Кіріспе

Бір ішекті музыкалық аспап, көп ішекті музыкалық аспап.

Гусле немесе лахута – Дінaрид аймағында (Балқанда) дәстүрлі түрде қолданылатын, ішегімен тартылатын бір ішекті музыкалық аспап (және музыкалық стиль). Аспапқа әрдайым әнмен бірге ойнайды; музыкалық фольклор, әсіресе эпикалық поэзия. Гусле ойнаушы аспапты тік ұстап, сол қолымен ішегін басады, ал аспап тізелерінің арасында бекітіледі. Ішек мойынға басылмайды, соның арқасында ерекше және гармониялы дыбыс шығады. Гуслемен ән айту – Сербияның материалдық емес мәдени мұрасының бір бөлігі ретінде 2018 жылы ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізілді.

Шығу тегі

Құралдың шығу тегі туралы жалпы пікір қалыптаспаған. 7 ғасырғы Византиялық грек тарихшысы Теофилак Симокат (630 ж.) Балқанға қоныстанған оңтүстік славяндар әкелген "кішкентай лиралар" туралы жазған; кейбір зерттеушілер бұл гусле болуы мүмкін деп санайды. Ф. Сакс сияқты басқалары гусле шығыс тектес, оны 10 ғасырда ислам мәдениетінің әсері арқылы Еуропаға әкелгенін айтады. Араб саяхатшылары славяндардың 10 ғасырда гусле қолданғаны туралы мәліметтер келтіреді. Теодосий Гиландский (1246–1328) Стефан Неманджичтің (1196–1228) серб ақсүйектерін домбыра және "гусле" ойнайтын музыканттармен көңілдерін көтеріп жүргенін жазды. Гусле туралы сенімді жазбалар тек 15 ғасырда ғана пайда болды. 16 ғасырғы саяхат естеліктерінде Босния мен Сербияда осы құрал туралы айтылған. 19 және 20 ғасырларда құрал Черногория, Сербия, Босния және Герцеговина, Хорватия және Албанияда кездеседі, онда ол Лахута деп аталады.

Құрылысы мен пайдалануы

Гюсль ағаштан жасалған дыбыс қорабынан тұрады, жапырақша ағашы ең жақсы материал саналады (сондықтан аспапты көбінесе "gusle javorove" – жапырақша ағашынан жасалған гюсль деп атайды), жануар терісімен қапталған және күрделі өрнекпен ойылған басы бар мойнынан тұрады. Аттың құйрығынан жасалған ішектің үстінен садақ сырғытылады, нәтижесінде драматикалық және өткір, әсерлі, бірақ меңгеруге қиын дыбыс туады. Ішек отыз ат шашынан тоқылған. Аспап тік ұсталады, сол қолдың саусақтары мойынға тиеді. Ішек мойынға басылмайды, бұл арнайы және гармониялық дыбыс береді. Ең көп таралған және дәстүрлі нұсқасы – бір ішекті, ал сирек кездесетін нұсқасы – Босанска Краина және Ликадағы екі ішекті гюсль. Гюслер музыкасының түрлері мәдени негізге байланысты; әр этностың әңгімелерінің мазмұны әртүрлі, себебі аспапқа сүйемелдеу үшін әртүрлі эпикалық өлеңдер қолданылады. Оңтүстік-Шығыс Еуропа аймақтарында ән айту ерекшеліктері шамалы өзгешеліктерге ие. Аспаптың дизайны бірдей, тек мойын мен басының дизайны этникалық немесе ұлттық мотивтерге сәйкес өзгереді. Гюсль Балқанда батырлық әндерге (эпостық поэзияға) аспаптық сүйемелдеу қызметін атқарады.

Сербия

Серб гуслесі – әдетте шаған ағашынан жасалған бір ішекті аспап. Гюслар – бұл аспаптың сүйемелдеуімен, көбінесе он буынды ұйқаспен, батырлар мен тарихи оқиғалар туралы жырларды орындап, жасай алатын адам. 13 ғасырдағы серб патшасы Стефан Неманяның сарайында гусли (гоусли) деп аталатын аспаптың ойналғаны туралы мәліметтер бар, бірақ бұл термин қазіргі мағынасында қолданылған ма, әлде басқа да бір ішекті аспапты білдіргені белгісіз. 17 ғасырдың поляк ақындары өз шығармаларында гуслиге сіңіскен. 1612 жылы жарық көрген өлеңінде Каспер Миасковский «серб гуслиі мен гайдалары Шороқ күнін басып тастайды» (Serbskie skrzypki i dudy ostatek zagluszą) деп жазған. 1663 жылы жарық көрген «Śpiewacy» атты идиллиясында Йозеф Бартоломей Зиморович «серб гуслиіне ән салу» (przy Serbskich gęślach śpiewać) деген тіркес қолданған. Сербияның кейбір ескі әдебиет кітаптарында 1415 жылы Владыслав II Ягеллоның сарайында серб гюсларының өнер көрсеткені айтылған. Гусли серб эпостық поэзиясының тарихында маңызды рөл атқарды, себебі ол ғасырлар бойғы патриоттық ауызша дәстүрмен байланысты. Эпостардың көп бөлігі Осман империясының билігіне қарсы күрес және одан азат болу дәуірінен құралған. Этнограф Вук Стефанович Караджичтің күш-жігерінің арқасында осы эпостардың көпшілігі жиналып, 19 ғасырдың бірінші жартысында кітаптарда жарияланды. Серб халық поэзиясы керемет қабылдауға ие болды, өйткені ол романтизмнің гүлденген кезінде Еуропада пайда болды. Караджичтің антологиялық жинақтарында жарық көрген бұл поэзия еуропалық оқырмандардың «күтуіне» сай келді, Гердер мен Гриммнің ауызша дәстүр туралы идеяларының тікелей дәлелі болды. Якоб Гримм поэмаларды түпнұсқа тілінде оқу үшін серб тілін үйренуге кірісті. Ол серб халық әндерінің әрбір жаңа жинағын мұқият талдады. Ол оларды «Ән әндері» сияқты бағалады, кейінірек Гёте де солай пікір білдірді. Гриммнің және білімді, дана словен Жерней Копитардың (славян кітаптарының цензуралаушысы, Караджичтің кеңесшісі және қорғаушысы) бастамаларының арқасында серб халық әдебиеті әлемдік әдебиетте өз орнын тапты. Гуслидің сүйемелдеуімен ән салу, Сербия дәстүрінің бір бөлігі ретінде, 2018 жылы ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізілді.

Босниялықтар

Қазіргі таңда босниялық гусларилердің саны аз, бірақ тарихтан көптеген мысалдар белгілі. Гуслар әрқашан босниялық бектің сарайында құрметті қонақ болған, және олар гуслемен бірге көрнекті тұлғалар немесе оқиғалар туралы босниялық батырлық әндер орындаған. Осындай әндердің ішінде Дзержелез Алия, Муджо Хрњица, Ликалық Мустай бей, Баня-Лука шайқасы немесе Очаков шайқасы туралы жырлар болды. Албаниялық тегі бар босниялық Авдо Меджедович, 1930 жылдары Милман Парри мен Альберт Лорд Босния, Герцеговина және Черногорияның ауызша эпостық дәстүрін зерттеу кезінде кездескен ең жан-жақты және шебер гуслар болды. Парридің өтінішімен Авдо өзі білетін әндерді, сондай-ақ Парридің алдында естіген әндерді орындады, осылайша Гомер сияқты біреудің мұндай ұзақ өлең шығара алатынына оны сендірді. Авдо бес күн бойы 12 323 тармақты "Мехо Смалягичтің үйлену тойы" тақырыбындағы әйгілі жырдың нұсқасын диктант етті. Бесінші күні Николаға (Парридің саяхаттағы көмекшісі) ол тіпті одан да ұзақ әндерді білетінін айтты. Тағы бір рет ол бірнеше күн бойы 13 331 тармақтық эпос орындады. Оның репертуарында осындай ұзындықтағы бірнеше жыр бар екенін мәлімдеді. Парридің алғашқы сапарында 80 000-нан астам тармақ жазылды.

Черногория

Гусле – Черногорияның ұлттық аспабы және ұлттық музыканың, фольклордың және дәстүрдің негізгі бөлігі. Аспапты жасау кезінде оның мойнына ерекше назар аударылады, сондықтан Черногория гуслесінде көптеген ойылған бейнелер кездеседі; көбінесе бұл мемлекеттік елтаңбадағыдай екі басты бүркіт, Ловчен тауының пішіні немесе Петр II Петрович Ньегош сияқты Черногория тарихының тұлғалары болады. Ең белгілі черногориялық заманауи гуслар ақындарының бірі – бес жасында гусле ойнауды бастаған Дьорджие Копривица. Ол Канада, АҚШ, Австралия және Еуропаны қоса алғанда, бүкіл әлемде өнер көрсетті.

Албания мен Косово

Лахута Албанияның солтүстігіндегі (Малесия) және Косоводағы гег албандары эпикалық жырларды немесе шекаралық батырлар туралы албан әндерін орындау үшін қолданады. Бұл аспап Косово мен Албанияда, әсіресе Мальсия сияқты таулы аймақтарда кең таралған. Албандық үлгілердегі лахутаның мойны ешкінің немесе бүркіттің басы түрінде жасалған, соңғысы Албания туын бейнелейді. Оны лахутар, жыршы ойнайды. Албан жырлары серб жырларындағы он буынға қарағанда сегіз буыннан тұрады, ал рифмдеудің қарапайым түрі сақталған. Лахута ойнау өнері дәстүрлі түрде Таулы аймақтарда және Малеси-э-Маде ауданында меңгеріледі. Албанияның ұлттық ақыны және дін қызметкері Гердж Фишта "Лахута е Малчис" атты кітап жазды, ол көбінесе лахутамен орындалады. Албания мифологиясындағы Жерж Елез Алия туралы ән де лахутамен орындалады.

Қазақстан

Гюсле хорваттар Герцеговина, Далмация, Лика, сондай-ақ Босния және Батыс Боснияда ғасырлар бойы эпикалық поэзияға сүйемелдеу ретінде қолданылып келген. Көбінесе оларды әншілер мен музыканттардың өзі, малшылар немесе тіпті қалалардағы арнайы гюсле жасаушылар салған. Көптеген өлеңдер хорват тарихында маңызды рөл атқарған тарихи тұлғаларға (көбінесе хайдуктар сияқты трагикалық өлімге ұшыраған халық батырларына) немесе маңызды тарихи оқиғаларға (көбінесе жаулап алушылармен немесе оккупациялық күштермен болған шайқастарға) арналған. Әлдебір ең танымал хорват гюсле ақыны – 18 ғасырдағы монах Андрия Качич Миошич, ол бүкіл аймақтарда көптеген гюсле өлеңдерін және әндерін жасап, жинаған, олар бүгінге дейін орындалады. Хорватияның ең танымал қазіргі заманғы гюслешісі – Миле Кражина. Гюсле негізгі ағымдағы танымал музыканың бір бөлігі болмаса да, бұл аспапты Marko Perković Thompson, Mate Bulić және Dario Plevnik сияқты кейбір музыканттар өз әндеріне енгізген. Гюсле жазбаларын хорват этнологтары шығарған бірнеше CD жинақтарында тыңдауға болады, олардың көпшілігін суретшілердің өздері жергілікті жерде таратады.

Этимология

Ежелгі славян тіліндегі gǫdsli (орысша gúsli, словакша husle, чехша housle, словенша gósli) түбір морфемасы guditi/gósti немесе gudalo/godalo сөздерімен байланысты, бұл төменгі резонансты дыбыстың имитациясы; мысалы, gu(n)delj/гу(н)дељ = қоңырқабық, ұшып келе жатқанда осындай дыбыс шығарады. Гюсле, гадулька, гудок және гудало атауларының нақты шығу тегі, соңғысы гюсле садағының атауы ретінде, Вальтер Вунштан кейін гюсле тарихында одан да нақты анықтама беруге көмектеседі. Оңтүстік славян тілдерінде лексема ретінде кең таралған "gusle" әйелдер көпше санынан басқа, Дрина өзенінің орталық аймағынан Арилжеге дейін және бүкіл Черногорияда кездесетін ескі "gusli" түрі де бар. Фонемалардың қолданылуы бір тілде, бір сөйлеушінің сөзінде бірдей болуы мүмкін, немесе олар әндерде не күнделікті сөйлеуде қолданылуы мүмкін. "Гусла" жекеше түрі тек Шығыс Сербияда, Тимоктан батысқа қарай, Ниш, Иванжица және Златибор аймақтарында кездеседі. Корчулада тек "гусла" қолданылады. Альберто Фортис "gusle" терминін еуропалық әдебиетке енгізді. "Gusle" босниялық, хорваттық және серб тілдерінде қолданылады, бірақ ол әйелдер көпше санының түрі (серб-хорват тілінде gusla немесе gusle, албан тілінде lahuta немесе lahutë).