Кіріспе

Норвегиялық, содан кейін шотландтық, Солтүстік аралдар мен Солтүстік Шотландиядағы дворяндық атағы. Оркни графы, тарихи түрде Оркни жарлы, Шотландияның Солтүстік аралдарын құрайтын Оркни және Шетланд архипелагтарын қамтитын дворяндық атағы. Бастапқыда викингтер басып алған, Солтүстік аралдардың билеушілерінің Норвегияның вассалдары мәртебесі 1195 жылы ресми түрде бекітілді. Ежелгі норвегиялық «jarl» термині этимологиялық тұрғыдан «earl» сөзімен байланысты болғанымен, 15-шы ғасырдың соңында «jarl» орнына «earl» пайда болды, бірақ норвегиялық «jarl» пен «earl» бір емес. Скандинавиялық контексте «jarl» мен патшалар арасындағы айырмашылық 11-шы ғасырдың соңына дейін маңызды болған жоқ, сондықтан ертедегі «jarl»-дар сол уақытқа дейін іс-қимылдарында едәуір тәуелсіздікке ие болды. Оркни жарлы лауазымы аталмыш ортағасырлық Норвегияда корольден кейінгі ең жоғары дәрежелі лауазым болды. «Jarl»-дар қазіргі Шотландияның (яғни Кэйтнес және Сазерленд) аумағындағы Альба патшаларына белгілі бір кезеңдерде бағынышты болды. 1232 жылы Ангус мормерлерінен тараған шотланд әулеті, 10-шы ғасырдың соңындағы «jarl» Торф Эйнардан тараған бұрынғы әулетті ығыстырды, бірақ аралдар формальды түрде Норвегияға бағынышты болып қалды. Бұл әулет өз кезегінде Стратхерн мормерлерінің ұрпақтарымен, ал кейін Синклер әулетімен алмастырылды, олардың кезінде Оркни мен Шетланд Шотландияның құрамына кірді. Екінші графтық атақты Шотландия королі Джеймс VI 1581 жылы жартылай інісі Роберт Стюарт үшін құрды, бірақ тек екі иесінен кейін 1614 жылы бұл атақ жойылды. 1696 жылғы үшінші құрылыстан кейін, ол атақ бүгінгі күнге дейін сақталған, графтардың Оркадия істеріне ықпалы мардымсыз болды.

Скандинавтық құмыралар

Рогнвальд Эйстинссон, ярл Мёре 865–890 жылдары кейде ярлдіктердің негізін қалаушы ретінде еске алынады. «Оркней сагасы» оны осылай деп көрсетеді, себебі король Харальд Финехейр оған Оркни және Шетландқа билік беруге келіседі, бірақ оның бұл атаққа ие болғанына нақты дәлел жоқ. «Хеймскрингла» оның ағасы Сигурдті алғашқы ресми түрде осы атақты алған адам деп айтады. Сигурдтің ұлы Гуторм бір жыл патшалық құрып, баласыз қайтыс болды. Рогнвальдтың ұлы Халлад осы атақты мұраға алды. Дегенмен, Оркниге жасалған дат шабуылдарын тоқтатуға шамасы келмегендіктен, ол ярлдіктерден бас тартып, Норвегияға оралды, бұл «барлығының қызық көрінгенінше» болды. Содан кейін Торф Эйнар даттарды жеңіп, оның өлімінен кейін ғасырлар бойы аралдарды басқарған әулетті құрды. Смит (1984) Эйстинссон ағаларының рөліне тарихи сенімділік жоқ екенін және Торф Эйнарды Оркнидің алғашқы тарихи графы деп санауға болатынын қорытындылады. Адам Бременнің Оркниді 1043 жылдан 1066 жылға дейін Норвегияны билеген Харальд Хардрада кезінде ғана бағындырғанын айтуына сүйене отырып, Вулф (2007) Торф Эйнардың шөбересі Сигурд «Қабысқақ» Хлодвірссон Оркнидің алғашқы ярлы болған болуы мүмкін деп болжайды. Көптеген жағдайларда, оның 1014 жылы қайтыс болғаны туралы жазба бар. Егер Торф Эйнар шынайы тарихи тұлға болса, одан кейінгі барлық ярлдар оның ұрпақтары болды, Сигурд Магнуссоннан басқа, оның қысқа мерзімді билігі әкесі Магнус Босқаяқтың ықпалымен болды және ол кейін Норвегияның Сигурд I атанды. Бұл ярлдардың өмірі мен дәуірі туралы негізгі деректердің бірі – «Шотландияның әлеуметтік және әдеби жазбаларында теңдесі жоқ» деп сипатталған «Оркней сагасы». Сагадағы маңызды оқиғалардың бірі – шамамен 1115 жылы ярл Магнус Эрлендссонның, кейіннен Әулие Магнустың «қиындыққа тап болуы». Саганың соңғы тоқсаны ярл Рёгнвальд Кали Колссон және Свейн Аслейфссон туралы ұзақ әңгімемен толтырылған, шындығында ең көне нұсқа соңғысының 1171 жылы қайтыс болуымен аяқталады. Алты жүз жылдан кейін, ярл Йон Харальдссон өлтірілгеннен кейін, Гилл Бригте ұлы Магнус Шотландияның алғашқы графына айналды. Ол ярл Рёгнвальд Кали Колссонның ұрпағы болуы мүмкін, бірақ бұл ешқашан расталмаған. Дегенмен, нақты скандинавиялық ярлдар әулеті 1236 жылы Норвегияның Хакон IV-і Магнус II-ге титул берген кезде аяқталды.

Атауы Атауы Алдыңғы билікпен қарым-қатынасы Билік басталады Билік аяқталады
Сигурд Эйстинссон Сигурдр инн рики "Құдіретті" Рогнвальд Эйстинссонның інісі шамамен 892
Гуторм Сигурдссон Сигурд Эйстинссонның ұлы шамамен 892 шамамен 893
Халлад Рогнвальдссон Рогнвальд Эйстинссонның ұлы шамамен 893 шамамен 895
Эйнарр Рогнвальдссон Торф Эйнарр "Торф" Эйнарр Рогнвальд Эйстинссонның ұлы шамамен 895 910
Арнкель Торф Эйнаррссон Торф Эйнарр Рогнвальдссонның ұлы 910 Эрленд пен Торфинмен бірге 954 жылға дейін
Эрленд Торф Эйнаррссон Торф Эйнарр Рогнвальдссонның ұлы 910 Арнкель және Торфинмен бірге 954 жылға дейін
Торфинн Торф Эйнаррссон Þорфиннр хаусакльюфр "Бас жарушы" Торф Эйнарр Рогнвальдссонның ұлы 910 Эрленд және Арнкельмен бірге 954 жылға дейін
Торфинн Торф Эйнаррссон Торф Эйнарр Рогнвальдссонның ұлы 910 Эрленд және Торфинмен бірге 954 жылға дейін
Арнфинн Торфиннссон Торфинн Торф Эйнаррссонның ұлы 963
Хавард Торфиннссон Хавардр инн арсаели "Астың иесі" Торфинн Торф Эйнаррссонның ұлы Арнфинннің өлімінен кейін
Льот Торфиннссон Торфинн Торф Эйнаррссонның ұлы Хавардтың өлімінен кейін шамамен 980
Хлодвір Торфиннссон Торфинн Торф Эйнаррссонның ұлы шамамен 980 991
Сигурд Хлодвірссон Сигурдр дигри "Қабысқақ" Хлодвір Торфиннссонның ұлы 991 1014
Сумарлиди Сигурдссон Сигурд Хлодвірссонның ұлы 1014 Бруси мен Эйнармен бірге 1016
Бруси Сигурдссон Сигурдсонның ұлы 1014 Эйнармен бірге 1016 Сумарлидимен бірге 1025
Эйнар Сигурдссон Эйнар рангмуннр "Бұрыс ауыз" Сигурд Хлодвірссонның ұлы 1014 Брусимен бірге 1016 Брусимен бірге 1025 Бруси мен Торфинмен бірге 1026
Торфинн Сигурдссон Þорфиннр инн рики "Құдіретті" Сигурд Хлодвірссонның ұлы шамамен 1025 Бруси мен Эйнармен бірге 1026 Брусимен бірге 1031 жалғыз 1036 Рёгнвальдпен бірге 1036 1046 жалғыз шамамен 1064
Рёгнвальд Брусиссон Бруси Сигурдссонның ұлы шамамен 1036 Торфинмен бірге шамамен 1046
Пауль мен Эрленд Торфиннссон Торфинн Сигурдссонның ұлдары, кейін бірге биліктен қуылды 1064 1098
Сигурд Магнуссон Сигурдр Йорсалафари "Иерусалимдік саяхатшы" Магнус Босқаяқтың ұлы 1098 1103
Хакон Полссон 1104 жалғыз 1106 Магнуспен бірге 1116 жалғыз 1123
Магнус Эрлендссон Кейіннен "Әулие Магнус" Эрленд Торфиннссонның ұлы 1106 Хаконмен бірге 1116
Гарльд Хаконссон "Жақсы тілді" Хакон Полссонның ұлы 1123 Паульмен бірге шамамен 1130
Пауль Хаконссон Хакон Полссонның ұлы 1123 Гарльдпен бірге 1130 жалғыз 1136
Рёгнвальд Кали Колссон Кейіннен "Әулие Рёгнвальд" Гунхильдтің ұлы, Эрленд Торфиннссонның қызы 1136 жалғыз 1138 Гарльд Маддадссонмен 1138 1151 және 1154 1158 Гарльд пен Эрленд Харальдссонмен 1151 1154
Гарльд Маддадссон "Ескі" Маргареттің ұлы, Хакон Полссонның қызы 1138 Рёгнвальдпен бірге 1151 және 1154 1158 Рёгнвальд пен Эрленд Харальдссонмен 1151 1154 жалғыз 1158 1191 Гарльд Эйрикссонмен бірге 1198 жалғыз 1206
Эрленд Харальдссон Гарльд Хаконссонның ұлы 1151 Гарльд Маддадссон және Рёгнвальд Кали Колссонмен бірге 1154
Гарльд Эйрикссон Гарльдр унги "Жас" Ингіридрдің ұлы, Рёгнвальд Кали Колссонның қызы 1191 Гарльд Маддадссонмен бірге 1198
Давид Харальдссон Гарльд Маддадссонның ұлы 1206 Йонмен бірге 1214
Йон Харальдссон Гарльд Маддадссонның ұлы 1206 Давидпен бірге 1214 жалғыз 1231

Норвегияның корольдік әмірлері

1230 жылы Джон Харальдссонның қайтысымен «Жарлдар сағасы» аяқталып, Оркней тарихы «өте аз жазба деректермен жарықтандырылған қараңғылыққа ұшырайды». 1230 жылы Норд әулетінің құлауынан кейін осы лауазымды алғаш рет иеленген жарл Магнус II болды, бірақ оған дейін белгісіз біреу де осы лауазымды атқарған болуы мүмкін. Оркней жарлдарының кейбірлері туыс болғанымен, олардың әрқайсысы Норвегия королінің жеке тағайындауы арқылы осы лауазымға келді; жарлдік мұрагерлік емес еді.

Ангус құмыралары

АтауыАлдыңғымен қарым-қатынасыҮкімет басталадыҮкімет аяқталадыМагнус IIАта-анасының тегі белгісіз. Мүмкін, Рёгнвальд Кали Колссонның қызы Ингридтің ұрпағы.12361239?ГилбертМүмкін, Магнус II-нің тумасының қызына үйленген, оның бар екені нақты емес.1239?Гилберт (Гил Бригте)Гилберттің ұлы болуы мүмкін, бірақ бір ғана Гилберт болған болуы мүмкін. ?1256 Магнус ГилбертсонГилберттің ұлы12561273 Магнус МагнуссонМагнус Гилбертсонның ұлы.12731284 Йон МагнуссонМагнус Гилбертсонның ұлы.12841303 Магнус ЙонссонЙон Магнуссонның ұлы.13031320

Стратерн және Синклер Джарлс

Норвегиялықтардың Оркниге жаңа титул беруге асықпауы Магнус Йонссонның кәмелетке толмаған, бірақ 1330 жылға дейін қайтыс болған мұрагері болуы мүмкін деген пікірге әкелді. Сондай-ақ, оның орнын алмастырушылардың генеалогиясын анықтау және олардың тегін дәлелдеу көп уақытты қажет еткен жоба болған болуы мүмкін. Себебі қандай болмасын, Магнустың өлімінен шамамен он жыл өткен соң титул Гилберт графының алыс туысы, Стратхерн мормаеры Маол Исаға берілді. Ол 1330-1350 жылдары Оркни мен Кейтнесті басқарды, бірнеше қызы болды, бірақ ұлы болған жоқ. Содан кейін графтық атағы үш жылға бос қалды, одан кейін Эренгисл Сунсон бірнеше жыл титулды граф ретінде иеленді, бірақ 1360 жылға дейін оның титулға құқығы жойылғаннан кейін графтық атағы қайтадан бос қалды. Норвегияның Хакон VI патшасы Данияның Вальдемар IV патшасының қызы Маргаретқа үйленді. Швеция королі Эрик XII-нің күрт қайтысы Хаконның Вальдемарға қатысты сыртқы саясат міндеттемелерін күшейтті. Бұл Хаконның назарын 1375 жылы Вальдемар қайтыс болғанға дейін Оркниден аударды. 1375 жылы Хакон Сунсонның мұрагері ретінде Маол Исаның қызы Матильда мен Ардтың (Инвернесс батысы) Уэландтың ұлы Александр Ардты таңдады. Алайда Александр 1375 жылдың 30 маусымында бір жылға Оркнидің «лейтенанты, капитаны және күзетшісі» болып тағайындалды. Бұл сынақ мерзімі болды, егер Хакон Александрдың бір жылдан кейін мінез-құлқына қанағаттанса, ол граф болып тағайындалатын еді. Алайда Хакон мұны істемеді, мүмкін, Александр граф билігінің ұзақ болмауынан туған зорлық-зомбылықпен күреспегендіктен. 1379 жылы 2 тамызда Хакон VI бұйрығымен графтық атақ Маол Исаның тағы бір немересі Генри Синклерге берілді. АтыАлдыңғымен байланысыҮкімет басталуыҮкімет аяқталуыМаол Иса, Мализе II, Стратхерн графы және Гилберт графының қызы Матильданың ұрпағы.13301350Бос13501353Эренгисл СунсонМаол Исаның қызы Агнетамен некеде.13531360-дан бұрынБос1360-дан бұрын1375Ардтан АлександрМаол Исаның қызы Матильда мен Ардтан Уэландтың ұлы. Тек «лейтенант» болып тағайындалды.13751376?Бос13761379Генри СинклерМаол Исаның қызы Изабелла мен Рослиннің Уильям де Синклер ұлы.13791401Генри IIГенри I-нің ұлы1404?1420УильямГенри II-нің ұлы. Дэвид Мензиес 1422-1434 жылдары «Қамқор» рөлін атқарды. Уильям 1424 жылдан бастап де-факто граф болды. Оған 1455 жылы жаңадан құрылған «Кейтнесс графы» титулы берілді.14341470Шотландияның Джеймс III Данияның Маргаретқа үйленгенде, оның әкесі, Кальмар одағының патшасы Кристиан I дереу қалыңдық бере алмады. Оның орнына ол қалыңдықты кейінірек беретінін уәде етті және өзінің уәдесін орындау үшін Нордрейярды кепіл ретінде ұсынды. 1470 жылы Джеймс Уильямды Оркни мен Шетландтағы құқықтарынан бас тартуға көндірді, оның орнына Фифтегі жерлерді алды; техникалық тұрғыдан Нордрейяр Норвегиялық графтығы ретінде сақталды, бірақ Уильямның билігі материктік бөліктермен шектелді, ал Оркни мен Шетланд графсыз қалды. Бірнеше жылдан кейін қалыңдық төленбеуі анық болды, сондықтан 1472 жылы Джеймс Нордрейярды жоғалтты деп жариялады (және қалыңдықтан бас тартты). Соның салдарынан Кейтнес епархиясы Норвегиядағы Нидарос (Тронгейм) архиепархиясынан Шотландиядағы Сент-Эндрюс архиепархиясына көшірілді.

Оркни герцогтері

Келесі Оркни титулы Оркни герцогтығы болды, ол 1567 жылы Шотландия королевасы Мэридің күйеуі, 4-ші Ботуэлл графы Джеймс Хепбернге берілді. Бірақ сол жылы Мэри тақтан бас тартуға мәжбүр болғанда, ол титулдан айырылып қалды.

Оркни графтары, Үшінші жаратылыс (1696)

Ақырғы графтық атақ 1735 жылы Ұлыбританияның бірінші фельдмаршалы болатын Гамильтон герцогы Уильям Дугластың бесінші ұлы Лорд Джордж Гамильтонға берілді. Атақ "оның барлық ұрпақтарына мұрагерлікпен берілуі" шартымен құрылды, яғни атақ еркек және әйел желісі арқылы берілуі мүмкін. Атақ О'Брайен отбасына, содан кейін Фицморис отбасына, одан кейін Сент-Джон отбасына өтті. Кирквалл виконты және Лорд Дечмонт сияқты қосымша атақтар графтықпен бірге құрылды. Осы графтардың ешқайсысы Оркнимен тек атағы арқылы ғана байланысты болған сияқты. Мысалы, қазіргі граф Канадада туып, онда тұрады.

Аты-жөніАлдыңғы иесімен қатысыКезеңіДжордж Гамильтон, Оркнидің 1-ші графыЕшқандай байланысы жоқ1695–1737Энн О'Брайен, Оркнидің 2-ші графинясы1-ші графтың қызы1737–1756Мэри О'Брайен, Оркнидің 3-ші графинясы2-ші графиняның қызы1756–1790Мэри Фицморис, Оркнидің 4-ші графинясы3-ші графиняның қызы1790–1831Томас Фицморис, Оркнидің 5-ші графы4-ші графиняның немересі1831–1877Джордж Фицморис, Оркнидің 6-шы графы5-ші графтың ұлы1877–1889Эдмонд Фицморис, Оркнидің 7-ші графы6-шы графтың туысы1889–1951Сесил Фицморис, Оркнидің 8-ші графы7-ші графтың екінші туысқан ұлы, бесінші графтың үшінші ұлы Фредерик Фицмористің шөбересі1951–1998Питер Сент-Джон, Оркнидің 9-шы графы8-ші графтың үшінші туысы1998 – қазіргі уақытқа дейін

9-шы графтың әкесі – Фредерик Оливер Сент-Джон, ол бесінші графтың бес ұлының бірі Джеймс Теренс Фицмористің қызы Изабелла Энни Фицмористің ұлы. Мұрагерлікке алғашқы үміткер – қазіргі иесінің ұлы Оливер Роберт Сент-Джон (1969 ж.т.), ол Кирквалл виконтының құрметті атағын иеленеді.