Кіріспе
Тыныс алуға саналылық, буддалық медитацияның бір түрі. Анапанасати (пали; санскрит – анапанасмрити), "тыныс алуға саналылық" деген мағынаны білдіреді ("сати" – саналылық; "анапана" – ден қою және шығару), тынысқа назар аудару. Бұл – Гаутама Буддаға жатқызылатын және бірнеше сутраларда, ең бастысы – Анапанасати Суттада (МН 118) сипатталған буддалық медитацияның ең маңызды түрі. Анапанасатидің нұсқалары тибет, дзэн, тиантай және теравада буддизмінде, сондай-ақ Батыс елдеріндегі саналылық бағдарламаларында кең таралған.
Ānāpānasati (Pali; Sanskrit ānāpānasmṛti), meaning "mindfulness of breathing" ("sati" means mindfulness; "ānāpāna" refers to inhalation and exhalation), paying attention to the breath. It is the quintessential form of Buddhist meditation, attributed to Gautama Buddha, and described in several suttas, most notably the Ānāpānasati Sutta (MN 118). Derivations of anāpānasati are common to Tibetan, Zen, Tiantai, and Theravada Buddhism as well as Western based mindfulness programs.
Дене құбылыстарын шолу
Анапанасати Суттасы денеге зейін қоюдың бір бөлігі ретінде тыныс алу мен шығаруға зейін қоюды ұсынады және жеті ояну факторын дамыту құралы ретінде тыныс алудың зейінін ұстануды ұсынады, бұл дхьяна процесінің баламалы тұжырымдамасы немесе сипаттамасы: сати (зейін), дхамма вичая (талдау), вирия (жайдарлылық), пити (қуаныш), пассаддхи (сергектік), самадхи (ойдың бірігуі) және упекха (тепе-теңдік). Осы және басқа да сутраларға сәйкес, осы факторларды дамыту дуккхадан (қайғыдан) босатылуға (пали: вимутти; санскрит: мокша) және нирванаға жетуге әкеледі. Анапанасатидің туындылары буддизмнің Тхеравада, Тьянтай және Чан дәстүрлеріндегі негізгі медитация практикасы, сондай-ақ көптеген саналылық бағдарламаларының бір бөлігі болып табылады. Аналайоның сөзіне қарағанда, ежелгі және қазіргі заманда анапанасати дене құбылыстарын зерделеу үшін қолданылатын ең көп таралған буддалық әдіс болып табылады.
Белсенді тыныс алу, пассивті тыныс алу
Анапанасати көбінесе тынысқа назар аудару арқылы жасалады, тынысты өзгертуге ешқандай күш жұмсамай. Тибет және Моңғолия буддалық монахтарының арасында кең таралған көмей ән салғанда, ән айту кезіндегі ұзақ және баяу дем шығару практиканың негізгі бөлігі болып табылады. Әннің дыбысы да сананы бір шоғырлы концентрация – самадхиға бағыттауға көмектеседі, ал өзіндік сана таза дыбыс әлеміне сіңген кезде жоғалады. Кейбір жапондық Дзен медитацияларында "қарын аймағындағы күшті ұстау" (дантиан немесе "танден") және ұзақ дем шығару кезінде баяу, терең тыныс алуға баса назар беріледі, бұл да сананы бір шоғырлы күйге жеткізуге көмектеседі. Сонымен қатар, "бамбук әдісі" де бар, онда адам бамбук сабағымен қол жүгіртіп жүргендей, үзіліспен дем алады және шығарады. Медитацияны велосипед тебуді немесе фортепианода ойнауды үйренумен салыстыруға болады. Назарды шоғырландыру медитациясында тәжірибелі (анапанасати – назарды шоғырландыру медитациясының бір түрі) медитаторлар 20 минуттық Строп тестісінде әдеттегідей реакция берудің төмендегенін көрсетті, бұл Ричард Дэвидсон және оның әріптестерінің пікірінше, эмоционалдық реакцияның және автоматты мінез-құлқының азайғанын көрсетеді.
Әбдіхамма
Аббидхамма әдебиетінде анапанасатидің он алты сатысы – немесе ойланулары бар. Олар төрт тетрадаға (яғни, төрт топқа) бөлінеді. Алғашқы төрт қадам – миды тыныс алуға бағыттау, бұл «дене кондиционері» (пали: kāya sankhāra). Екінші тетрада сезімдерге (ведана) назар аударуды қамтиды, олар «ой кондиционері» (пали: citta sankhāra). Үшінші тетрада ақыл-ойының өзіне (пали: citta), ал төртіншісі – «ой қасиеттеріне» (пали: dhamma) назар аударуды қамтиды. (Дұрыс саналылық және сатипаттананы салыстырыңыз.) Кез келген анапанасати медитация сеансы кезеңдер бойынша, біріншісінен бастап ілгерілеуі керек, тәжірибеші алдыңғы сеанста барлық сатылардан өткенімен өтпегенімен байланысты емес. Сатипаттана Анапанасати Тетрадалары 1. Денеге назар аудару 1. Ұзақ тыныс алу (Тынысты білу) Бірінші тетрада 2. Қысқа тыныс алу (Тынысты білу) 3. Бүкіл денені сезіну 4. Денелік қызметтерді тыныштандыру 2. Сезімдерге назар аудару 5. Рахатты сезіну Екінші тетрада 6. Ғашықтық сезіну 7. Ақыл-ой қызметтерін сезіну 8. Ақыл-ой қызметтерін тыныштандыру 3. Ақыл-ойға назар аудару 9. Ақыл-ойыңды сезіну Үшінші тетрада 10. Ақыл-ойыңды қуанту 11. Саматхиде сананы ортаға салу 12. Ақыл-ойыңды босату 4. Дхаммаларға назар аудару 13. Өзгергіштікті ойлау Төртінші тетрада 14. Құштарлықтың жоғалуын ойлау 15. Тоқтауды ойлау 16. Бас тартуды ойлау.
Қазіргі заманғы түсіндірмелері
Тхеравада буддизміндегі бірнеше ұстаздардың пікірінше, анапанасати ғана адамның барлық ластануларын (килеса) жоюға және соңында толық оянуға (ағартушылыққа) жеткізеді. Роджер Бишофтың сөзіне қарағанда, Вебу Саядау анапанасати туралы былай деген: "Бұл Нирванаға ең қысқа жол, оны кез келген адам қолдана алады. Ол зерттеуге төтеп береді және Будданың ілімдерімен, қасиетті жазбаларда сақталғандай, үйлеседі. Бұл – Нирванаға тікелей жол". Анапанасатиді қазіргі Тхеравада буддизміндегідей, төрт негізгі қарастыру және метта бхавана сияқты басқа дәстүрлі медитация тақырыптарымен бірге де тәжірибелеуге болады.
Қытай дәстүрінде
Екінші ғасырда буддалық монах Ан Шигао Үндістанның солтүстік-батысынан Қытайға келді және буддалық сутраларды қытай тіліне алғаш аударғандардың бірі болды. Ол 148 және 170 жылдары аралығында Анапанасмрити Сутраның нұсқасын аударды. Бұрын жоғалып кеткені саналған бұл аударма 1999 жылы Осакадағы Амоносан Конгодзиде профессор Очиаи Тошинори тарапынан қайта табылды. Оның түсіндірмесі, керісінше, Экоттара Агамадағыдан әлдеқайда ұзын мәтін болып табылады және "Ұлы Анапанасмрити Сутра" (Ch. 大安般守意經) (Тайшо Трипитака 602) деп аталады. Кейіннен Буддацинга, көбінесе Футуденг (佛圖澄) (231-349 ж.с.) ретінде танылатын, 310 жылы Орталық Азиядан Қытайға келіп, буддизмді кеңінен таратуға көмектесті. Ол көптеген рухани қабілеттерін көрсетті және Қытайдың осы аймағындағы соғыс басшыларын буддизмге көндіре алды. Футуденг медитация әдістерін, әсіресе анапанасмритиді үйретуімен белгілі болды. Футуденг анапанасмритиді тыныс алуды санау арқылы кеңінен үйретті, осылайша тынысты реттеп, бір уақытта миды бейбіт медитативтік шоғырлану күйіне жеткізуге бағыттады. Медитация әдістерін де, ілімдерді де үйрету арқылы Футуденг буддизмді жылдам дамытты. Нан Хуайджиннің сөзіне сүйенсек, "Бос орын мен барлық туралы теориялық есептерден өзге, буддизм рухани күштерді нақты сезінуге және сенімді медитативтік шоғырлануға мүмкіндік беретін әдістерді ұсынды. Осы себепті буддизм Футуденгпен бірге Қытайда қарқынды даму алды". Тиантай мектебі шаматха мен випасьяна принциптеріне сәйкес анапанасмритиге ерекше мән береді. Қытайда Тиантай медитациясының түсінігі ең жүйелі және толыққанды деп есептеледі. Тиантай мектебінің негізін қалаушы Чжии медитация туралы көптеген түсіндірмелер мен трактаттар жазды. Осы мәтіндердің ішінде Чжиидің "Қысқаша Шаматха Випасьяна" (小止観 Xiǎo Zhǐguān), "Махашаматха Випасьяна" (摩訶止観 Móhē Zhǐguān) және "Алты нәзік Дхарма есіктері" (六妙法門 Liù Miào Fǎmén) Қытайда ең көп оқылатын туындылар. Чан және Таза жер буддизмін үйреткен құрметті Хсуан Хуа да дұрыс медитация кезінде сыртқы тыныс алу тыныштыққа жетеді деп үйретті: жеткілікті дағдысы бар адам сыртқы тыныс алмайды. Сыртқы тыныс алу тоқтаған, бірақ ішкі тыныс алу жалғасады. Ішкі тыныс алу кезінде адам мұрын немесе ауыз арқылы тыныс алмайды, бірақ дененің барлық тесіктері тыныс алады. Ішкі тыныс алатын адам өлі болып көрінеді, бірақ ол шын мәнінде өлмеген. Ол сыртқа дем алмайды, бірақ ішкі тыныс алуы қайта тіріледі.
A practitioner with sufficient skill does not breathe externally. That external breathing has stopped, but the internal breathing functions. With internal breathing there is no exhalation through the nose or mouth, but all pores on the body are breathing. A person who is breathing internally appears to be dead, but actually he has not died. He does not breathe externally, but the internal breathing has come alive.
Негізгі дереккөздер
Таниссаро Бхиккху (аударма) (1995ж.). Ананда сутта: Анандаға (Тыныс алу санасы туралы) (SN 54.13). 2007 05 20 күні "Access to Insight" сайтынан алынды: http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/sn/sn54/sn54.013.than.html. Таниссаро Бхиккху (аударма) (1995б.). Сатипатхана сутта: Назар аудару шеңберлері (MN 10). 2007 05 20 күні "Access to Insight" сайтынан алынды: http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/mn/mn.010.than.html. Таниссаро Бхиккху (аударма) (1997.). Каягата сати сутта: Денеде шоғырланған сана (MN 119). 2007 05 20 күні "Access to Insight" сайтынан алынды: http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/mn/mn.119.than.html. Таниссаро Бхиккху (аударма) (2000.). Маха сатипатхана сутта: Үлкен назар аудару шеңберлері (DN 22). 2007 05 20 күні "Access to Insight: Readings in Theravada Buddhism" сайтынан алынды: http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/dn/dn.22.0.than.html. Таниссаро Бхиккху (аударма) (2006ж.). Аритха сутта: Аритхаға (Тыныс алу санасы туралы) (SN 54.6). 2007 05 20 күні "Access to Insight" сайтынан алынды: http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/sn/sn54/sn54.006.than.html. Таниссаро Бхиккху (аударма) (2006б.). Дипа сутта: Шам (SN 54.8). 2007 05 20 күні "Access to Insight" сайтынан алынды: http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/sn/sn54/sn54.008.than.html.