Кіріспе

Құс түрлері

Төбелі балқұйрық (Pernis ptilorhynchus) – Accipitridae тұқымдасына жататын жыртқыш құс, оған қырандар, бүркіттер және тазылар сияқты көптеген күндізгі жыртқыштар да кіреді. Pernis ptilorhynchus-тың алты түршесі бар. Орташа мөлшердегі жыртқыш ретінде олардың дене мөлшері 2-ден 5-ке дейін жетеді. Олар Шығыс, Азиялық немесе Шығыс балқұйрығы деп те аталады. Бұл атау олардың негізінен бал аралары мен шершеңдердің личинкаларымен қоректенуіне байланысты берілген, оларды бал ұяларынан шығарады. Төбелі балқұйрықтар жазда көбейіп өсу үшін Сібір мен Жапонияға ұшып барады. Содан кейін қыста Оңтүстік-Шығыс Азия мен Үнді субконтинентінде өткізеді. Олар сонымен қатар осы аймақтарда жыл бойы тұрады. Олар ашық кеңістіктері бар жақсы орманды аймақтарды ұнатады және теңіз деңгейінен бастап табылған. Жыртқыштар үшін ерекше жағдай ретінде, олардың жыныстарын ажыратуға болады. Бұл түрдің арнайы диетасына бейімделген бірнеше қасиеттері бар. Оларға жер астындағы ұялардан азық іздеуге арналған созылған бас және бал жеуге арналған тілдегі ойық кіреді. Бас және мойындағы қысқа, тығыз қауырсындардың жиынтығы әлеуметтік шершеңдердің шағуынан қорғайды. Жастар жыртқыштарды қорқыту үшін Батезиан мимикриясын қолданған болуы мүмкін.

Таксономия

Жава аралынан голланд зоологы К.Ж. Темминк қанатты құс тауып алған. Ол оны 1821 жылғы наурыз айында суреттеген және *Falco ptilorhynchus* деп атаған. Р. Боудлер Шарптың 1874 жылы Британ мұражайында жариялаған «Аципитрлер каталогында» *Falco ptilorhynchus* (Темминкке, 1823 ж. жатқызылған) және *Pernis ptilorhynchus* (Дж.Ф. Стивенске, 1826 ж. жатқызылған) атаулары тізімделген. Шарп, мүмкін, Темминктің алғашқы суреттерінде оның еңбегінің бөліктерінің (жетістіктерінің) қаптамаларында ғылыми атаулар болғанын білмеген және ол Темминктің кейінгі еңбектерін сілтеме ретінде келтірген. 1874 жылы Британ мұражайында қанатты құстың 18 мысалы болған, ал оның каталогында *Pernis* туысының тоғыз түрлі түрінің атаулары көрсетілген. Қанатты құс (*Pernis ptilorhynchus*) төмендегі кестеде көрсетілген алты кіші түрді қамтиды. + *Pernis ptilorhynchus* кіші түрлері. Ғылыми атауы Авторы Көбейетін аймағы P. p. orientalis Taczanowski, 1891 Оңтүстік Сібірден Солтүстік-Шығыс Қытай мен Жапонияға дейін P. p. ruficollis Lesson, R, 1830 Үндістан мен Шри-Ланкадан Мьянмаға, Вьетнам мен Оңтүстік-Шығыс Қытайға дейін P. p. torquatus Lesson, R, 1830 Малай түбегі, Суматра және Борнео P. p. ptilorhynchus (Temminck, 1821) Ява P. p. palawanensis Stresemann, 1940 Палаван тобы (Солтүстік-Шығыс Филиппин) P. p. philippensis Mayr, 1939 Филиппин (Палаван тобы мен Сулу архипелагынан басқа) Атымен айқайласқанына қарамастан, қанатты құс Бутео құстарындағы құстармен туыс емес және таксономиялық тұрғыдан қайырықтарға жақын.

Сипаттама

Шамамен алғанда, қанаттарының ені 55-70 см болатын, тоқылдақ жейтін бүркіт орташа мөлшердегі құс. Оның түсі мен құйрық өрнегі әртүрлі болуы мүмкін. Ұшып бара жатқанда, алыстан оны қысқа саусақты жылан бүркіті деп жаңылыстыру оңай. Дегенмен, оны жұмсақ басы мен ұзын мойнынан ажыратуға болады. Көбінесе, олар жеке немесе жұптап ұшып жүреді немесе ағаш басында қоныстанады. Олар тіпті ұя салғанда да тыныш, кейде бір рет жоғары дыбысты сыбызғыдай үн шығарады. Бұл – ағылшын натуралисі және саяхатшысы Х.У. Бейтс есімімен аталатын Бейтс мимикриясының мысалы. Ол алғаш рет 1861 жылы Lepidoptera (көбелектер мен молықтар) мысалында осындай мимикрияны сипаттаған.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Жазғы уақытта қыраттық балқұйрық Сибирь мен Жапонияға көшіп барады, ал қыста тропикалық Оңтүстік-Шығыс Азия мен Үндістан субконтинентінде тұрады. Ол тамыз айының соңында Сібірден шығып, мамыр айында оралады. Жапонияда жазғы демалыс сәуірден мамырдың ортасына дейін, қыркүйектің ортасына дейін созылады. Бұл құс ашық алаңдармен бөлінетін, жақсы орманды жазық және төбелі жерлерді ұнатады. Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда кейде ауылдарға жақын шағын тоғайларда кездеседі. Теңіз деңгейінен бастап, кейде биіктікке дейін, көшіп-қону кезінде жоғары көтеріледі. Басқа жыртқыштар сияқты, ол кейде кішкентай құстар, бауырымен жорғалаушылар мен бақаларды жейді. Көшіп-қону аймағындағы көбейту маусымы орталық Сібірде маусымнан қыркүйектің ортасына дейін, ал Жапонияда сәуірден тамызға дейін жалғасады. Үндістанда сәуірден маусымға дейін, ал Оңтүстік Үндістанда ақпаннан басталады. Тілінде бал арасынан личинкаларды алуға бейімделген ойық бар. Оңтүстік Азияда қыстау орнында, қыраттық балқұйрықтар ағаштардағы әлеуметтік кенелердің ұяларына шабуыл жасайтыны байқалады. Жақсы жағы, бұл түрлер адамның әрекетінен пайда болған ортаға бейімделген сияқты. Ол Пәкістанның кейбір аймақтарында суармалы орман алқаптарын мекендеді. Соңғы кезде Таяу Шығысқа тарады және Арабияда қысқы уақытта аз санда кездеседі. Бұл құстар Сібірден Хималай тауларының батысынан, Қазақстан мен Өзбекстан арқылы көшіп баратын жолмен ұшуы мүмкін. Индонезияда құс аулау хобби ретінде 1970 жылдары басталды. Индонезияда Facebook танымал болғандықтан, ол жыртқыштарды заңсыз сату үшін пайдаланылады. 2015 жылы Facebook-тегі бірнеше топтар зерттелді. Екі зерттеуде де сатылымға ұсынылған құстардың жалпы саны шамамен 10 000-ға жуық болды. Ең танымал жыртқыштар – қара қанатты желкен және өзгермелі бүркіт, олар 10 000 құстың шамамен 39%-ын құрады. Ал, қыраттық балқұйрықтардың үлесі шамамен 1% болды.

Мәдениетте

Индонезияның Ява аралында орманды жерлерде немесе олардың жанында тұратын адамдар алып бал араларының шабуылдарынан зардап шегеді, кейде бұл шабуылдар өлімге әкеледі. Жергілікті халық пен бал жинаушылар осы шабуылдарды бал құсқырына (кәптер құсы) жабады. Бұл жыртқыш құс алып бал арасының ұясына шабуыл жасайды. Ол тырнақтарымен бал арасының бір бөлігін ұшырып алып кеткенде, ашуланған аралар оны қуады. Жергілікті сенім бойынша, құтылу үшін бал құсқыры ашулы аралардың шабуылын адамдарға ауыстыру мақсатымен жақын тұрған адамдардың қасына жақындап ұшады. Алайда, 2003 және 2019 жылдар аралығында жүргізілген бал құсқырының аң аулау әрекеттерін зерттеуде, зерттеушілер осы стратегияның ешқандай дәлелін таба алмады. Олар, адам қызметі салдарынан ортаның қысылуы ара мен адам арасындағы қақтығысты күшейтті деген қорытындыға келді.