ақыры жауап беріп, Манхэттендегі бір барда Леонемен кездесуге келісті. Осы алғашқы кездесуден кейін Леоне 1960 және 1970 жылдардың соңына дейін Греймен бірнеше рет кездесіп, Американы Грейдің көзқарасы арқылы түсіну үшін онымен әңгімелесті. Кейін дайындалған сценарийдің алғашқы екі нұсқасынан Норман Мейлердің элементтері фильмде пайда болды. Ішкі түсірілімдердің көп бөлігі Римдегі Cinecittà студиясында өтті. Макстың Федералдық резервті тонау жоспарын ашатын жағажай сахнасы Флорида штатындағы Сент-Пит жағалауындағы Дон Сезар қонақ үйінде түсірілді. 1930 жылдарға жасалған флэшбэктердегі Нью-Йорктің "Гранд-Сентрал Станциясы" сахнасы Париждегі "Гар-дю-Норд" вокзалында түсірілді.
Өңдеу
Фильм түсірілімі аяқталғанда Леонеде он сағатқа жуық түсірілім материалы болды. Редакторы Нино Бараглимен бірге Леоне оны шамамен алты сағатқа дейін қысқартты, ал бастапқыда фильмді екі бөлікке бөліп шығаруды жоспарлаған. Өндірушілер бұған келіспеді, себебі Бернардо Бертолуччидің "1900" фильмінің екі бөлігі коммерциялық және сын тұрғысынан сәтсіз аяқталған еді, соның салдарынан Леоне оны тағы да қысқартуға мәжбүр болды. Фильмнің алғашқы ұзақтығы 269 минут (4 сағат 29 минут) болған, бірақ 1984 жылғы Канн кинофестивалінде жарысқа қатыспай премьераланған кезде, Леоне дистрибьюторларды ренжітпеу үшін оны 229 минутқа (3 сағат 49 минут) дейін қысқартты, және осы нұсқа Еуропа кинотеатрларында көрсетілді.
Шығару
"Америкада бір кездері" 1984 жылы 20 мамырда Канн кинофестивалінде көрсетілді. Ол кинотеатрдың тарихында марафондық алғыстар жиі кездесетін уақыт болған кезде, кинотеатрдың экраннан кейін 20 минутқа жуық уақыт бойы рекордтық алғысты алды (анықтырақ айтқанда, оны Палаздан қарама-қарсы орналасқан мейрамханаларда тамақтанушылар естіді). АҚШ-та фильмнің қатты өңделген нұсқасы 1984 жылы 1 маусымда 894 кинотеатрда көрсетіліп, алғашқы демалыс күндері 2,4 миллион доллар жинады. Ол 30 миллион долларлық бюджетте 5,3 миллион доллардан астам табыс жинап, кассалық кеңседе жарылыс болды. Фильмнің премьерасында көптеген әйелдер ашуланып, көбінесе екі зорлау сериясына байланысты жауап берді. Кейінірек олардың бірі Роберт Де Нироны пресс-конференцияда сынап, фильмнің бейнелеуі туралы қатал пікір білдірді, оны "ашық, себепсіз зорлық-зомбылық" деп сипаттады. Жалпы, зорлау көріністері айрықша даулы болды. Ричард Годден Леонедің зорлауды бейнелеуін қорғады, ол "бейнелердегі денелер мен денелердің арасындағы дисфункцияны анықтайды". Де Ниро кейіпкері өзінің кейіпкерін зорлаған сахна туралы Элизабет Макговерн "құлықсыз жынысты жарқыратпады: оны көру өте ыңғайсыз және ол болуы керек" деді. Ол былай деп жалғастырды: "Бұл зорлық-зомбылық дұрыс емес" десеңіз, оны кеңейтіп, "фильмдегі барлық зорлық-зомбылық дұрыс емес" деуге тура келеді, содан кейін "Сіз тек заңға бағынатын және дұрыс нәрсені істейтін жақсы адамдар туралы фильмдер жасай аласыз" деуге тура келеді, бұл а) өмірдің көп бөлігін алып тастайды және б) өте қатал фильмдерді жасайды. Леоне туралы кітапты зерттеуші Кристофер Фрейлинг фильмдегі басты топтың бәрі эмоционалды жағынан әлсіз екенін айтады: "Олар өздерінің жабдықтарына құмарланған, тән мен қаннан тұратын әйелдермен қалай қарым-қатынас жасау керектігін білмейтін кішкентай ұлдар сияқты".
And if you say, "this violence is wrong", you'd have to enlarge that to say, "all violence in movies in wrong", and then you'd have to say, "you can only make movies about good people who obey the law and do right things" which a) excludes a lot of what life is and b) makes for some very boring movies. In his book, Leone scholar Christopher Frayling argues that the movie's central gang are all emotionally stunted: " like small boys obsessed with their equipment who have no idea how to relate to flesh and blood women."
АҚШ нұсқасы
Фильм шектеулі көрсетілімде және Солтүстік Америкадағы киносыншылар үшін көрсетілді, онда "R" рейтингісін алу үшін сәл қысқартылды. Екі зорлау көрінісі және басындағы ең қатты зорлық-зомбылық көріністері қысқартылды. Нодлс пен Бейлидің 1968 жылғы кездесуі де жойылды. Фильм Солтүстік Америкадағы бірнеше алдын ала көрсетілімдерде орташа қабылдауға ие болды. Осы ерте көрермен реакциясы, оның ұзақтығы, графикалық зорлық-зомбылығы және театрлардың бір күнде бірнеше көрсетілім өткізе алмауы себепті, The Ladd Company Серджио Леоне бақылауынсыз фильмнен толық көріністерді алып тастап, шамамен 90 минутты қысқартып жіберді. Бұл американдық кең көрсетілімі (1984, 139 минут) еуропалық көрсетілімнен күрт өзгеше болды, себебі хронологиялық емес сюжет хронологиялық тәртіпке келтірілді. Басқа да маңызды қысқартулар балалық шаққа арналған көптеген эпизодтарды қамтыды, нәтижесінде 1933 жылғы ересектерге арналған бөлімдері көбірек көзге түсті. Нодлс пен Дебораның 1968 жылғы кездесуі жойылды, ал Бейлимен болған сахна 229 минуттық нұсқадағы қоқыс машинасымен аяқталуының орнына, ол өзін-өзі атып өлтірумен аяқталады (экраннан тыс оқ атылған дыбысы естіледі). Серджио Леонедің қызы Раффаелла Леоне америкалық нұсқаны өзінің фильмі деп санамағанын айтты.
КСРО
Кеңес Одағында фильм 1980-жылдардың аяғында кинотеатрларда көрсетілді, басқа голливудтік блокбастерлермен бірге, мысалы, екі "Кинг Конг" фильмі. Оқиғасы хронологиялық тәртіппен қайта құрылды және фильм екі бөлікке бөлінді, олар жеке фильмдер ретінде көрсетілді – бірі балалық шақ көріністерін, екіншісі ересек өмір көріністерін қамтыды. Қайта құруға қарамастан, маңызды көріністер қысқартылмады.
Қайта қалпына келтірілген түпнұсқа
2011 жылдың наурыз айында Леоненің 269 минуттық түпнұсқа нұсқасы Италиядағы киностудияда, Леоненің балаларының қадағалауымен және фильмнің түпнұсқа дыбыс редакторы Фаусто Анчиллайдың қатысуымен қайта жаңартылатыны хабарланды. Жаңартылған фильмтің премьерасы 2012 жылы Канн кинофестивалінде немесе Венеция кинофестивалінде өткізу жоспарланған. Қайта жаңартылған фильм 2012 жылғы Канн кинофестивалінде көрсетілді, бірақ жойылған көріністерге қатысты күтпеген құқықтық мәселелерге байланысты, жаңартудың ұзақтығы 251 минутты құрады. Алайда, Мартин Скорсезе (өзінің «Film Foundation» қоры жаңартуға көмектескен) Леоненің балаларына Леоненің 269 минуттық түпнұсқа нұсқасын толықтыру үшін жойылған соңғы 24 минуттық көріністерге құқық алуға көмектесетінін мәлімдеді. 2012 жылдың 3 тамызында Канн кинофестиваліндегі премьерадан кейін, жаңартылған фильм одан әрі жұмыс жүргізілгенше айналымнан алынғаны хабарланды.
Үй медиасы
Солтүстік Америкада Warner Home Video компаниясы 1985 және 1991 жылдың ақпанында 226 минуттық екі таспалы VHS нұсқасын шығарды. АҚШ-тағы кинотеатрлық нұсқасы да 1985 жылдың ақпан айында бірдей уақытта жарық көрді. 2003 жылдың 10 маусымында 229 минуттық фильм нұсқасын қамтитын екі дискілік арнайы басылым шығарылды. Бұл арнайы басылым 2011 жылдың 11 қаңтарында DVD және Blu-ray форматтарында қайта шығарылды. 2014 жылдың 30 қыркүйегінде Warner Bros. компаниясы 2012 жылғы Канн кинофестивалінде көрсетілген 251 минуттық қалпына келтірілген нұсқасының екі дискілік Blu-ray және DVD жинағын шығарды, ол "Кейінгі режиссерлік нұсқасы" деп аталды. Бұл нұсқа бұрын 2012 жылдың 4 қыркүйегінде Италияда жарық көрген.
Сыни қабылдау
"Америкада бір кездері" фильміне алғашқы сын-тексеру жауабы әртүрлі болды, себебі фильм әлем бойынша әртүрлі нұсқаларда шығарылды. Халықаралық аренада фильм түпнұсқасы жақсы қабылданса, американдық сыншылар Солтүстік Америкада шыққан 139 минуттық нұсқаға көбінесе наразылық білдірді. Бұл қысқартылған нұсқа сын мен қаржылық сәтсіздікке ұшырады, ал Леоненің түпнұсқасын білетін американдық сыншылардың көпшілігі оны сынады. Кейбір сыншылар фильмді қысқартуды Ричард Вагнердің операларын қысқартумен салыстырып, ұзақ уақытқа арналған өнер туындыларына тиісінше құрмет көрсету қажет екенін айтты. 1984 жылғы шолуында Роджер Эберт түпнұсқа нұсқаға төрт жұлдыз беріп, оны "күш көрсету мен ашкөздіктің эпикалық поэмасы" деп сипаттады, бірақ американдық театрлық нұсқасын "қарсылық" деп атады. Одан әрі, ол американдық театрлық нұсқаға төрт жұлдыздың біреуін берді, оны "мағынасы жоқ, текстурасы, уақыты, көңіл-күйі немесе түсінігі жоқ түсініксіз дауыл" деп сипаттады. Эберттің теледидар киносыншысы әріптесі Джин Сискел түпнұсқа нұсқаны 1984 жылдың ең жақсы фильмі деп санады, ал қысқартылған, түзу сызықты студиялық нұсқаны 1984 жылдың ең нашар фильмі деп атады. The New York Times газетінің Винсент Канби фильдегі сызықты емес баяндауды сынға алды. Тек Леоне қайтыс болғаннан кейін және түпнұсқа нұсқа қалпына келтірілгеннен кейін ғана сыншылар оған Канн кинофестивалінде көрсетілгендей мақтау айта бастады. Түпнұсқа фильм 1984 жылы АҚШ-та шыққан монтаждалған нұсқадан әлдеқайда жақсы деп есептеледі. Эберт Брайан Де Палманың "Еріксіздер" фильміне жазған шолуында "Америкада бір кездері" фильмінің түпнұсқа кесілмеген нұсқасын тыйым салынған дәуірді бейнелейтін ең жақсы фильм деп атады. Джеймс Вудс, оны Леоненің ең жақсы фильмі деп санайды, DVD деректі фильмінде бір сыншы фильмді 1984 жылдың ең нашар фильмі деп атады, бірақ кейін жылдар өткен соң түпнұсқа нұсқасын көріп, оны 1980 жылдардың ең жақсы фильмі деп атады. Rotten Tomatoes веб-сайтында "Америкада бір кездері" фильміне 55 шолу негізінде 87% мақұлдау көрсетілді, ал орташа бағасы 8.50/10 болды. Сайттың сыншыларының консенсусы: "Серджо Леоненің эпикалық қылмыстық драмасы визуалды тұрғыдан таң қалдырады, стильдік тұрғыдан батыл және эмоционалдық тұрғыдан әсерлі, Роберт Де Ниро және Джеймс Вудстың керемет ойындарымен толы". Metacritic-те фильмнің салмақты орташа бағасы 20 сыншының пікіріне сүйене отырып, 100 балдан 75 балды құрады, бұл "жалпы алғанда жағымды пікірлерді" көрсетеді. Содан бері фильм гангстер жанрындағы ең жақсы фильмдердің бірі ретінде танылды. Empire журналында сыншы Адам Смит фильмді "Құдай әкесімен" салыстырып, "Леоненің фильмі, егер ол Копполаның отбасылық сағасының сабындық мелодрамаларынан қашып, көрермендерге азырақ ұнайтын, бірақ қызықтырақ екіұштылық пен символизмге баса назар бөлсе, екеуінен де жақсы болуы мүмкін" деді. 2002 жылы Sight & Sound журналы Ұлыбританиядағы бірнеше сыншылардан соңғы 25 жылдағы сүйікті фильмдері туралы сұрағанда, "Америкада бір кездері" 10-орынды иеленді. 2015 жылы фильм Time Out журналының барлық уақыттың 50 үздік гангстер фильмі тізімінде тоғызыншы орынға ие болды, ал 2021 жылы The Guardian оны жасалған ең ұлы мафиози фильмі деп атады.
Түсіндірме
Фильм 1933 жылы басталып, 1933 жылы аяқталады, Нудлс синдикаттың кісі өлтірушілерінен опиум үйінен жасырынып, ал фильмнің соңғы кадры – күлімдеген, опиумның әсерімен мас болған Нудлстің бейнесі. Сондықтан фильмді Нудлстің өткенді еске түсіріп, болашақты көріп тұрған есірткіге байланысты арман ретінде түсіндіруге болады. 1987 жылы жарияланған Ноэль Симсоломен жасаған сұхбатында Леоне осы түсіндірмені қолдап, 1960 жылдардағы эпизодтарды Нудлстің опиумдық арманы ретінде қарастыруға болатынын айтты. Фильмнің DVD нұсқасындағы түсіндірмеде кинотарихшысы және сыншы Ричард Шикель опиум қолданушылардың көбінесе айқын армандар көретінін, ал осы көріністердің қолданушының өткені мен болашағын зерттеуге бейім екенін мәлімдеді. Макс Нудлс кейіпінде Бейлидің үйінен шығып, содан кейін жүк көлігінің артында кенеттен жоғалып кетеді, ал Нудлс жүк көлігінің дөңгелектерінің айналып тұрғанын көреді. Бұл эпизодті мақсатты түрде түсініксіз қалдырған. Макс рөлін сомдаған Джеймс Вудс, Макс жүк көлігіне секіріпті ме, әлде жай ғана жоғалып кетті ме, білмейтінін айтты. Сыншы Карло Аффатигато осы сюжеттік бұрылысты «парадокс» деп сипаттап, фильмнің барлық мазмұны Нудлстің өмірінің екінші жартысын не болғанын анықтауға арнағанын, бірақ соңында оны қабылдамай, Макс тағдырына немқұрайлы қарағанын айтты. Нудлс тек өзі құрған шындыққа сенгісі келеді, емес объективті шындыққа. Аффатигато бұл оқиғаның Нудлстің қиялынан туындағанын да айтады. Көптеген адамдар (Шикел сияқты) 1968 жылғы фрисби эпизоды, тікелей кесіліп, одан әрі ашылмаған, ұзақ сахнаның бөлігі болды деп санайды. Эберт ұшу дискінің мақсаты – 1960 жылдардың уақыт шеңберін белгілеу ғана екенін, басқа ештеңе емес екенін мәлімдеді.