Кіріспе
Эмоционалдық дисрегуляцияға арналған психотерапия
Диалектикалық мінез-құлық терапиясы (DBT) – жеке тұлғалық бұзылыстар мен қарым-қатынастағы қақтығыстарды емдеуге бағытталған, дәлелдерге негізделген психотерапия. DBT терапевт пен клиенттің қабылдауға және өзгертуге бағытталған стратегиялармен жұмыс істеуіне, сондай-ақ оларды теңестіру мен біріктіруіне негізделген процесске айналды – бұл философиялық диалектикалық процестегі тезис пен антитезистің синтезіне ұқсас. DBT тәжірибешілер тарапынан депрессия, есірткі және алкогольге тәуелділік, посттравматикалық стресс бұзылысы (ПТСР), мидың жарақаттануы (ТБЗ), ашкөздікпен жеу синдромы сияқты жағдайларды емдеу үшін қолданылады. Зерттеулер DBT-нің спектрлік көңіл-күй бұзылыстарымен байланысты симптомдар мен мінез-құлықтары бар науқастарға, соның ішінде өзін-өзі зардап етуге көмектесетінін көрсетеді. Сондай-ақ, зерттеулер оның жыныстық зорлық-зомбылықтан аман қалғандар мен химиялық тәуелділікпен күресушілерге де тиімді екенін көрсетеді. DBT эмоцияларды реттеу және шындықты тексерудің стандартты когнитивтік-мінездік әдістерін, көбінесе медитативтік практикадан алынған қиындыққа төзімділік, қабылдау және саналылық концепцияларымен біріктіреді. DBT психикалық аурудың биоәлеуметтік теориясына негізделген және шекаралық тұлғалық бұзылысты (БПБ) емдеуде тиімділігі тәжірибе жүзінде дәлелденген алғашқы терапия болып табылады. DBT-нің алғашқы рандомизацияланған клиникалық сынағы, дәстүрлі емдеумен салыстырғанда, суицидтік әрекеттердің, психиатриялық ауруханаға жатқызудың және емдеуден бас тартудың азайғанын көрсетті. DBT барлық жағдайларда қолданылатын интервенция ретінде қолайлы болмауы мүмкін, себебі мектептердегі жасөспірімдерге арналған бейімделген DBT дағдыларын оқыту бойынша жүргізілген зерттеуде оның зиянды немесе тиімсіз екені анықталды.
Шолу
DBT кейде когнитивті мінез-құлық терапиясының "үшінші толқынының" бір бөлігі деп есептеледі, себебі DBT пациенттерге стресспен күресуге көмектесу үшін КБТ-ны бейімдейді. DBT импульсивтілік және эмоционалдық дисрегуляциямен сипатталатын бұзылыстарды емдеуге бағытталған. DBT пациенттің психологиялық мәселелерді емдеуде қарсылас емес, қабылдайтын одақтас ретінде қарауына ұмтылады: сол кездегі көптеген емдеулер пациенттерді "сынға түсірілген, түсінілмеген және жарамсыз" сезімде қалдырды, себебі бұл әдістер "когниция мен мінез-құлықты өзгертуге бағытталған". DBT клиенттің жаңа дағдыларды меңгеруіне және мінез-құлқын өзгертуіне, соңғы нәтижеде "өмір сүруге лайық өмірге" қол жеткізуге бағытталған. Кейбір клиникалық жағдайларда DBT дағдыларын оқыту ғана емдеу мақсаттарына жету үшін қолданылады, ал DBT-де көрінетін эмоциялық реттеудің кең мақсаты оны жаңа жағдайларда қолдануға мүмкіндік берді, мысалы, ата-аналықты қолдау. DBT-ны онлайн ортаға бейімдеуді зерттеулер аз, бірақ шолу көрсетседі, онлайн форматта қатысу жақсарып, клиенттерге дәстүрлі форматтағыдай нәтижелерге қол жеткізіледі.
Саналылық
Саналылық – ДБТ-ның барлық элементтерінің негізгі идеяларының бірі. Ол ДБТ-да оқытылатын өзге дағдылардың негізі саналады, себебі ол адамдарға өз әдеттеріне қарсы тұрғанда немесе жағымсыз жағдайларға тап болғанда сезінетін күшті эмоцияларды қабылдауға және төзуге көмектеседі. Саналылық ұғымы мен оны үйрету үшін қолданылатын медитативтік жаттығулар дәстүрлі созергіш діни практикадан алынған, бірақ ДБТ-да оқытылатын түрінде ешқандай діни немесе метафизикалық ұғымдар жоқ. ДБТ ішінде саналылық – ағымдағы сәтте үкімсіз назар аудару қабілеті; сол сәтте өмір сүру, эмоцияларды және сезімдерді толығымен, бірақ перспективамен сезіну. Саналылықты дамыту адамдардың бес сезімі арқылы – тию, иіс, көру, дәм сезу және есту арқылы қоршаған ортаны жақсырақ сезінуіне де мүмкіндік береді. Саналылық көбінесе «радикалды қабылдау» деп аталатын қабылдау принципіне сүйенеді. Қабылдау дағдылары науқастың жағдайды үкімсіз бағалау және жағдайды, сондай-ақ онымен байланысты эмоцияларды қабылдау қабілетіне байланысты. Бұл жалпы алаңдаушылықты азайтады, нәтижесінде дискомфорт пен симптомдардың жеңілдеуіне әкелуі мүмкін.
Қабылдау және өзгерту
ДБТ-ның алғашқы бірнеше сессиясында қабылдау мен өзгеру диалектикасы енгізіледі. Пациент алдымен терапия идеясына бейімделуі керек; пациент пен терапевт арасындағы сенімді қарым-қатынас орнасып, дамығаннан кейін, ДБТ техникалары тиімді қолданыла бастайды. Қабылдауды үйренудің маңызды бөлігі – түбегейлі қабылдау тұжырымын түсіну: түбегейлі қабылдау – жағдайларға, жақсы немесе жаман, ешқандай бағалаусыз қарау идеясын қамтиды. Қабылдау сондай-ақ саналылық пен эмоционалдық реттеу дағдыларын да қамтиды, олар түбегейлі қабылдау тұжырымына негізделген. ДБТ-ны басқа терапиялардан ерекшелендіретін – осы дағдылардың өзі. Көбінесе, пациент қабылдау идеясына танысқаннан кейін, оны өзгеріспен үйлестіреді. ДБТ-да пациенттің өзгеруінің бес нақты кезеңі бар, оларды терапевт пациентпен бірге қарастырады: алдын ала ойлау, ойлау, дайындық, іс-қимыл және сақтау. Алдын ала ойлау – пациент өзінің мәселесіне толыққанды көңіл бөлмейтін алғашқы кезең. Екінші кезеңде, ойлау кезінде, пациент ауруының нақтылығын сезінеді: бұл әрекет емес, түсінік. Пациент үшін үшінші кезеңде, дайындық кезінде ғана, әрекет ету ықтималдығы артады және ол алға жылжуға дайындық жасайды. Бұл жай ғана зерттеу немесе терапевттермен байланысқа түсу сияқты қарапайым нәрсе болуы мүмкін. Соңында, 4-ші кезеңде пациент әрекет етеді және ем алады. Соңғы кезеңде, яғни сақтау кезінде, пациент рецидивтің алдын алу үшін өзгерісін нығайтуы керек. Қабылдау мен өзгерісті ұққаннан кейін пациент толыққанды түрде саналылық техникаларына көше алады. ДБТ-да клиентті «ақылды санаға» жеткізу үшін, рационалды сана мен эмоционалды сананың синтезі үшін, алты саналылық дағдысы қолданылады: үш «не» дағдысы (бақылау, сипаттау, қатысу) және үш «қалай» дағдысы (бағалаусыз, бір саналы, тиімді).
Қиындыққа төзімділік
Қиындыққа төзімділік ұғымы адамға бағытталған, психодинамикалық, психоаналитикалық, гештальт және/немесе повестволық терапияларда қолданылған әдістерден, сондай-ақ діни және рухани тәжірибелерден туындады. Қиындыққа төзімділік – бұл эмоциялық дискомфортты зиянды реакцияларға жүгінбестен, тиімді түрде көтеруді үйрену. Сау coping мінез-құлықтары оқытылады, оның ішінде қасақана өзін алаңдату, өзін тыныштандыру және 'радикалды қабылдау' сияқты әдістер бар.
Құралдар
Арнайы пішімделген күнделік карталарын маңызды эмоциялар мен мінез-құлықтарды қадағалау үшін қолдануға болады. Күнделік карталарын күнделікті толтырғанда ең көп пайдасы тиеді. Күнделік картасы әрбір емдеу сеансының бағдарламасын анықтайтын емдеуге қатысты басымдықтарды анықтау үшін қолданылады. Пациент және терапевт екеуі де күнделік картасын пайдаланып, не жақсарғанын, не нашарлағанын немесе өзгермегенін көре алады.
Тізбекті талдау
Тізбекті талдау – мінез-құлықтың функционалдық талдауының бір түрі, бірақ ол мінез-құлық тізбегін құрайтын реттік оқиғаларға ерекше назар аударады. Оның түбі қолданбалы мінез-құлық талдауының тізбектеу концепциясындағы мінез-құлық психологиясында, әсіресе, терең тамырлары бар. Көптеген зерттеулер әртүрлі топтардағы мінез-құлық тізбектерін талдаудың тиімділігін көрсетеді.
Шекаралық тұлғалық бұзылу
DBT – шекаралық тұлғалық ұйымдастыру бұзылысын емдеу үшін ең көп зерттелген терапия болып табылады, және DBT-нің шекаралық тұлғалық ұйымдастыру бұзылысын емдеуде тиімді екенін көрсету үшін жеткілікті зерттеулер жасалған. Бірнеше зерттеу DBT емнен кейін БТҰҰ бар адамдарда нейробиологиялық өзгерістер болатынын анықтады.
Депрессия
Дьюк университетінің пилоттық зерттеуі депрессияны антидепрессанттармен емдеуді, антидепрессанттар мен диалектикалық мінез-құлық терапиясының бірлескен емдеуімен салыстырды. Барлығы 60 жастан асқан 34 созылмалы депрессиямен күресіп жүрген адам 28 апта бойы емделді. Емдеу аяқталғаннан кейін 6 ай өткен соң, топтар арасында ремиссияға қол жеткізу көрсеткіштерінде статистикалық тұрғыдан маңызды айырмашылықтар байқалды, антидепрессанттар мен диалектикалық мінез-құлық терапиясымен емделген пациенттердің арасында ремиссияға қол жеткізу көрсеткіші жоғары болды.
Кешенді травмадан кейінгі стресс бұзылуы (КТБББ)
Кешенді травмаға ұшырау, немесе қашу мүмкіндігі аз ұзаққа созылған травманы бастан өткеру, адамда күрделі травмадан кейінгі стресс бұзылысының (CPTSD) дамуына әкелуі мүмкін. CPTSD – психологиялық қауымдастықты екіге бөлетін түсінік. Американдық психиатриялық қауымдастық (APA) оны DSM-5 (Психикалық ауруларды диагностикалау және статистикалық нұсқаулығы, қызметкерлер психикалық ауруларды диагностикалау, емдеу және талқылау үшін пайдаланатын нұсқаулық) бойынша мойындамайды, бірақ кейбір мамандар CPTSD-ні травмадан кейінгі стресс бұзылысынан (PTSD) бөлек деп санайды. CPTSD, PTSD сияқты, кең таралған симптомдарға ие және когнитивтік, эмоционалдық, биологиялық және басқа да салаларды қамтиды. CPTSD-нің PTSD-ден ерекшелігі – оның балалық шақтағы қарым-қатынас арқылы туындайтын травмадан немесе балалық шақтағы созылмалы стрестен пайда болады деп есептеледі. Қазіргі уақытта CPTSD-нің таралу деңгейі шамамен 0,5%, ал PTSD-нікі 1,5% құрайды. Әсерді реттеудегі бұл кемшіліктер, басқа симптомдармен қатар, CPTSD-ні кейде шекаралық тұлғалық бұзылыспен (BPD) салыстыруға себеп болады.
КЖТШ мен шекаралық тұлғалық бұзылыстың ұқсастықтары
ПТСР-мен ауыратын науқастарда әсер етудің бұзылысына қоса, жарылыс, көңіл-күйдің күрт өзгеруі және тастап кетуден қорқу сияқты белгілер де байқалады. Шекаралық тұлғалық бұзылысқа шалдыққан науқастар сияқты, CPTSD-мен ауыратын науқастар да жиі және/немесе дамуының ерте кезеңдерінде жарақат алған және тиісті қалыптасу механизмдерін ешқашан үйренбеген. Бұл адамдар қашу, есірткі заттар, диссоциация және басқа да бейімделуге келмейтін мінез-құлықтарды қолдануы мүмкін. CPTSD және БТБ арасындағы тағы бір ортақ ерекшелік – диссоциация мүмкіндігі. Диссоциацияның CPTSD-нің маңызды белгісі ретінде сенімділігін анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет, бірақ бұл мүмкін симптом. Бұл, әсіресе CPTSD кезінде қауіпті, себебі осы диагноз бойынша көптеген жарақаттар жиі кездеседі. Әдетте, ем берушілер емнің басқа аспектілеріне көшуден бұрын клиенттің өзіне зиян келтіру ойларына бейімділігін қарастырады. ПТСР адамды өзіне зиян келтіру ойларына бейім етуі мүмкін болғандықтан, ДБТ өзіне зиян келтіруді тұрақтандыруға және басқа емдеу түрлеріне көмектесуге мүмкіндік береді. ДБТ-ға жүгінуші адамдар қажетті жеке және топтық сеанстарға қатыса алмауы немесе олардың сақтандыруы барлық сеанстарды қамтымайтын болуы мүмкін. Шекаралық тұлғалық бұзылыс белгілері мен жарақат арасындағы байланысқа байланысты, кейбір орталықтар ДБТ-ны жарақатты симптомдарды емдеу үшін қолдана бастады. Кейбір ем берушілер ДБТ-ны басқа ПТСР-мен біріктіруді таңдайды, мысалы, ұзаққа созылған әсер ету терапиясы (ПЭ) (психотерапия сеансында жарақатты қайта-қайта егжей-тегжейлі сипаттау) немесе когнитивтік өңдеу терапиясы (CPT) (жарақатты естеліктермен байланысты когнитивтік схемаларды қарастыратын психотерапия). Мысалы, ПЭ және ДБТ-ны біріктіретін емдеу схемасы зейін дағдыларын және қиын жағдайларға төзімділікті оқытуды, содан кейін ПЭ-ні іске асыруды қамтиды. Бұл бұзылысқа ұшыраған адамға жарақаттың орын алғанын және оның өмір бойына әсер етуін қабылдауға үйретіледі. Биоәлеуметтік теория эмоциялық дисрегуляцияның себебін адамның жоғары сезімталдығы, қоршаған орта факторлары (эмоцияларды жоққа шығару, жалғасқан зорлық-зомбылық/жарақат) және жағымсыз оқиға туралы қайта-қайта ойлауға бейімділік (нәтиже қалай өзгертілуі мүмкін екендігі туралы) деп қарастырады. Осы қасиеттері бар адам бейімделуге келмейтін мінез-құлықтарды қолдануға бейім. БПД-мен бірге болатын аурулары бар адамдар "Қауіпсіздікті орнату" кезеңінде көбірек уақыт өткізуі мүмкін. Мысалы, ем беруші мотивациялық сұхбаттасу элементтерін қосуды қалауы мүмкін (мінез-құлықты өзгертуге ынталандыру үшін күш беруді пайдаланатын психотерапия). Сонымен қатар, заттарды қолдану деңгейін де ескеру керек. Кейбір адамдар үшін заттарды қолдану – олар білетін жалғыз қалыптасу мінез-құлқы, сондықтан ем беруші заттарды азайтуды мақсат етуден бұрын дағдыларды оқытуды жүзеге асыруға тырысуы мүмкін. Керісінше, клиенттің заттарды қолдануы емге қатысуына немесе басқа емдеу талаптарына кедеріл келтіруі мүмкін және ем беруші заттарды қолдану мәселесін шешуді ДБТ-ны жарақат үшін қолданудан бұрын таңдауы мүмкін.
Жалпы және келтірілген дереккөздер
Линехан және басқалар. (2006) NIMH 3 Екі жылдық рандомизацияланған бақылаулы зерттеу және ДБТ-ны қадағалау.