Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Галлиполи шайқасы. Критияның бірінші шайқасы (Биринчи Кирте Мухаребеси) – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Галлиполи шайқасында алға жылжуға жасалған одақтастардың алғашқы тытысы. 28 сәуірде, Хельс түбегіне қонғаннан кейін үш күн өткен соң, шабуыл нашар басшылық пен жоспарлаудың, байланыс жоқтығының, сондай-ақ әскерлердің шаршауы мен рухтың түсігінен зардап шегіп, Осман әскерлерінің күшті қорғанысына тап болды.

Кіріспе

1915 жылғы 25 сәуірде таңертең 29-шы дивизия (генерал-майор Эйлмер Хантер Уэстон) Осман империясындағы Галлиполи түбегінің оңтүстік ұшындағы Хеллес мүйісінің маңындағы бес жағажайға түсті. "V" және "W" жағалауларындағы негізгі қонулар қызу шайқасқа ұласты және британдықтар ауыр қаза тапты. Солтүстікке қарай, Эгей теңізі жағалауындағы "Y" жағажайына жасалған қосымша қонуға ешқандай қарсылық көрсетілмеді, бірақ әскерлерде нұсқау болмады және олар алға жылжуға немесе бекініске кірісуге тырыспады. Бірінші күні Крития ауылы мен жақын орналасқан Ачи Баба төбесі жақсы қорғалмаған еді. Османдық күштер келген кезде британдықтар "Y" жағажайынан шегінуге мәжбүр болды, осылайша ерте жетістікке қол жеткізу мүмкіндігінен айырылды. Біраз шайқастан кейін британдықтар негізгі қону орындарын басып алды. Дарданеллдің Азиялық жағалауындағы Кум-Каледе диверсиялық қону жасағаннан кейін, француздық экспедициялық корпусы теңіз арқылы Хеллесқа жетіп, одақтастардың желісінің оң жағын иеленді. 27 сәуірдің түстен кейін одақтастар Критияға қарай шамамен 3 километрге (2 миль) жылжыды, ертеңгі күні шабуылға дайын тұрды. Османдықтардың жағалауды қорғаудағы сәттілігі британдықтарды қарсыластың күшін жоғары бағалауға әкелді. Османдықтар 3:1 есебімен басымдыққа ие болғанымен, британдықтар османдықтарды жауынгерлік қабілеті төмен деп есептеп, екі дивизияға қарсы тұрғанын ойлады, ал шындығында екі толық емес полк соққы беру үшін күресіп жатқан еді.

Шайқас

Жарыс 28 сәуір күні таңғы сағат 8:00-де теңізден оқ жаудырумен басталды. Алдыңғы жоспар бойынша, француздар оң жақта бекініп тұруы керек еді, ал британдықтар Критияны басып алып, Ачи Бабаға оңтүстік және батыс жақтан шабуыл жасауға тиіс болды. Тым күрделі жоспар 29-шы дивизияның шабуылға түсетін бригада және батальон командирлеріне жеткісіз хабарланды. Хантер Уэстон майданнан шалқап қалды; осы себепті ол шабуыл дами бастағанда ешқандай бақылау жасай алмады. Бастапқыда ілгерілеу оңай болды, бірақ Османдықтардың қарсыласу ошақтарына кездескенде, желінің кейбір бөліктері тоқтады, ал басқалары жылжуын жалғастырып, қанаттан оқшауланды. Әскерлер түбектің ішінде тереңдей түскенде, Ачи Баба төңірегіндегі биіктіктерден мысқа қарай созылатын төрт үлкен шатқалға тап болды, сондықтан жер бедері қиындады. Сол жақта британдықтар Анзак шығанағындағыдай жабайы және шатастыратын Гулли шатқалымен бетпе-бет келді. 87-ші бригаданың екі батальоны (1-ші шекаралық полк және 1-ші Корольдік Иннискиллинг фюзельерлері) шатқалға енді, бірақ олар "Y" жағажайына жақын жердегі пулеметтік бекетпен тоқтатылды. 12-13 мамыр түнінде 1/6-шы Гуркха атқыштары бекетті басып алғанға дейін шатқалдағы жорық тоқтатылды. Бұл олардың 91 метрлік тік беткейге көтерілуін қажет етті, онда Корольдік теңіз жаяу әскерлері мен Корольдік Дублин фюзилерлері жеңіліске ұшыраған еді. Бұл орын "Гуркха алдауы" деп аталды. Шаршаған, рухы құлаған және дерлік басшысыз қалған британдық әскерлер Османдықтардың қарсыласуы күшейгенде, одан әрі жылжуға мүмкіндік таппады. Кейбір жерлерде Османдықтардың қарсы шабуылы британдықтарды бастапқы позицияларына кері итерді. Сағат 18:00-де шабуыл тоқтатылды.

Салдары

Бұл шайқасқа шамамен 14 мың одақтас әскер қатысып, 2 мың британдық және 1001 француз сарбаз қаза тапты. Шайқастың масштабы мен ұзақтығы кейінгі шайқастармен салыстырғанда шағын болды, бірақ Крития шайқасының біріншісі науқанның ең маңызды шайқастарының бірі болды, себебі ол британдықтардың жауға қарсы жеңіске оңай жетеді деген бастапқы болжамының дұрыс еместігін көрсетті. Гелл көптеген тозу шайқастарының аренасына айналды, онда сәттілік траншеяны алға жылжыту немесе оны басып алу арқылы өлшенді.