Тіл біліміндегі туынды грамматика теориясы

Кіріспе

Тіл білімі теориясы

Жаратушы грамматика – тіл біліміндегі теориялық бағыт, ол грамматиканы белгілі бір тілдің барлық және жалғыз грамматикалық сөйлемдерін құрайтын ережелердің арнайы жүйесі ретінде қарастырады. Стимул жеткіліксіздігі туралы аргументтерді ескере отырып, грамматиканың бір бөлігі туа біткен деп саналады, ал жүйенің туа біткен бөлігі – әмбебап грамматика деп аталады. Жаратушы тәсіл синтаксисті зерттеуге, сондай-ақ тілдің семантика, морфология, фонология және психолингвистика сияқты басқа да аспектілеріне қатысты зерттеулерге бағытталған. Ғылыми зерттеулер дәстүрі ретінде жаратушы грамматика 1950 жылдардың соңында Ноам Хомскийдің еңбектерімен басталды. Дегенмен, оның тамырлары глоссаматика сияқты ертерек структуралистік тәсілдерді де қамтиды. Хомскийдің синтаксиске қатысты көзқарасының алғашқы нұсқалары трансформациялық грамматика деп аталды, ал кейінгі нұсқалары – үкімет және байланыс теориясы және минималистік бағдарлама деп аталды. Жақында жаратушылыққа шабыттанған биолингвистикадағы зерттеулер әмбебап грамматика тек синтаксистік рекурсиядан тұрады және ол адамдарда кездейсоқ генетикалық мутация нәтижесінде пайда болды деген гипотеза ұсынылды.

Трансформациялық грамматика үлгілерінің тарихи дамуы

Америкалық структуралистік дәстүрдегі белгілі лингвист Леонард Блумфилд ежелгі үнді грамматигі Паниниді структурализмнің ізашары ретінде қарастырды. Дегенмен, «Синтаксис теориясының қырлары» еңбегінде Чомский: «Тіпті Панинидің грамматикасын да осындай «генеративті грамматиканың» бір бөлігі ретінде қарастыруға болады» деп жазады. Ол бұл пікірін 2001 жылы Үндістанда сөз сөйлеген награда алу салтанатында қайталады, онда ол «қазіргі мағынадағы алғашқы «генеративті грамматика» – Панинидің санскрит грамматикасы» екенін мәлімдеді. 1960 жылдары генеративистік зерттеулерге әскери қаржының қолдауы оның алғашқы жетістіктеріне үлкен әсер етті. Генеративті грамматика 1950 жылдардың ортасынан бері дамып келеді және грамматикалық дұрыстықты болжау үшін қолданылатын ережелер мен ұсыныстарда көптеген өзгерістерге ұшырады. Генеративті грамматикадағы идеялардың тарихи дамуын зерттеу кезінде теорияның даму кезеңдерін еске алу пайдалы:

Стандартты теория (19561965)

Генеративтік грамматиканың стандартты теориясы 1965 жылы Чомский жасаған генеративтік грамматиканың алғашқы моделімен сәйкес келеді. Стандартты теорияның маңызды ерекшелігі – сөйлемнің терең құрылымы және беткі құрылымы деп аталатын екі түрлі көрінісінің арасындағы айырмашылық. Бұл екі көрініс трансформациялық грамматика арқылы байланыстырылады.

Қарым-қатынастық грамматика (1975-1990 жылдары)

Грамматикада мағыналары субъект, тікелей толықтырғыш және жанама толықтырғыш болып келетін ұғымдардың басты рөл атқаратыны туралы идеяға негізделген синтаксистің баламалы моделі.

Үкімет және міндетті/басқарушы принциптер мен параметрлер теориясы (1981-1990)

Чомскийдің "Үкімет және байланыс" (1981) және "Барьерлер" (1986) лекциялары.

Минималистік бағдарлама (1990 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Минималистік бағдарлама – адам тілі қабілетінің ең тиімді деңгейде екенін, яғни адамның физикалық және коммуникативтік қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ғана қажетті элементтерді қамтитынын жолдайтын зерттеу бағыты. Ол мұндай жүйенің қажетті ерекшеліктерін анықтауға бағытталған. Бұл теорияны Чомский 1993 жылы ұсынған.

Дәлелділік

Джеффри Пуллум сияқты кейбір тіл білімі мамандары универсалды грамматиканың маңызды генеративтік тұжырымын қадағалауға түрткіс беретін, тітіркендіру аргументтерінің эмпирикалық негізін күмәндандырды. Тіл білімі саласындағы зерттеулер балалардың өздері үйренбеген грамматикалық білімге ие екенін дәлелдеуге бағытталған. Мысалы, ағылшын тілін меңгерген баланың бағынышты сөйлемдегі және қарапайым сөйлемдегі етістіктің орнын ажырата білуі көрсетілді. Эксперимент барысында балалардан салыстырмалы сөйлемді қамтитын жай сөйлемді сұрақ сөйлемге айналдыру сұралды. Зерттеушілердің күтіміне қарамастан, балалар салыстырмалы сөйлемдегі етістікті сөйлемнің басына емес, қарапайым сөйлемнің басына жылжытты, бұл грамматикалық тұрғыдан дұрыс. Алайда, сыншылар бұл тітіркендірудің дәлелі емес екенін атап өтті, себебі балалардың манипуляциялай алатыны дәлелденген негізгі құрылымдар балалар әдебиетінде және күнделікті тілде кең таралған. Соңғы аргументтер үлкен тілдік модельдердің жетістігі генеративтік синтаксистің негізгі талаптарын күштен шығарады деген пікірді білдіреді, өйткені олар айтарлықтай ерекшеленетін болжамдарға негізделген, оның ішінде градиенттік ықтималдық және жатталған құрылымдар кіреді, сонымен қатар синтаксистік құрылымдарда да, танымдық және нейробиологиялық ғылымдармен интеграцияда да генеративтік теориялардан жоғары нәтижелер көрсетеді. Генеративтік шабыттанған биолингвистика тілге жауапты нақты гендерді анықтаған жоқ. FOXP2 генінің табылуына байланысты үміттер туғанымен, оның «грамматикалық ген» екендігіне немесе синтаксистік сөйлеудің салыстырмалы түрде жақында пайда болуымен байланысты екендігіне жеткілікті дәлелдер жоқ. Генеративистер тілдің жеке ақыл-ойы модулінде орналасқанын және алғашқы тілдік өңдеу мен математика сияқты басқа да ақпаратты өңдеу түрлері арасында өзара әрекеттесу жоқ екенін мәлімдейді. Бұл тұжырым ғылыми зерттеулерге немесе мидың қалай жұмыс істейтіні туралы жалпы ғылыми түсінікке негізделмеген.

Some linguists such as Geoffrey Pullum have questioned the empirical basis of poverty of the stimulus arguments, which motivate the crucial generative notion of universal grammar. Linguistic studies had been made to prove that children have innate knowledge of grammar that they could not have learned. For example, it was shown that a child acquiring English knows how to differentiate between the place of the verb in main clauses from the place of the verb in relative clauses. In the experiment, children were asked to turn a declarative sentence with a relative clause into an interrogative sentence. Against the expectations of the researchers, the children did not move the verb in the relative clause to its sentence initial position, but to the main clause initial position, as is grammatical. Critics however pointed out that this was not an evidence for the poverty of the stimulus because the underlying structures that children were proved to be able to manipulate were actually highly common in children's literature and everyday language. Recent arguments have been made that the success of large language models undermine key claims of generative syntax because they are based on markedly different assumptions, including gradient probability and memorized constructions, and out perform generative theories both in syntactic structure and in integration with cognition and neuroscience. Generative inspired biolinguistics has not uncovered any particular genes responsible for language. While some hopes were raised at the discovery of the FOXP2 gene, there is not enough support for the idea that it is 'the grammar gene' or that it had much to do with the relatively recent emergence of syntactical speech. Generativists also claim that language is placed inside its own mind module and that there is no interaction between first language processing and other types of information processing, such as mathematics. This claim is not based on research or the general scientific understanding of how the brain works.

Музыка

Генеративтік грамматика 1980 жылдан бері музыка теориясы мен талдауында қолданылып келеді. Ең белгілі тәсілдерді Марк Стидман, сондай-ақ Фред Лердал және Рей Джекендофф жасады, олар Шенкерлік талдаудан алынған идеяларды формалдап, дамытты. Жақында, музыкаға қатысты бұл ерте генеративтік тәсілдер түрлі ғалымдар тарапынан одан әрі жетілдіріліп, кеңейтілді.