Кіріспе

Шығыс христиандығында Ұлы ораза немесе Ұлы той (грекше: Μεγάλη Τεσσαρακοστή немесе Μεγάλη Νηστεία, сәйкесінше "Ұлы 40 күн" және "Ұлы той" мағынасын береді) – шығыс христиандығының көптеген тармақтарындағы шіркеу жылының ең маңызды ораза кезеңі. Ол христиандарды шіркеу жылының ең үлкен мерекесі – Паскаға (Құтылу мерекесі) дайындауға бағытталған. Ұлы оразаның бастауы Батыс христиандығындағы оразамен байланысты және оған көп ұқсастықтары бар. Пасха күнін есептеу және оны қалай сақтау, шіркеудің жалпы құлшылығында да, жеке түрде де литургиялық тұрғыдан – ораза уақытында кейбір айырмашылықтар бар. Шығыс және Батыс христиандығы арасындағы бір айырмашылық – Паска күнін есептеу тәсілі (Компьютусқа қараңыз). Көп жылдары Шығыс Паскасы Батыс Паскасынан кейін келеді, кейде бес аптаға дейін кешігуі мүмкін; ал кейде екі күндері бірдей келеді. Батыс оразасы сияқты, Ұлы ораза да қырық күнге созылады, бірақ Батыстан айырмашылығы, оған жексенбі күндері де кіреді. Ұлы ораза ресми түрде Таза дүйсенбіде басталады, Паскаға жеті апта бұрын (Шығыс христиандығында Күл сәрсенбісі тойланбайды) және 40 күн үздіксіз жалғасады, алтыншы аптаның жұма күні Пресвященная литургиясымен аяқталады. Келесі күні Лазарь сенбілігі деп аталады, ол – Құрмалы жексенбіге дейінгі күн. Сондықтан, егер Паска күндері сәйкес келсе, Таза дүйсенбі Күл сәрсенбісінен екі күн бұрын болады. Ораза келесі аптада да жалғасады, ол Құрбандық аптасы немесе Қасиетті апта деп аталады және Пасканың таңертеңгісіндегі Паскалық тіршілік күтуден кейін ғана аяқталады.

Мақсаты

Ұлы оразаның мақсаты – адалдарды тек еске алу үшін ғана емес, Исаның азап шегуі мен қайта тірілуіне толыққанды қатысуға дайындау. Византиялық ритуалдың өмір салтының барлығы қайта тірілуді орталыққа қояды. Ұлы ораза – сенушінің мінезін рухани жағынан көтеріп, нығайтатын, өмірін Евангелие принциптері мен идеалдарына қайта бағыштауға, ораза мен дұғаны өмірлік терең сенімге жеткізуге, салқындықтың пен бейжайлықтың орнына имандылықтың күшті іс-қимылдары мен ізгі амалдарға айналдыратын «шеберхана» болуға тиіс. Оразаның өзі үшін емес, ораза ораза үшін емес, керісінше, бұл – әрбір сенушінің өз Құтқарушысының шақыруын қабылдауға және оған жетуге дайындалуының құралы. Сондықтан Ұлы оразаның маңыздылығын ораза уақытын біртіндеп ұзартқан монахтар ғана емес, қарапайым жандар да жоғары бағалайды. Шығыс православиелік ораза ережелері – монастырлық ережелер. Бұл ережелер парызшылдық заңдар сияқты емес, «көтеруге ауыр жүктер» емес, оған ұмтылуға болатын идеал, өзіндік мақсат емес, жүректі тазарту, сананы нұрландыру, жан мен денені күнәдан босату және Құдайға және адамға деген махаббат қасиетімен нәрленген рухани кемелдікке жету құралы. Византиялық ритуалда аскетизм тек «кәсіби» діндарларға ғана емес, әрбір қарапайым адамға да, олардың күшіне қарай тиесілі. Осылайша, Ұлы ораза – жеке сенушіге Мәсіхтің Мистикалық Денесінің мүшесі ретінде қатысуға көмектесетін Киелі шіркеудің қасиетті институты. Бұл әрбір адамға өзін-өзі тексеруге және христиандық өміріндегі иман мен моральдық нормаларын жақсартуға жылдық мүмкіндік береді. Ұлы ораза кезінде сенушінің терең ниеті апостол Пауылдың сөздерінде бейнеленген: «Артта қалғандарыңды ұмытып, алдағыға ұмтылып, Құдайдың Иса Мәсіхтегі жоғары шақыруының сыйына жету үшін мақсатқа жетуге тырысамын» (Филиппіліктер 3:13-14). Киелі кітаптар мен шіркеудің қасиетті дәстүрлері туралы дұға етуге және ой жүгіртуге көбірек уақыт бөлу арқылы, Мәсіхке сенуші Құдайдың рақымымен Құдайға ұқсас бола бастайды. Бұл кезеңдегі баса назар батыс христиандығынан сәл өзгеше – шығыс христиандығы өкінішке емес, адамзаттың бастапқы күйін қайта жаратуға бағытталған.

Өзін-өзі тәрбиелеу

Ұлы оразаның ерекшелігі – ораза ұстау, белгілі бір тағамдардан бас тарту, жеке және қоғамдық дұғаларды күшейту, өзіңді-өзің тексеру, күнәңді мойындау, рухани өсу, жасаған қателіктерің үшін өкіну және толықсыздау, сондай-ақ садақа беру. Ораза – күн батқанға дейін тамақ ішпеу. Оразадан кейін кешке ішілетін тамаққа белгілі бір тағамдар кірмеуі керек. Сенбі, жексенбі және кейбір мереке күндері шарап пен майға рұқсат беріледі, ал Пальма жексенбісінде және Пальма жексенбісінен бұрын болған Хабала күнінде балыққа, ал Лазарь жексенбісінде икраға рұқсат етіледі. Бірақ Пасхаға дейін ет пен сүт өнімдеріне толығымен тыйым салынады. Сонымен қатар, Шығыс православие христиандары дәстүр бойынша ораза кезінде жыныстық қатынастан аулақ тұрады. Төменде сипатталған қосымша діни қызметтерден басқа, христиандар жеке дұғаларына көбірек назар аударуы және оны жиірек оқулары күтіледі. Византиялық тәртібінің теологиясына сәйкес, аскетизм күшін артқанда, дұға да күшеюі керек. Діни қайраткерлер дұғасыз оразаны «шайтандардың оразасы» деп атаған, себебі олар денесіз болғандықтан тамақ ішпейді, бірақ сонымен қатар дұға да етпейді.

Ораза қуанышы тақырыбы

Шығыс пен Батыс арасындағы айырмашылық мынада: Батыста ораза кезінде «Аллилуйя» әні тоқтатылса, Шығыста оның айтылуы көбейеді. Себебі, христиандар үшін ораза ұстау қуанышты болуы керек (Маттай 6:16 (КЖ)), ал өзіне лайық емес екендігінің сезімі Құдайдың кешіріміне деген үмітпен қатар жүруі тиіс. Шындығында, ораза үлгісіндегі қызметтерді атқаратын күндер «Аллилуйя күндері» деп аталады. «Ораза қуанышы» тақырыбы Триодионның көптеген әндерінде де кездеседі, мысалы, «Ораза көктемі таң атты!» деген сөздермен басталатын стихира (Масленица сәрсенбісі, Кешкі құлшылық Aposticha) және «Енді өкініш уақыты келді; оны қуанышпен бастайық, әй, бауырлар!» (Масленица дүйсенбісі, Матинс, Екінші канон, Ода 8). Қызмет кезінде сәжде жасау да артады. Оразаның ең маңызды дұғасы – әр апта күні қызметтерде оқылатын және толық сәждемен бірге айтылатын Әйүп Патриархтың дұғасы. Оның бір аудармасы:

«Уа, өмірімнің Раббысы және Иесі! Мені жалқаулыққа, қайғыға, мақтанға және бекер сөйлеуге ұрынба. Керісінше, құлыңа ұяттылықты, қарапайымдылықты, сабырлылықты және қайырымдылықты нәсіп ет. Әй, Патшам және Ием, өзімнің кемшіліктерімді көруге және басқаларды соттамауға мүмкіндік бер, себебі Сен мәңгілікке мақтаулысың. Әмин.» Ұлы ораза кезінде Жазуды көпшілік алдында оқу жиіледі. Әдетте аптасына бір рет оқылатын Псалмдер кітабы (Псалтирь), қасиетті аптаға дейін алты апта бойы аптасына екі рет оқылады. Сондай-ақ, Ескі өсиеттен оқылымдар көбейеді, «Текжаралыс», «Нақыл сөздер» және «Ишая» кітаптары алтыншы сағатта және кешкі құлшылықта дерлік толығымен оқылады. Майлы аптада (Cheesefare Week) осы қызметтердегі оқылымдар Жоел мен Зәкәриядан, ал қасиетті аптада – «Шығу», «Езекиел» және «Әйүп» кітаптарынан алынады. Ерекшелігі, Ұлы оразаның апта күндері хаттар мен Ізгі хабарлар көпшілікке оқылмайды. Себебі, оқылымдар қасиетті литургияға тән, ал ол Ұлы оразаның апта күндері өткізілмейді. Дегенмен, әр сенбі және жексенбі күндері арнайы хаттар мен Ізгі хабарлар белгіленген.

Мерекелік күндер

Ұлы ораза мезгілі жыл сайын әртүрлі күндері басталатындықтан, осы мезгілде кездесетін бекітілген күнтізбедегі (Менаон) түрлі мерекелерге бейімделу қажет. Егер осы мерекелер Ұлы оразаның апта күндеріне түсетін болса, оразаның қалыпты ерекшеліктері мерекелік тойлау үшін азайтылады. Осы бекітілген мерекелердің ең маңыздысы – Ұлы Хабарлау мерекесі (25 наурыз), ол өте маңызды саналады және тіпті Пасха жексенбісіне түскен жағдайда да жылжытылмайды. Бұл сирек және ерекше оқиға Кирио Пасха деп аталады. Ораза да жеңілдетіледі және сенімділерге, Басты жұма немесе Қасиетті сенбі болмаса, балық жеуге рұқсат беріледі. Ұлы оразаның басқа апта күндері Құдай қызметі (литургия) өткізілмейді, ал Хабарлау күні (әдетте, Әулие Иоанн Златоуст литургиясы) тіпті ол Басты жұмаға түскен жағдайда да өткізіледі. Егер шіркеудің немесе монастырдың қасиетті қорғаушысының мерекесі Ұлы оразаның апта күндеріне сәйкес келсе, басқа литургия өткізілмейді (алдын ала қасиетті литургиядан басқа), бірақ тамақта балық жеуге рұқсат етіледі. Кейбір шіркеулерде қасиеттінің мерекесі ең жақын сенбіге ауыстырылады (Акафист сенбісінен басқа), ал басқа шіркеулерде ол мереке күні тойланады. Егер басқа маңызды мерекелер аптаның бір күніне түсетін болса, мысалы, Жақияның басының бірінші және екінші табылуы (24 ақпан), Себастьеннің қырық шейіті (9 наурыз) және т.б., олар әдетте ораза қызметімен біріктіріледі, ал тамақта шарап пен майға рұқсат беріледі. Мерекенің мәніне қарамастан, Триодиондағы оразалық әндер ешқашан қысқартылмайды, тіпті Хабарлау мерекесінде де толық оқылады. Ұлы ораза кезінде сенбі, жексенбі және бірнеше апта күндері Триодионның материалдары күндізгі қасиеттінің Менаоннан еске алуына орын қалдырмайды. Олардың қызметтерін толығымен ұмытпау үшін, олардың бір бөлігі (таңғы қаноны және кешкі "Ием, мен сені шақырамын" стихиралары) Комплинде оқылады.

Оқулар

Ораза кезінде Ғияптан қосымша оқылған мәтіндерден өзге, шіркеу әулиелерінің рухани кітаптары да ұсынылады. Ұлы оразада, әсіресе монахтардың арасында, көбінесе оқылатын кітаптардың бірі – "Құдайға көтерілу баспалдағы", оны шамамен 7 ғасырда Синай тауындағы Әйелі Екатерина монастырының игумены (аббаты) болған кезде Әулие Иоанн жазған. "Баспалдақ" әдетте трапезада (реффекторияда) тамақ ішкенде оқылады, бірақ оны жұма күндері кішкентай сағаттарда оқып, барлығы ести алады. Көптеген мирян да Ұлы ораза кезінде "Баспалдақты" жеке оқиды. "Баспалдақтың" тақырыбы Ұлы оразаның өзі емес, ол жанның жерден жұмаққа көтерілуі туралы. Яғни, құштарлыққа тәуелділіктен, ізгіліктерді дамытуға және соңында Ұлы оразаның мақсаты болып табылатын теозиске (Құдаймен бірігуге) дейін. "Баспалдақтан" басқа, кейбір монастырларда Палладийдің "Әулие әкелердің жұмағы" және Сириялық Әулие Ефремнің тәубе уағыздары таңғы құлшылықта оқылады.

Контурлық

Литургиялық тұрғыдан Триодион кезеңін үш бөлімге бөлуге болады: 1) Оразаға дейінгі кезең, 2) Ұлы Жартылай күндер және 3) Қасиетті апта.

Ораза алдындағы кезең

Ұлы оразаның қырық күні басталар алдында, адамдарды Ұлы ораза кезінде атқаруға тиіс рухани еңбекке дайындау үшін үш апталық оразаға дайындық мезгілі болады. Осы кезеңде, қырық күндік оразаның литургиялық мәтіндерінде кеңейтілетін көптеген тақырыптар енгізіледі. Әр апта дүйсенбі күні басталып, жексенбіде аяқталады және соңғы жексенбідегі Ізгі хабар тақырыбымен аталады. Славян дәстүрінде, Зәкәу жексенбісін қоса есептегенде, кейбіреулер оразаға дайындық мезгілін төрт апталық деп санайды. Алайда, ораза алдындағы бесінші жексенбіден кейінгі аптаның (Зәкәу жексенбісі болсын немесе болмасын) оразаға жататынын көрсететін литургиялық дәлелдер жоқ, себебі Зәкәу жексенбісі оразаға дайындық мезгілі мен оразаның өзін басқаратын литургиялық кітап – Триодионнан тыс жатады.

Зәкәуил жексенбі

Славян діни дәстүрлерінде Захарий жексенбісі Ұлы ораза басталғанға дейінгі бесінші жексенбіде (қайта тірілу күнінен басталады) келеді. Бұл күнге арналған Ұлы ораза триодінде материалдар жоқ болғанымен, бұл алдағы Пасха күніне әсер ететін алғашқы күн (алдыңғы Пасха күніне байланысты барлық күндер өзгеріске ұшырайды). Бұл күннің жалғыз оразаға дейінгі ерекшелігі – Евангелиеден әрқашан Лука 19:1-10 (KJV) бойынша Захарий туралы оқылады, сондықтан бұл жексенбі «Захарий жексенбісі» деп аталады (дегенмен, алдыңғы апта «Захарий аптасы» деп аталынбайды). Бұл оқу шын мәнінде жазба оқу циклының соңында болады, оның тағайындалған уақыты – Пентикосттан кейінгі 32-ші апта. Бірақ, алдағы Пасха күніне байланысты, алдыңғы апталардағы оқулар қысқартылуы (егер Пасха ертерек болса) немесе қайта оқылуы (егер кеш болса) мүмкін, сондықтан Пентикосттан кейінгі 32-ші жексенбідегі оқулар әрқашан салық жинаушы мен парызшыл аптасының алдындағы жексенбіде оқылады. Византиялық («грек») діни дәстүрлерінде Захарийге арналған Евангелие оқуы әдеттегі жазба оқу циклында қалады және әрқашан оразаға дейінгі бесінші жексенбіге түспейді. Шындығында, ол көбінесе бірнеше апта бұрын оқылады, ал оразаға дейінгі бесінші жексенбі Матай 15:21-28-дегі оқиғадан кейін Канаандық әйел жексенбісі деп аталады. Захарий туралы Евангелие оқуының ораза маңызы – оның құлшынысқа деген ынтасы (Захарийдің зәйтүн ағашына шығуы; Исаның «Захарий, асық бол!» деген сөздері), өздігінен ұстау (Исаның «түс!» деген сөздері), Исаға жүрек беру («Мен сенің үйіңде болуым керек»), қауесетке қарсы тұру («Оны көрген соң, бәрі шулап: «Ол күнәкардың үйіне қонаққа барды!» деді»), тәубе ету және садақа беру («Захарий тұрып, Раббыға былай деді: «Міне, Раббым, мен малымның жартысын кедейлерге беремін, егер мен біреуден жалған айыптау арқылы бір нәрсе алған болсам, оны төрт есе қайтарамын»), кешірім мен келісім («Иса оған: «Бүгін осы үйге құтқару келді, өйткені ол да Авраамның ұлы» деді»), және құмарлық пен қайта тірілудің себебі («Адам Ұлы жоғалғандарды іздеу және құтқару үшін келді»). Захарий жексенбісіндегі хат оқуы – Тімотейге 4:9-15 (KJV), оның өзінде оразаға қатысты ешқандай тақырып жоқ, тек тура мінез-құлыққа шақыру ретінде қарастырылады.

Салықшы мен парызшыл

Осы аптаның соңғы жексенбілік оқуы – Салықшы мен Парызшыл туралы ғибраттық әңгіме (Лұқа 18:10-14 (KJV)). Салықшы мен Парызшыл жексенбісі – Оразалық триодион қолданыла бастаған күн (сенбі күні кешкі құлшылықта немесе түнгі тірлікте), бірақ ол тек жексенбілік құлшылықтар үшін ғана қолданылады, апта ішіндегі күндерге немесе сенбіге қатысты ештеңе жоқ. Осы жексенбідегі әндер мен оқулардың тақырыбы – ғибраттық әңгімеден алынған сабақтарға арналған: тек ізгі амалдар ғана құтқарылуға жеткізбейді, мақтан тудырған жақсылықтың нәтижесі болмайды, Құдайға тек кішіпейілділік және өкінішпен жақындасуға болады, ал Құдай өзінің өзіндік дұрыстығын дәріптегендерден гөрі, кішіпейілділерді жоғарлатады. Салықшы мен Парызшыл жексенбісінен кейінгі апта – оразасыз апта, ол сенімділерге Парызшыл сияқты оразада мақтандылыққа бой алмау керектігін еске салады (Лұқа 18:12 (KJV)). Салықшы мен Парызшыл жексенбісі – жексенбілік құлшылықта құрылымдық өзгерістер басталатын күн (октоэхос немесе менейон әндерін оразалық әндермен алмастыру емес). Мысалы, сол түні кешкі құлшылықта Ұлы Прокименнен кейін маңызды "бөліну" басталады.

Құнсыз бала

Осы аптаның тақырыбы – "Сасыған ұл" (The Prodigal Son) туралы мысалы. Триодионда апта ішіндегі күндерге арналған белгілі бір дұғалар жоқ. Жексенбі күні оқылатын Інжіл ораза маусымының ең маңызды тақырыптарының бірін ашады: күнәға бату процесі, өз күнәңді түсіну, тәубеге келу жолы және, соңында, кешірім алу, олардың бәрі осы мысалда бейнеленген. Алдағы апта – Триодионда қатаң ораза ұсталатын жалғыз апта (яғни, шаршембі және жұма күндері ет, балық, шарап, май және жануарлардан алынған өнімдерге тыйым салынады, бірақ егер сол күні Исаның ғибадатханаға әкелуі немесе Себастедегі қырық шейіт сияқты маңызды мереке болса, онда кейбір тағамдарға рұқсат беріледі).

Ет тағамдары апталығы

Осы аптаның сенбісі – Ұлы Ораза кезінде тоқсан күндік еске алудың алғашқы сенбісі. Осы аптаның жексенбісінің типикон бойынша нақты атауы – Соңғы Сот жексенбісі, ол күндік Ілгі хабардың (Маттай 25:31-46 (KJV)) тақырыбын көрсетеді. "Ет жеуді қоштасу жексенбісі" деген халықтық атау, осы күні миряндар Пасхаға дейін ет жеуге соңғы рет рұқсат алатындықтан келген. (Византиялық тәртіптегі монахтар мен қарындастар ешқашан ет жемейді).

Сыр бағасы апталығы

Сыр аптасы кезінде сүт өнімдерін жеуге рұқсат етіледі (күнде, тіпті жыл бойы ораза күндері саналатын сәрсенбі және жұма күндері де), бірақ аптаның кез келген күні ет жеуге болмайды. Осы аптаның жұмыс күндері, апта күндері қызмет ету циклына алғашқы оразалық құрылымдық элементтер енгізіледі ("Аллилуйя" әнін айту, Әйгілі Эфремнің дұғасы, сәжде жасау және т.б.). Сәрсенбі және жұма күндері ең қатал ораза сақталады, бірақ дүйсенбі, сейсенбі және бейсенбі күндері де кейбір ораза элементтері сақталады. Сыр-сабақ күні "Қасиетті шөлге шыққан әулиелерді" тойлайды. Сыр аптасы Сыр жексенбісінде аяқталады. Бұл жексенбінің дұрыс атауы – Кешірім жексенбісі, себебі бұл күнгі Інжілдің тақырыбы (Маттай 6:14-21 (KJV)) және осы күні әркім көршісінен кешірім сұрайды. "Сыр жексенбісі" деген атау оның Пасхаға дейін сүт өнімдерін жеуге болатын соңғы күні болғандықтан шыққан. Осы жексенбіде шығыс христиандары Адам мен Хауамен солғақтасады, және Құдайдан кешірім алу үшін бір-бірін кешіреді, әдетте сол жексенбі күні кешке Кешірім кештесінде. Кешірім кештесінде (жексенбі күні кешке) шіркеудегі маталар мен киімдер оразалық көңіл-күйді білдіру үшін қарапты түстерге ауыстырылады. Қызметтің соңында "Өзара кешірім ету рәсімі" өтеді, онда барлық адамдар бірінен-бірі кешірім сұрайды, сонда Ұлы Ораза татулық рухта басталуы мүмкін.

Ұлы қырық күн

Ұлы оразаның қырық күні Таза дүйсенбіден бастап алтыншы аптаның жұмасына дейін созылады. Ұлы оразаның әр жексенбісінің өзіндік ерекше естелеуі болады, бірақ олар міндетті түрде алдыңғы аптада қайталанбайды. Ерекше жағдай ретінде айқыш аптасы (төртінші апта) жатады, онда алдыңғы жексенбідегі – айқышқа құрмет көрсету – тақырыбы апта бойы қайталанады. Оразаға дейінгі кезеңде көтерілген тақырыптар қырық күн бойы дамытыла береді.

Таза апта

Ұлы оразаның бірінші аптасы Таза дүйсенбіде, Ұлы оразаның бірінші күні басталады. "Таза апта" атауы әрбір сенімді адамның ораза, дұға, өкініш, қасиетті құпияларды қабылдау және көршісінен кешірім сұрау арқылы рухани тазаруға ұмтылуын білдіреді. Бұл аптада адамның сыртқы ортасы ішкі жағдайына сай болу үшін көктемгі тазалық жүргізу дәстүрге айналған. Осы аптада оразаға қатаң ұстану қажет. Күші жетерлік болғандар толық ораза ұстауға шақырылады, тек сәрсенбі және жұма күндері кешке, қасиетті литургиядан кейін тамақтанады. Мұндай қатаң ораза ұстай алмайтындарға күніне бір рет аз тамақ жеуге, содан кейін тек ксерофагия (құрғақ тағам) ұстауға кеңес беріледі. Дүйсенбі күні ешқандай тағам жеуге болмайды, ал сейсенбі және бейсенбі күндері тек пісірілмеген тағамдарды ғана жеу керек. Сенбі және жексенбі күндері тамақ ішіледі, бірақ бұл ет, сүт өнімдері және балыққа тыйым салынған ораза тағамдары болады. Оразаның алғашқы төрт күнінде (дүйсенбіден бейсенбіге дейін) Ұлы толықтауышта Киелі Андрейдің Ұлы каноны төрт бөлікке бөлінеді және әр түнде бір бөлігі оқылады (Ұлы канон туралы толық ақпарат үшін Бесінші аптаға қараңыз). Бірінші сенбі күні IV ғасырдың шейіті Қасиетті Федордың құрметіне "Қасиетті Федор сенбісі" деп аталады. Жұма күні (литургиялық мағынада күн батумен басталады) қасиетті литургияның соңында Дамасктік Иоанн жазған Қасиетті Федорға арналған арнайы канон оқылады. Содан кейін дін қызметкері колываны (бал мен жүзім қосылған қайнатылған бидай) баталайды, ол Ұлы оразаның бірінші сенбісінде Қасиетті Федордың тағы бір кереметінің естелігі ретінде сенімділерге таратылады. Қасиетті Федордың қайтысынан елу жыл өткен соң, император Юлиан Мүртәд (361-363 жж.), христиандарды қуғынға салу саясатының бір бөлігі ретінде Константинополь губернаторына Ұлы оразаның бірінші аптасында базарлардағы барлық азық-түліктерді жазық сыйына шалынатын қанмен шашуға бұйрық берді, себебі адамдар қатаң оразадан кейін аш болатынын білген. Қасиетті Федор архиепископ Евдоксийге түсінде көрініп, барлық христиандарға базардан ештеңе сатып алмау керектігін, керісінше, бал қосылған қайнатылған бидай (колыва) жеу керектігін хабарлауға бұйрық берді. Ұлы оразаның бірінші жексенбісі – Православие мерекесі, ол иконаларды құрметтеуді қалпына келтіруді еске алады. Икона дауынан кейін, бұл шіркеуді мазалаған соңғы үлкен ерестіктердің жеңісі деп есептеледі (кейінгі ерестіктердің барлығы бұрынғыларының қайталануы ғана). Бұл күні Құдайға арналған литургиядан бұрын соборларда және ірі монастырларда "Православиенің жеңісі" деп аталатын арнайы қызмет өткізіледі, онда синодикон (әртүрлі ерестіктерге қарсы анафемалар және христиандық сенімге берік тұрғандардың мадақтауы) жарияланады. Бұл күннің тақырыбы – Шын Діннің ереске қарсы жеңісі. "Әлемді жеңген жеңіс – біздің сеніміміз" (Жохан 5:4). Сонымен қатар, киелілердің бейнелері "Құдайдың бейнесі мен пішініне" (Жаратылыс 1:26) жаратылған адамның Құдайдың тірі бейнесі ретінде өзін тазарту арқылы киелі және Құдайға ұқсай алатынын көрсетеді. Ұлы оразаның бірінші жексенбісі бастапқыда Мұса, Һарон және Самуил сияқты Пайғамбарларды еске алу күні болған. Литургияның Прокемен және аллелуия өлеңдері, сондай-ақ Хабарлама (Еврейлерге 11:24-26,32-40) және Ізгі хабар (Жохан 1:43-51) оқулары осы ескі дәстүрді сақтап қалған.

Екінші апта

Ұлы оразаның екінші жексенбісі Калабриялық Барлаамның шабуылына қарсы Шіркеудің исихазм ілімін қорғаған ұлы әулие Григорий Паламаны еске алады. Жазушыларға жолданған хат 1:10-14; 2:1-3 және Евангелиядан Марк 2:1-12 (KJV). Осы апта бойы және Оразаның алтыншы жұмасына дейін күніне бір рет ксерофагиямен тамақтануға рұқсат етіледі. Оразаның алтыншы сенбісіне дейін сенбі және жексенбі күндері ораза сақтау бірінші аптадағыдай болады.

Үшінші апта

Крестке құлшылық ету үшінші жексенбіде тойланады. Бұл күні құлшылыққа себеп – қырық күннің ортасы. Бұл күнгі қызметтер Ұлы Крестті Көтеру мерекесіндегідей (14 қыркүйек) болады. Түнгі тілге шығу кезінде дін қызметкері айқыш ағашты шіркеудің ортасына шығарып, ол жерде дін қызметкерлері мен сенушілер оған құрмет көрсетеді. Ол келесі аптаның жұмасына дейін (Ұлы оразаның төртінші аптасы) шіркеудің ортасында қалады. Хабарнамә – Еврейлерге 4:14-5:6 (KJV), ал ІНЖІЛ – Марқ 8:34-9:1 (KJV).

Төртінші апта

Бұл апта Крестке табыну мерекесінен кейінгі той ретінде аталып өтіледі, оның барысында өткен жексенбідегі әндердің бір бөлігі күн сайын қайталанады. Төртінші аптаның дүйсенбі және сәрсенбі күндері Бірінші сағатта Крестке құлшылық ету болады (бұл өткен жексенбідегі түнгі құлшылықтың бір бөлігін қайталайды). Осы аптаның жұма күні құлшылық тоғызыншы сағаттан кейін өтеді, содан кейін дін қызметкері мен диакон крестті салтанатты түрде ғибадатханаға қайтарады. Төртінші аптаның соңындағы жексенбі Қасиетті Иоанн Климакқа арналған, оның "Илаһи көтерілу сатысы" атты еңбегі Ұлы Ораза кезінде оқылып келді.

Бесінші апта

Бесінші аптаның бейсенбісінде Криттік әулие Андрейдің Ұлы каноны оқылады. Бұл шіркеу жылындағы ең ұзын канон, және оның тоғыз жырларында Киелі кітаптағы барлық адам еске алынып, тәубе тақырыбымен байланыстырылады. Канонға дайындық ретінде, сәрсенбі күні кешкі құлшылық әдеттегіден ұзақ болады, Ұлы канонға арналған арнайы стихиралар қосылады. Ұлы канонның өзі бейсенбі күні таңертең оқылады, бірақ көбінесе сәрсенбі кешкісін оқылып, көп адамның қатысуына мүмкіндік жасалады. Ұлы канонның таңғы құлшылығында Иерусалим Патриархы Софронийдің (634-638 жж.) Мысырлық Марияның өмірі оқылады, оның тәубесі мен тәлкеуге қарсы күресінің үлгісі ретінде. Осы күні әулие Романның "Жаным, жаным, неге ұйықтап жатырсың?" атты танымал кондакионы оқылады. Келесі күні (бейсенбі таңында) арнайы алдын ала қасиетті литургия өтеді, ал ораза сәл жеңілдетіледі (шарап пен майға рұқсат беріледі) алдыңғы күні өткен ұзақ құлшылықтан кейін демеу ретінде. Бесінші аптаның сенбісі Құдай анаға арналған және "Акафист сенбісі" деп аталады, себебі сол күні таңертеңгі құлшылықта Құдай анаға арналған Акафист оқылады (әдетте жұма кешкісін). Бесінші жексенбі Мысырлық Марияға арналған, оның өмірі апта басында Ұлы канон кезінде оқылған. Көптеген шіркеулер Құдайлық литургия соңында "Кептірілген жемістерге бата беру" рәсімін өткізеді, бұл Марияның терең аскетизмін еске алу үшін жасалады.

Алтыншы апта

Алтыншы аптада ораза қызметтері екінші және үшінші апталардағыдай өткізіледі. Ұлы ораза алтыншы жұма күні кешкі құлшында аяқталады, сонымен қатар Ескі Ғидаттың оразалық оқу циклі де аяқталады. (Жаратылыс кітабы Мәсіхтің символы болған Жүсіптің жерленуі туралы айғақпен аяқталады.) Осы құлшында Лазар сенбілігінің тойлануы басталады. Лазардың қайта тірілуі Исаның қайта тірілуінің көрінісі ретінде түсіндіріледі, және әдетте жексенбі күні оқылатын қайта тірілу әндерінің көпшілігі (келесі күні құрма жексенбілігінің әндерімен алмастырылатын) Лазар сенбілігінің таңертеңгі құлшында оқылады. Құрма жексенбілігі бұрынғы жексенбілерден Православие шіркеуінің Ұлы мерекелерінің бірі болып ерекшеленеді. Құрма жексенбілігінде әдеттегі оразалық материалдар оқылмайды, ал трапезада балық, шарап және майға рұқсат беріледі. Құрманың (немесе ителгінің) баталануы жексенбі күні таңертеңгі құлшында өтеді, және құлшынның маңызды сәттерінде барлығы қолдарында құрма ұстап, шамдарды жағады. Бұл, әсіресе, құрма жексенбілігінің таңертеңгі Құдай қызметіндегі Ұлы кіреберіс кезінде маңызды, себебі литургиялық тұрғыдан бұл кіреберіс Исаның Иерусалимге кіруін бейнелейді. Лазар сенбілігі мен құрма жексенбілігінің тақырыптары байланысты, және екі күні де бірдей әндер (соның ішінде аполитикианың бірі) оқылады. Қасиетті аптаның құлшындары құрма жексенбілігінің түнінде басталады, ал литургиялық түстер Лазар сенбілігі мен құрма жексенбілігінің мерекелік түстерінен қайта оразалық түстерге ауысады.

Қасиетті дүйсенбі, сейсенбі және сәрсенбі

Қасиетті аптаның алғашқы үш күні (дүйсенбі, сейсенбі және сәрсенбі) қызметтердің бәрі бірдей үлгіні қабылдайды және Ұлы қырық күн ішіндегі апта күндері сақталатын тәртіпке өте ұқсас; алайда, Катизматалардың саны (Зәбурдан үзінділер) азаяды және Ескі өсиет оқулары басқа кітаптардан алынады. Алғашқы үш күннің әрқайсысында Ұлы және қасиетті литургия өтеді, сонымен қатар әрқайсысында Ізгі хабар оқылады (Қырық күн ішінде, егер мейрам болмаса, Ізгі хабар оқылмайды). Әр күні таңғы қызметте де Ізгі хабар оқылады, ал таңғы қызметте оқылатын Канон әдеттегі тоғыз орын орнына үш немесе төрт одадан ғана тұрады. Таңғы және кешкі қызметтердегі Ізгі хабар оқуларымен қатар, осы алғашқы үш күнде кіші сағаттарда (үшінші, алтыншы және тоғызыншы сағаттар) төрт Ізгі хабардың толық оқылуы жүзеге асырылады. Әр Ізгі хабар Матай 1:1-ден бастап (KJV) Жохан 13:30-ға дейін (Жохан Ізгі хабарының қалған бөлігі Қасиетті аптаның қалған бөлігінде оқылады) толығымен және ретімен оқылады. Ізгі хабарлар тоғыз бөлікке бөлінеді, әр бөлігі дін қызметкері кіші сағаттардың әрқайсысында оқып береді. Әйіннің дұғасы Ұлы және қасиетті сәрсенбіде Ұлы және қасиетті литургияның соңында соңғы рет оқылады. Осы сәттен бастап, шіркеуде, Эпитафиос алдындағылардан басқа, бас иіп құлшылық ету тоқтатылады, Пентекост күні кешкі намазға дейін. Кейбір шіркеулерде Ұлы және қасиетті сәрсенбіде майлаудың қасиетті құпиясы (сакрамент) Исаның жерлеуге дайындалу үшін оның аяқтарына май жағуды еске алу мақсатымен тойланады (Матай 26:6-13 (KJV)). Қасиетті аптаның қалған үш күні оразаның белгілі бір дәрежесін сақтайды, бірақ әрқайсысының өзіне тән ерекшеліктері бар.

Қасиетті (Маунди) бейсенбі

Ұлы және қасиетті бейсенбі – Қасиетті аптаның басқа күндеріне қарағанда мерекелірек, себебі ол Евхаристияның орнатылуын тойлайды. Шіркеудегі безендірулер мен дін қызметкерлерінің киімдері қараңғы Үлкен ораза түстерінен мерекелік түстерге (орыс дәстүрінде қызыл) ауыстырылады. Басқа Үлкен ораза күндері Құдай қызметі тыйым салынған болса, осы күні әулие Василийдің Құдай қызметі (тікелей әурелікпен бірге) тойланады. Құдай қызметінің көптеген стандартты әндері Ұлы бейсенбінің тропарионымен алмастырылады. Кейбір шіркеулерде Киелі үстел (алтарь) Мистикалық кешкі ас (Соңғы кешкі ас) еске алу үшін қарапайым ақ матамен жабылады. Осы Құдай қызметі кезінде сақталған ғибадаттар жаңарып, (жаңа Қошқар киелендіріледі, ал дін қызметкері Құдай қызметінен кейін Мәсіхтің бұрынғы денесі мен қанын қабылдайды). Сондай-ақ, мираждардың қоры азайған кезде, осы Құдай қызметінде автокефалиялық шіркеулердің басшылары жаңа миражды киелейді, оның дайындығы Пальма жексенбісі күнгі түнгі тілге келгенде басталады. Құдай қызметінен кейін дастархан жайылады. Ораза ұстау талабы аздап жеңілдетіледі және сенушілерге дастархан барысында шарапты шамамен ішуге және тамақ дайындауда май қолдануға рұқсат етіледі. Сол түні шіркеудегі безендірулер мен киімдер қара түске ауыстырылады, ал Ұлы және қасиетті жұма күні таңғы құлшылық өтеді.

Ұлы жұма

Қасиетті және Ұлы жұма қатаң ораза күні ретінде сақталады, оған физикалық мүмкіндігі бар сенімділер ештеңе жемеуі керек. Кейбіреулер тіпті кешкі құлшылық қызметі аяқталғанға дейін су ішпей ораза ұстайды. Таңғы құлшылықтың ресми атауы – «Иеміз Иса Мәсіхтің қасиетті және құтқарушы азаптарының қызметі». Ол көбінесе «Он екі Ізгі хабардың таңғы құлшылығы» деп аталады, себебі қызмет барысында он екі Ізгі хабар оқылады, олар Мәсіхтің соңғы кешкі ас тамағынан бастап қабірдің мөрімен жабылуына дейінгі барлық азаптарын баяндайды. Алғаш рет айқышқа шегелену туралы айтылған Алтыншы Ізгі хабардан (Марқ 15:16-32) бұрын дін қызметкері үлкен айқышты шіркеудің ортасына әкеліп, тік қойып, барлық сенімділер оған құлшылық етуге келеді. Айқышқа Мәсіхтің айқышқа шегеленген денесін бейнелейтін үлкен икона бекітілген. Әр Ізгі хабардың басында қоңырау Ізгі хабардың санына қарай соғылады (бірінші Ізгі хабар үшін бір рет, екіншісі үшін екі рет, және т.б.). Әр Ізгі хабар оқылатын кезде сенімділер қолдарындағы шамдарды ұстап тұрып, әр оқу аяқталғанда сөндіреді. Он екінші Ізгі хабардан кейін сенімділер шамдарын сөндірмей, жанып тұрған күйінде үйлеріне бата ретінде алып кетеді. Олар көбінесе шамның жалынымен үй ішіндегі иконалар тұрған бұрыштағы лампаны жағады. Ұлы жұма күні таңертең Патшалық сағаттар өткізіледі. Бұл – кішкентай сағаттар мен Типиканың солемді қызметі, оған антифондар мен Киелі кітаптан оқылатын үзінділер қосылған. Кішкентай сағаттардың әрқайсысына арналған стандартты тұрақты псалмдардың орнына, Азапқа байланысты ерекше маңызға ие псалмдар оқылады. Ұлы жұма күні кешкі құлшылық Патшалық сағаттар қызметінен кейін өткізіледі, бірақ кейбір монастырьларда ол түстен кейін өткізіледі. Кішкентай кіреберістен кейін оқылатын Ізгі хабар төрт Ізгі хабаршының айқышқа шегелену және айқыштан түсу туралы баяндамаларының біріктірілген нұсқасы болып табылады. Оқылымда Жозеф Ариматеялық пен Никодим туралы айтылған жерде екі дін қызметкері шіркеудің ортасындағы үлкен айқышқа жақындап, соманы алып, ақ матамен орап, киелі орынға алып кіреді. Кейіннен Тропарион кезінде дін қызметкерлері эпитафиосты (Исаны жерлеуге дайындалған ораманы бейнелейтін матадан жасалған икона) шіркеудің ортасына әкеліп, барлық сенімділер оған құрмет көрсетеді. Ән-жырлар, дұғалар, Киелі кітаптан оқылатын үзінділер мен псалмдар айтылады. Сол түні әдетте «Жас таң» кешке өткізіледі. Бұл қызметте арнайы әндер мен дұғалар оқылады. Ұлы және қасиетті жұма күнінің айтылатын жырлары – қызметтің негізгі әндері. «Айтатын жырлар» өте әсерлі, әдемі көне күйлермен және Тәңір анасының ұлы Мәсіхке деген қайғысын көрсететін сөздермен орындалады. Эпитафиос әсем әшекейленген және безендірілген катафалкаға немесе Мәсіхтің қабірін бейнелейтін жерге қойылады. Содан соң дін қызметкері қабірге, қауымға және ғибадатханаға қызғалдақ суын және жаңа қызғалдақ гүлдерін шашыратады. Содан кейін шіркеудің айналасында сәнді қабірмен шеру өтеді, содан кейін ол шіркеуге қайта оралып, барлығы оған құрмет көрсетеді. Қызмет аяқталатын кезде «Жүсіп» әні айтылып, ерекше дұғалар оқылады.

Қасиетті сенбі

Қасиетті және Ұлы сенбі (сондай-ақ Ұлы демалыс күні деп те аталады, себебі Иса осы күні айқыштан түскен соң "демалды") терең қайғы мен қуаныштың элементтерін біріктіреді. Бұл, Ұлы жұма сияқты, қатаң ораза күні, алайда Құдайлық литургиядан кейін тамақ ішуге рұқсат етіледі, онда шарап (бірақ май емес) қолданылуы мүмкін. Арықтау таңдары (көбінесе жұма күні кешке тойланады) Византиялық ритуалдық жерлеу қызметіне ұқсас, себебі оның басты бөлігі – 118-ші псалмды (Киелі кітаптағы ең ұзын псалм) оқу, оның әр тармағы өлген Мәсіхті мақтаулармен (айнои) араласады. Қызмет шіркеу ортасында, эпитафиостың төңірегіне жиналған дін қызметкерлері мен жұртпен бірге өтеді. Псалм оқылғанда, барлығы қолдарында тұтана шамдарды ұстап тұрады. Содан кейін, әдетте тек жексенбі күндері оқылған Воскресеніе Евлогитариялары оқылады. Бұл – Исаның жақын арада қайта тірілетіні туралы алғашқы литургиялық жарияланым. Ұлы Доксологияның соңында эпитафиос шіркеудің сыртына шығарылып, дін қызметкерлерінің жерлеу рәсіміндегідей, айналып келген соң қайтадан ішке әкелінеді. Жергілікті дәстүр бойынша, дін қызметкерлері эпитафиосты есік алдына көтеріп, кіргендердің бәрі оның астынан өтіп, Исаның өлімі мен қайта тірілуіне қатыса алады. Евангелие (Маттай 27:62-66) таңертеңгілікте әдеттегі орнында оқылмайды, керісінше, Езекиелдегі құрғақ сүйектердің қайта тірілуі туралы көрінеден және хаттан кейін, қызмет соңында эпитафиостың алдында оқылады. Келесі күні (сенбіде) Әйгілі Василийдің Құдайлық литургиясы тойланады (кешпен бірге). Қызмет басында, киімдер мен жабындар әлі де қара түсті болады. Қызмет әдеттегіден ұзаққа созылады және құтқарылу тарихын баяндайтын 15 Ескі Ғидат оқуларын, соның ішінде екі әнді – Мұсаның әні мен Үш қасиетті баланың әнін қамтиды, сондай-ақ Исаның өлімі мен қайта тірілуінің бейнелерін көрсетеді. Литургияның көп бөлігі, әдетте Киелі есік алдында орындалатын, эпитафиостың алдында орындалады. Ізгі хабарды оқымас бұрын, киімдер мен жабындар ақ түске ауыстырылады, ал қызметтегі атмосфера қайғыдан қуанышқа өзгереді. Грек дәстүрінде дін қызметкері бүкіл шіркеуді жаңа лавр жапырақтарымен шашып, Мәсіхтің өлім үстінен жеңісін көрсетеді. Бұл қызмет Мәсіхтің тозаққа түсуін және тозақтың ашылуын бейнелейді. Осылайша, Византиялық теология бойынша, Исаның айқышқа шегеленген құтқару жұмысы аяқталды, ал Ыбырайымның құшағында өлген әділ жандар құлдықтан босатылды; алайда, қайта тірілу туралы жақсы жаңалық әлі тірілерге жарияланбады, оның тойлануы түн ортасында таңертеңгілікпен басталады. Сондықтан, ораза бұзылмайды және Құтқарылу мейрамына арналған сәлемдесулер айтылмайды. Құдайлық литургияның соңында дін қызметкері шарап пен нанды баталап, оларды адалдарға бөліп береді. Бұл – қызмет барысында бұрын қабылданған қасиетті құпиялардан (Ақпараттық қасиеттілік) өзгеше. Бұл нан мен шарап тек баталанған, қасиеттендірілмеген. Олар – шіркеудің ежелгі дәстүрінің қалдығы (кейбір жерлерде әлі де сақталады), онда адалдар қызметтен кейін шіркеуді тастамай, әрқайсысына бір стақан шарап, нан және кептірілген жеміс беріліп, алдағы сергек күтуге күш жинайтын. Олар Елшілердің істерін толық оқып, Пасхалық сергек күтудің басталуын күтетін. Алайда, қазіргі уақытта мұндай рәсім көбінесе орындалмайды. Ораза Триодионының соңғы литургиялық қызметі – Пасхалық сергек күтудің бірінші бөлігін құрайтын түн ортасы. Бұл қызмет кезінде Ұлы сенбілік канон қайта оқылады, оның соңында, тоғызыншы әнде дін қызметкері мен диакон эпитафиосты киелі орынға, Киелі есіктер арқылы алып кіріп, Киелі үстелге (алтарға) қояды, ол Аспанға көтерілу мейрамына дейін сонда қалады. Соңғы дұғалар мен жұмыстан босатудан кейін шіркеудегі барлық шамдар сөндіріледі, ал барлығы түн ортасы соққысын үнсіз және қараңғылықта күтеді, содан кейін Пятидесятница Ораза Триодионын алмастырады, Мәсіхтің қайта тірілуімен басталады.