Кіріспе

Грек мифологиясындағы кентавр – грек мифологиялық кейіпкер.

Грек мифологиясында Хирон ( /ˈk//aɪ//r//ə//n/ KYrən; сондай-ақ Хейрон немесе Кеирон; Χείρων) өзінің туыстарының арасында ең білгір кентавр деп есептелді, себебі оны "барлық кентаврлардың ең дана және әділ" деп атаған.

Өмірбаян

Кирон грек мифологиясы бойынша жастық шағындағы тәрбиелік қабілеттерімен ерекше көзге түсті. Оның жеке дағдылары көбінесе асырап алған әкесі Аполлонның дағдыларымен үйлеседі, ол жас кентаврға медицина, шөптер, музыка, садақ ату, аң аулау, гимнастика және болжам жасау өнерін үйретті, сондай-ақ оны жануарлық табиғатынан жоғары көтерді. Кирон медицинадағы білімімен және шеберлігімен танымал болды, сондықтан оған ботаника мен фармация, яғни шөптер мен дәрі-дәрмектер туралы ғылымды ашқандық есептеледі. Сатирлер сияқты, кентаврлар да жабайы, құштар, ішімдікке берілгіш, мас болғанда зорлық-зомбылыққа бейім және жалпы мәдениетсіз бұзақылар ретінде танымал болды. Ал Кирон, керісінше, ақылды, өркениетті және мейірімді болды, себебі оның туған тегі басқа кентаврлармен тікелей байланысты емес еді. Ол Титан Кронос пен Океанида Филираның ұлы, сондықтан Долопс пен Афрус, Афрой тайпасының атасы және оның есімін бергені, яғни африкалықтардың бауыры болуы мүмкін. Кирон көбінесе Пелион тауында өмір сүрді; ол жерде нимфа Хариклогоға үйленді, одан үш қызы – Хиппе (сонымен қатар Меланиппе, "қара бие" немесе Эуиппе, "жақсы бие" деп те аталады), Эндейс және Окиро, және бір ұлы Карист туды. Басқа бір деректе оның әйелі Наис, ал Аристай оның ұлы деп айтылған. Басқа кентаврлар сияқты, Кирон да кейін Лапиталықтар тарапынан үйінен қуылды, бірақ оған Магнес тұрғындары ұзақ уақытқа дейін құрбандық шалып тұрды, ал сол маңайдағы Киронидтер әулеті, медицина білімімен ерекшеленген, оның ұрпақтары саналды.

Сыртқы келбеті

Кентавр болса да, Хиронның сыртқы келбеті басқа кентаврлардан кейде өзгеше болып келеді, бұл оның мәртебесі мен тегін көрсетеді. Грек суреттерінде Хиронның алдыңғы аяқтары жылқы емес, адам сияқты бейнеленеді. Бұл дәстүрлі кентавр бейнесінен өзгеше, оларда жылқының толық денесі болады. Осы ерекшелік Хиронды басқа кентаврлардан ажыратады, оны анықтау оңай. Мүмкін, бұл айырмашылық Хиронның Кронос ұлы екенін, оның ерекше тегін көрсету үшін жасалған. Хирон көбінесе қолға ілген өлі қояндары бар бұтақ ұстаған күйінде суреттеледі. Хиронды көбінесе киім киген күйінде бейнелейді, бұл оның өркениетті екенін, қарапайым кентаврлардан ерекшеленетінін көрсетеді (осы ережеден басқа сирек ерекшеліктер – Несс және Фол кентаврлары). «Ахиллдің тәрбиесі» фрескасы (оң жақта, жоғарыда) – Хиронның Римдегі ең көп таралған бейнесі, онда ол Ахиллге лира ойнауды үйретеді. Бұл нұсқада Хиронның төменгі денесі жылқы сияқты, бұл ежелгі грек бейнелерінен өзгеше. Осы өзгеріске қоса, Хиронның сыртқы келбеті құлақтары арқылы да өзгертіледі. Бұрын адам сияқты болған Хиронның құлақтары енді сатир құлақтарына ұқсайды – үстінен бүктелген. Бұл бейне Хиронды жабайырақ, стандартты кентаврға жақындатады. Жазбаша көздердің пайда болуына байланысты, римдік суретшілер Хиронның жазбаша сипаттамаларынан шабыттанған болуы мүмкін, дәстүрлі суреттердің орнына «кентавр» деген сөзді қолданған. Демек, бұл римдіктердің Хирон туралы мифті әдейі өңдеуі емес, Грекиядан Римге көшкен кезде кейіпкердің жоғалған ерекшелігі болуы мүмкін. Ф. Келси жазғандай: «Біздің суретіміздегі Хиронның денесі басқа кентаврлар сияқты, бірақ оның табиғатындағы адамдық элементі де айқын; ол – дана және мейірімді ұстаз, өнерді үйретуші». Хирон киімнің бір бөлігін сақтап, лавр гүлдерімен әшекейленген, бұл суретшінің оның мәртебесін немесе тіпті құдайлығын көрсеткісі келгенін білдіреді, бұл дәстүрлі көзқарасқа сәйкес. Сондай-ақ, бұл фреска Рим форумындағы нақты мүсіннің көшірмесі болуы мүмкін деген болжам бар.

Алғашқы жылдар

Архаикалық аңыз бойынша, Хиронды Титан Кронос туған, ол жылқының кейпін киіп, нимфа Филираны жүкті қылған. Тағы бір нұсқада оның анасы – Наис нимфасы. Хиронның тегі басқа кентаврлардан өзгеше болды, олар Иксионнан, отты дөңгелекке тосақталғаннан, және Нефеледен (“бұлт”) туған, ал Олимпиадада Зевс Гераға ұқсатып ойлап тапқан. Филира Хиронды дүниеге әкелгеннен кейін, ұялып, баласын тастап кетеді. Сәби Хирон жетім қалғаннан кейін, құдай Аполлон оны тауып алып, қанатына бітіріп, музыка, лира, садақ ату, медицина және болжам жасау өнерін үйретті. Аполлонның егіз қарындасы Артемида оны садақ ату мен аң аулауға баулыды. Хиронның ерекше бейбіт мінезі, мейірімділігі мен зиялылығы Аполлон мен Артемиданың ықпалымен байланысты. Кейбір дереккөздер Хиронды бастапқыда Тессалия құдайы болған, кейін грек пантеонына кентавр ретінде қосылған деп санайды. Хирон – ұлы емші, астролог және құрметті болжамгер. Ол кентаврлардың арасында бірінші болып есептелді және ұстаз ретінде жоғары құрметке ие болды. Оның шәкірттерінің арасында көптеген мәдениет қаһармандары болды: Асклепий, Аристай, Актеон, Ахилл, Ясон, Медус. Хиронның мифінде Пелеймен тығыз байланыс бар. Бұл оның Пелейдің әжесі болған қызы Эндейс Эгина патшасы Эакқа үйленгендігімен түсіндіріледі. Хирон Пелейдің өмірін сақтап қалды, Акаст оның қылышын алып, кентаврлар өлтіретін орманда тастап, өлтіруге тырысқанда. Хирон Пелей үшін қылышты қайтарды. Содан кейін Хирон Пелейге Тэтис нимфасын қалай ұстауға болатынын түсіндіріп, олардың үйленуіне көмектесті. Хирон Аргонавттардың оқиғасымен де байланысты, ол саяхатында оның резиденциясына келгенде оларды жылы қабылдады, өйткені көптеген батырлар оның достары мен шәкірттері болды.

Хиронның ережелері

Хиронның ережелері атты дидактикалық өлең жоғалып кетті. Дегенмен, одан сақталған, қаһармандық гексаметрмен жазылған үзінділер оған жатады деп есептеледі. Фрагменттердің ортақ сызығы, Ахарниялық Хиронның бейнесі мен оның үйрету жолын белгілі бір дәрежеде көрсетеді, олар баяндаушы емес, түсіндіруші болып табылады. Нестор немесе Глаукус сияқты адамдар архаикалық дәуірдің құлпырар оқиғаларын айтудың орнына, Хирон адамзаттың, құдайлардың және табиғаттың бастапқы жолдарын үйреткен, бұл оның "Біріншіден, үйіңізге келгенде мәңгілік құдайларға жақсы құрбан шалыңыз" деген ескертусімен басталды.

Стацийдің Ахиллеиды

"Ахиллеида" Ахилл өмірінен эпикалық өлең болуы тиіс еді. Бірақ, оның авторы Стаций бірінші ғасырдың соңында, император Домициан билігінде екінші кітабын жазғанда қайтыс болды. "Ахиллеида" Кирон мен оның тәрбиеленушісі Ахилл арасындағы қарым-қатынасты көрсетеді. Бірінші кітапта Тетис Ахиллмен бірге Пелион тауындағы Киронның үңгірінде кеш өткізгенде, олардың тығыз байланысы анық көрінеді. Кирон тек ұстаз ғана емес, әкелік рөлде бейнеленеді және жануарларға тән емес сипатта суреттеледі. Түн ұйқыға шақырады. Зор кентавр тасқа құлайды, ал Ахилл иығына құшақтап, сүйіспеншілікпен жабысады, анасы болса, таныс кеудесін артық көреді (1.195–97). Мұнда Стаций екі кейіпкер арасындағы махаббатқа толы қарым-қатынасты көрсетеді, бұл Кирон туралы дәстүрлі көзқарас зертпеген нәрсе. Кейін, Ахилл өскен кезде не жегенін еске алғанда, Киронды ата-анасы ретінде атайды: "Осылайша менің әкем мені тамақтандыратын" (2.102), латынша 'pater' сөзі қолданылғандықтан, бұл дұрыс аударма деп санауға болады. Бұл Кирон мен Ахилл арасындағы махаббатқа толы қарым-қатынастың мәнін одан әрі көрсетеді. Стаций бұл тақырыпты Овидийдің "Фасти" кітабында бірнеше жыл бұрын басталған болуы мүмкін. "Фастиде" Киронның өліміне орай Ахилл: "Тірі қалуыңды өтінемін; мені тастап кетпе, жақын әке [pater]!" (5.412) дейді. Бұл Римде Кирон туралы мифтің қайта құрылуы, оның тек ұстаз емес, сонымен қатар сүйікті және қамқор асыраушы ата-ана ретінде бейнеленгенін көрсетеді. Киронның шәкіртімен қарым-қатынасы римдіктердің әке мен бала арасындағы байланысты құрметтеуін көрсетеді. Бірінші кітапта Киронның мейірімділік қасиеттерін дамытудан бөлек, "Ахиллеиданың" екінші кітабында Ахилл Киронның оны ерлік білімі аясында орындауға мәжбүрлеген көптеген тапсырмаларды сипаттайды, соның ішінде жылдам ағып жатқан өзендерде тұруды: "Мен тұрдым, бірақ ашулы өзен мен оның кең ағынының тұманы мені кері қайтарды. Ол мені қаһарлы сөздермен қорқытып, ұятқа келтірді. Бұйрық бергенше кетпедім" (2.146–150). Мұнда Киронның шәкіртіне айтқан ауыр сөздері мен қиындықтары бұрынғы мейірімділігімен салыстырғанда айқын контраст құрайды. Дегенмен, мұндай екі жақтылық римдік білім берудің, әсіресе аристократтар үшін тән екенін көрсетеді: әскери және мәдени өнерді үйрену. Кентаврлар ежелгі дәуірде Лапиттермен болған шайқасымен еске алынды. Стаций Киронды осы оқиғадан оның Пелиондағы үңгірін сипаттау арқылы әдейі ажыратып көрсетеді: "Мұнда адам қанды жебелер жоқ, мерекелік ұрыстарда сынған күл ағаштары жоқ, туысқан жауларға тиген араластыру ыдыстары жоқ" (1.111–15). Шайқас орнына, Киронның қару-жарағы тек аң аулауға қолданылатынына және оның жабайы мінез-құлқының белгілері жоқ екеніне назар аударылады. Ахилл Киронның берген физикалық сабақтарын сипаттағаннан бөлек, оның мәдени білім беруі туралы да айтады: "Ол менің санама қасиетті әділдіктің қағидаларын орнықтырды" (2.163–4). Стаций Киронды тек махаббатқа толы әке ғана емес, сонымен қатар кентаврлардың жабайы жағынан алыс, қатаң және дана ұстаз ретінде бейнелейді.