Кіріспе

Кипарис тұқымдасының қылқан жапырақты түрі.

Juniperus communis, жалпы қарағай – кипарис тұқымдасына жататын кішкентай ағаш немесе бұта түрі. Жасыл қылқан жапырақты мәңгі жасыл өсімдік, ол барлық ағаш тәрізді өсімдіктердің арасында ең кең географиялық ареалға ие, және салқын қоңыржай Солтүстік жарты шардың айналасында тараған.

Сипаттама

Juniperus communis формасы өте өзгермелі, сирек – биікке жетеді, көбінесе ашық жерлерде төмен, жатқан, кең жайылмалы бұтаға айналады. Оның үштен бірге орналасқан ине тәрізді жапырақтары бар; жапырақтары жасыл, ішкі бетінде бір ақ стома жалағы бар. Ол ешқашан осы туыстың басқа өкілдерінің қабықша тәрізді ересек жапырақтарына жете алмайды. Бұл екі жынысты өсімдік, аталық және аналық шұжықтары бөлек өсімдіктерде болады, сондықтан желдің көмегімен тозаңдану арқылы аталық шұжықтардан аналық шұжықтарға тозаң жеткізіледі. Аталық ағаштар мен бұталар аналық ағаштар мен бұталарға қарағанда ұзақ өмір сүреді; аталық ағаштар мен бұталар 2000 жылдан астам өмір сүре алады. Аталық шұжықтар сары, ұзын болып, наурыз-сәуір айларында тозаңды төккеннен кейін тез түсіп қалады. Жемісі шомыртқа тәрізді, жидеге ұқсас, оны жиде деп атайды. Бастапқыда олар жасыл, 18 айдың ішінде күлгін-қара түске дейін піседі, беті көкшіл балауызбен жабылады; олар шар тәрізді, диаметрі және әдетте үш (кейде алты) ет тәрізді біріккен қабықшасы бар, әр қабықшада бір тұқым болады. Тұқымдар құстар жиделерді жегенде таралады, олар ет тәрізді қабықшаларын қорытып, қатқыл, қанатсыз тұқымдарды нәжісімен бірге шығарады.

Химия

Жусан жапырағы майының құрамында α-пинен, мирцен, сабинен, лимонен және β-пинен сияқты монотерпенді көмірсутектер басым бөлігін құрайды.

Кіші түрлер

Күтілгендей, кең таралу аймағынан туындап, J. communis өте өзгергіш, бірнеше инфраспецификалық таксондарға бөлінеді; таксондардың арасындағы шекаралар әлі де нақты емес, генетикалық мәліметтер морфологиялық мәліметтермен толық сәйкес келмейді. subsp. communis – Елді қарағай. Әдетте тік өсетін бұта немесе кішкентай ағаш; жапырақтары ұзын; конустары кішкентай, 5–8 мм, көбінесе жапырақтарынан қысқа; қоңыржай климаттағы төмен және орта биіктікте кездеседі.
subsp. communis var. communis – Еуропа, Солтүстік Азияның көп бөлігі
subsp. communis var. depressa – Солтүстік Америка, Калифорниядағы Сьерра-Невада
subsp. communis var. hemisphaerica – Жерорта теңізі таулары
subsp. communis var. nipponica – Жапония (статусы белгісіз, көбінесе J. rigida var. nipponica ретінде қарастырылады)
subsp. alpina – Альпілік қарағай (син. J. c. subsp. nana, J. c. var. saxatilis Pallas, J. sibirica Burgsd.). Әдетте төмен өсетін, жерге жататын бұта; жапырақтары қысқа, 3–8 мм; конустары көбінесе ірі, 7–12 мм, көбінесе жапырақтарынан ұзын; субарктикалық аймақтарда және қоңыржай аймақтардағы биік таулы альпілік аймақтарда кездеседі.
subsp. alpina var. alpina – Гренландия, Еуропа және Азия
subsp. alpina var. megistocarpa – Шығыс Канада (var. alpina-дан айырмашылығы күмәнді)
subsp. alpina var. jackii – Батыс Солтүстік Америка (var. alpina-дан айырмашылығы күмәнді)

Кейбір ботаниктер subsp. alpina-ны сорт деңгейіне төмендетіп қарастырады, онда дұрыс атауы J. communis var. saxatilis Pallas болады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бұл түрдің географиялық ареалы барлық ағаш тәрізді өсімдіктердің арасында ең кеңі, және ол Арктикадан оңтүстікке қарай, Солтүстік жарты шардағы салқын белдеуде, Солтүстік Америка, Еуропа және Азияда 30° солтүстік ендікке дейінгі тауларда қырынан-қырына таралған. Африканың Атлас тауларында осы түрдің қалдық популяцияларын кездестіруге болады.

Қолөнер

Ол жалпы ағаш өңдеуге қолдану үшін тым кішкентай. Дегенмен, Скандинавияда қарағай ағашы май мен ірімшік сияқты аз мөлшердегі сүт өнімдерін сақтауға арналған ыдыстар жасауға, сондай-ақ ағаш май пышақтарын жасауға қолданылады. Кеме жасаушылар да кемелердегі бекіткіштер үшін оның берік қасиеттеріне жиі жүгінген. Эстонияда қарағай ағашы ұзақ сақталатын және жағымды иісімен, әдемі табиғи құрылымымен (өсу сақиналары), сондай-ақ қарағайдың баяу өсуінен туындаған тығыз және мықты ағашқа байланысты жақсы физикалық қасиеттері үшін бағаланады. Эстонияның қолөнер дүкендері мен үйлерінде әртүрлі сәндік бұйымдар (көбінесе ас ішетін ыдыстар) көптеп кездеседі. Ескі дәстүр бойынша, Пасха дүйсенбісінде Кашуб (Солтүстік Польша) жігіттері қыздарды қарағай бұтақтарымен аяқтарын жеңілдей соғып қуады. Мұның мақсаты – қуылған қыздарға махаббатта сәттілік әкелу. Қарағай ағашы, әсіресе түйін ағашы, француз қалта пышақтарының, мысалы Laguiole пышақтарының саптарын жасауға жиі қолданылады.

Ас үй

Оның көк түсті қара тұқымды шоқтары, көбінесе қарақат жемісі деп аталады, шикі күйінде жеуге тым ащы болады, сондықтан әдетте кептіріліп сатылады және ет, соустар мен ішектерге дәм қосу үшін қолданылады. Дәмі шығу үшін қолданар алдында олар әдетте ұсатылады. Қарақаттың дәмі күшті болғандықтан, оны аз мөлшерде қолдану керек. Олар көбінесе жабайы жануарлардың, оның ішінде құстардың немесе тілдің сияқты күшті дәмі бар етті жақсарту үшін қолданылады. Шоқтар кейбір сыралар мен джиннің дәмін беру үшін қолданылады ( "джин" сөзі ежелгі француз тіліндегі "жүннепер" сөзінен шыққан). Финляндияда қарағай сахти, дәстүрлі фин сырасын жасаудың маңызды құрамы ретінде қолданылады. Сондай-ақ, словак Borovička және голланд Jenever алкогольдік сусындары да қарақат жемісімен немесе оның тұнбасымен дәмделеді. Қарағай Норвегия, Швеция, Финляндия, Эстония және Латвияның дәстүрлі шаруалық сыраларында қолданылады. Норвегияда сыра судың орнына қарағай тұндырылған сумен пісіріледі, ал басқа елдерде қарағай бұтақтары негізінен сүзгі ретінде қолданылады, бұл ұнтақталған малдың лаутер-туннан ағуын бітеуіне жол бермейді. Шаруалық сыра қайнатуда қарағайды пайдалану Солтүстік Еуропаның көп бөлігінде ұзақ жылдар бойы қолданылып келеді.

Дәстүрлі медицина

Жүген жемісі көптеген мәдениеттерде, оның ішінде навахо халқында да дәрі ретінде ұзақ уақыттан бері қолданылып келеді. Батыс Америка тайпалары J. communis жемістерін Berberis тамыр қабығымен бірге араластырып, шөп шай жасаған. Сонымен қатар, Американың жергілікті тұрғындары жүген жемісін әйелдер үшін контрацептив ретінде де пайдаланған.

Медицина

Жүнек жапырақтарында күшті саңырауқұлаққа қарсы қосылыстар бар саңырауқұлақтар табылған, оның ішінде ибрексафунгерп – қазір FDA саңырауқұлақ инфекцияларын емдеуге бекіткен.