Жеті жылдық соғыстағы Зорндорф шайқасы: Фридрих Ұлы басқарған пруссиялық армия мен Ресей әскерлері арасындағы шайқас. Тактикалық тең түсу, соғыс тарихы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жетіжылдық соғыс кезіндегі шайқас
Battle during the Seven Years' War
Зорндорф шайқасы Жетіжылдық соғыс кезінде 1758 жылдың 25 тамызында граф Вильгельм Фермор басқарған орыс әскерлері мен король Фридрих Ұлы басқарған прус әскері арасында өтті. Шайқас тактикалық тұрғыдан шешілмеді, екі әскер де өз орнын ұстап тұрып, жеңіске жеткендерін мәлімдеді. Шайқас болған жер – Пруссияның Зорндорф ауылы (қазіргі Сарбиново, Польшаның Батыс Померания воеводиясы). Шайқас барысында Фридрих полктің туын алып, өзі жетекшілік етіп шабуылға шығып, әскерін рухтандырды.
The Battle of Zorndorf, during the Seven Years' War, was fought on 25 August 1758 between Russian troops commanded by Count William Fermor and a Prussian army commanded by King Frederick the Great. The battle was tactically inconclusive, with both armies holding their ground and claiming victory. The site of the battle was the Prussian village of Zorndorf (now Sarbinowo, West Pomeranian Voivodeship, Poland). During the battle, Frederick famously took a regimental standard and led an attack himself, rallying his troops.
Жеті жылдық соғыс
Жеті жылдық соғыс әлемдік қақтығыс болғанымен, ол Еуропа театрында, әсіресе Австрия мұрагерлік соғысының (1740–1748 жж.) нәтижесінде ерекше қарқынды болды. 1748 жылғы Акс-ла-Шапель шарты бойынша Пруссияның Фридрих II, сондай-ақ Ұлы Фридрих деп танылған, Бірінші және Екінші Силезия соғыстарының салдарынан Силезияның гүлденген провинциясын алды. Австрия императрицасы Мария Тереза әскери күштерін қайта құруға және жаңа одақтар құруға уақыт табу үшін осы шартқа қол қойды; ол Киелі Рим империясында және Силезия провинциясындағы үстемдігін қайта орнатуға ниеттенді. 1754 жылы Солтүстік Америкадағы Ұлыбританиямен қарым-қатынастың ушығуы Францияға Атлантикалық саудадағы британдық басымдықты бұзуға мүмкіндік берді. Жоғалған территорияларын қайтару және Пруссияның күшейіп келе жатқан күшін шектеу мүмкіндігін сезіп, Австрия Франциямен бұрынғы қарсылығын ұмытып, жаңа коалиция құрды. Осы оқиғаларға байланысты Ұлыбритания Пруссия Корольдігімен одақтасты; бұл одақ британ королінің жеке одақтағы иеліктерін ғана емес, сонымен қатар оның туыстарының Ханновер және Гессен-Кассельдік Ландграфтықтарын да қамтыды. Бұл саяси маневрлер Дипломатиялық революция деп аталды. Соғыс басталғанда Фридрихтің Еуропадағы ең жақсы әскерлерінің бірі болды: оның әскерлері – кез келген ротасы – минутына кем дегенде төрт рет атуға қабілетті, ал кейбіреулері тіпті бес рет атуға дайын болды. 1757 жылдың соңына қарай соғыс Пруссия үшін жақсы, ал Австрия үшін нашар аяқталды. Пруссия Россбах және Лейтен шайқастарында керемет жеңіске жетіп, Австрияға тиесілі Силезияның бір бөлігін қайта басып алды. Пруссиялықтар содан кейін Оңтүстік Моравияға қарай жылжыды. 1758 жылдың сәуірінде Пруссия мен Ұлыбритания ағылшын-пруссиялық конвенцияға қол қойды, онда британдықтар Фридрихке жыл сайын 670 000 фунт стерлинг көмектесуге міндеттенді. Сонымен қатар, Ұлыбритания Фридрихтің інісі, Брауншвейг-Вольфенбюттель герцогы Фердинандтың армиясын күшейту үшін 7 000–9 000 әскер жіберді. Фердинанд француздарды Ганновер мен Вестфалиядан ығыстырып, 1758 жылдың наурыз айында Эмден портын қайта басып алды; ол Рейн өзенін кесіп өтіп, Францияда үлкен алаңдаушылық тудырды. Фердинанд Крефельд шайқасында француздарды жеңіп, Дюссельдорфты қысқа мерзімге басып алғанмен, үлкен француз күштерінің сәтті маневрлеуі оны Рейннен шегінуге мәжбүр етті. Колин шайқасынан кейін, 1757 жылдың жазында пруссалықтарды Богемиядан ығыстырғаннан кейін және күзде генерал-лейтенант герцог Беверн басқаратын пруссалықтардың Бреслау шайқасында жеңілгенінен (22 қараша 1757 ж.) кейін Австрия императрицасы Мария Тереза өзінің тағдыры жақсы жаққа бұрылып жатқанына сенді; алайда жағдай Фридрих алдымен Россбахта француздарды, содан кейін Лейтенде австриялықтарды жеңген кезде өзгере бастады. 1758 жылдың тамызында Австрияның одақтасы Ресей Шығыс Пруссияға басып кірді. Вильям Фермор басқаратын 42 590 әскер Берлинге жақынға жетіп, фельдмаршал Даун басқаратын австриялықтармен бірігуге дайын болды. Фридрих патша жауларының бірігуі Берлиннің құлауына әкелетінін түсінді және олардың жоспарларын оқшаулау үшін орыс тылына жылжыды. Фермор бұл маневрді Кустринге шабуыл жасаған казактардан білді. Ол қоршауды алып тастады және Кустриннің солтүстік-шығысында орналасқан Зорндорфты басып алды. Бір айдан кейін Торнов шайқасында швед әскері пруссалықтарды кері қайтарды, бірақ Берлинге қарай жылжымады. Жаздың соңына қарай шайқастар теңгерілді. Пруссияның ешбір жауы Фридрихті Пруссияның орталық аймағына қуып жету үшін шешуші қадамдар жасағысы келмеді. Фердинанд Рейн аймағында француздарды ұстап тұрғанда, Пруссия Швеция, Ресей және Австриямен күресуге мәжбүр болды. Пруссияның Силезияны Австрияға, Померанияны Швецияға, Магдебургті Саксонияға, ал Шығыс Пруссияны Польшаға, Литваға немесе Ресейге жоғалту қаупі болды: Пруссия үшін бұл толығымен қорқынышты сценарийді білдірді. 1758 жылы Фридрих Ресейдің шығыстан алға жылжуына алаңдап, оған қарсы тұру үшін жорыққа шықты. Одер өзенінің шығысында, Бранденбургтің Ноймарк аймағында, 25 тамызда 36 000 пруссалық әскері 42 590 әскерден тұратын орыс әскерімен Зорндорф шайқасында шайқасты.
Although the Seven Years' War was a global conflict, it was particularly intense in the European theater based on the recently concluded War of the Austrian Succession (1740–1748). The 1748 Treaty of Aix la Chapelle gave Frederick II of Prussia, known as Frederick the Great, the prosperous province of Silesia as a consequence of the First and Second Silesian Wars. Empress Maria Theresa of Austria had signed the treaty to gain time to rebuild her military forces and forge new alliances; she was intent upon regaining ascendancy in the Holy Roman Empire as well as the Silesian province. In 1754, escalating tensions with Britain in North America offered France an opportunity to break the British dominance of Atlantic trade. Seeing the opportunity to regain her lost territories and to limit Prussia's growing power, Austria put aside the old rivalry with France to form a new coalition. Faced with this turn of events, Britain aligned herself with the Kingdom of Prussia; this alliance drew in not only the British king's territories held in personal union, including Hanover but also those of his relatives in the Electorate of Hanover and the Landgraviate of Hesse Kassel. This series of political maneuvers became known as the Diplomatic Revolution. At the outset of the war, Frederick had one of the finest armies in Europe: his troops—any company—could fire at least four volleys a minute, and some of them could fire five. By the end of 1757, the course of the war had gone well for Prussia, and poorly for Austria. Prussia had achieved spectacular victories at Rossbach and Leuthen, and reconquered parts of Silesia that had fallen back to Austria. The Prussians then pressed south into Austrian Moravia. In April 1758, Prussia and Britain concluded the Anglo Prussian Convention in which the British committed to pay Frederick an annual subsidy of £670,000. Britain also dispatched 7,000–9,000 troops to reinforce the army of Frederick's brother in law, the Duke Ferdinand of Brunswick Wolfenbüttel. Ferdinand evicted the French from Hanover and Westphalia and re captured the port of Emden in March 1758; he crossed the Rhine, causing general alarm in France. Despite Ferdinand's victory over the French at the Battle of Krefeld and the brief occupation of Düsseldorf, successful maneuvering of larger French forces required him to withdraw across the Rhine. After the Battle of Kolín, having pushed the Prussians out of Bohemia in the summer of 1757, and the cleverly waged campaign in the autumn that saw Lieutenant General the Duke of Bevern's Prussians defeated at the Battle of Breslau (22 November 1757), Empress Maria Theresa of Austria believed her fortunes were taking a turn for the better; however, the situation soon changed when Frederick defeated, first, the French at Rossbach and, then, the Austrians at Leuthen. In August 1758, Austria's ally Russia invaded East Prussia. 42,590 troops under William Fermor advanced within of Berlin, and were poised to join the Austrians under Field Marshal Daun. King Frederick understood that the joining of his enemies would spell the fall of Berlin and, deciding to forestall their plans, moved to the Russian rear. Fermor, who was then besieging Küstrin, learned about this maneuver from a Cossack sortie. He lifted the siege and occupied a position at Zorndorf, northeast of Küstrin. At the Battle of Tornow a month later, a Swedish army repulsed the Prussian army but did not move on Berlin. By late summer, fighting had reached a draw. None of Prussia's enemies seemed willing to take the decisive steps to pursue Frederick into Prussia's heartland. While Ferdinand kept the French occupied in the Rhineland, Prussia had to contend with Sweden, Russia, and Austria. There remained a possibility that Prussia could lose Silesia to Austria, Pomerania to Sweden, Magdeburg to Saxony, and East Prussia to Poland Lithuania or Russia: for Prussia, this represented an entirely nightmarish scenario. By 1758, Frederick was concerned by the Russian advance from the east and marched to counter it. East of the Oder river in Brandenburg Neumark, a Prussian army of 36,000 men fought a Russian army of 42,590 at Zorndorf on 25 August 1758.
Жер бедері
Зорндорф – қара шыршалар, бұталы егістіктер және ашық жасыл аралдарға ұқсайтын өңделген жерлерге толы, құнарсыз даладағы үлкен кіші ауыл. 18 ғасырдың ортасында бұл жер өте батпақты, батпақтар мен сорларға толы болған; кейін пруссиялықтар кең, берік жол салды, бірақ 1758 жылы мұндай жол туралы тіпті ойламаған, себебі ол батпақ көлдерімен және Одер өзенінен шамамен 50 фут (15 м) биіктіктегі жартылай аралмен сипатталған. 100 жыл өткен соң бұл жерді аралап көрген Томас Карлайл ескі жазбаларды зерттеді: ол бұл батпақтарды шамамен 2–3 мильге созылған, көбінесе түбі жоқ, баяу ағатын арналар мен тұрып қалған көлдермен тоқылған "су шығу орындары" деп атады. Зорндорф осы қиын өтетін батпақтың биік тілігінде орналасқан.
Zorndorf is a sizeable hamlet in a peat wilderness, full of scraggy firs, heaths, and cultivated spaces resembling light green islands in a mass of dark fir. In the mid 18th century, it was very marshy, full of bogs; eventually Prussians developed a firm broad road, but this was not even dreamed of in 1758, when it was characterized by bog pools and a semi island some from the Oder river, and about 50 feet (15 m) above the river. Thomas Carlyle, who toured the ground 100 years later, investigated some of the old records: he called these marshes "leakages" approximately 2–3 miles broad, mostly bottomless and woven with sluggish creeks and stagnant pools. Zorndorf lies at the crown of this morass of nearly unpassable terrain.
Шайқас
25 тамызда Фредериктің жаяу әскері жас сарбаздардан ғана тұратын орыс "Бақылау корпусына" шабуыл жасады. Орыстар Фридрих Вильгельм фон Зейдлицтің әйгілі атқыштар корпусы шабуыл жасағанға дейін өздерін ұстап тұруға тырысты. Орыс атқыштар пруссиялықтармен шайқасты, бірақ жеңіліп, орыс жаяу әскерінің қатарына қарай қашуға мәжбүр болды. Олар шаң мен оқ түтінінен шатасып, оларды пруссиялықтар деп ойлап, артиллериядан атуды бастады. Осы уақытта Фредериктің жаяу әскері орыс әскерінің сол қанатына шабуыл жасады. Фридрих Леутен шайқасында жеңіске жеткен еңкейтілген шабуылды қайталауды ниеттенді, бірақ орыс қатарлары арттағы батпақтарға байланысты шегіне алмады, ал Фридрих әскерінің сол қанаты да қиын жер бедері мен орыстардың сәтті қарсыласуына байланысты орыс қатарларын қоршауға мүмкіндік таппады. Сондықтан шайқас тар майданда қанды, қарсыластардың әскерлерінің тікелей соқтығысуына ұласты. Шайқас барысында екі жақ та оқ-дәрісін тауысып, қолма-қол соғысқа көшті. Пруссиялық батальондардың кейбіреулері шаршағанда, Фридрих жеке басымен оларды шабуылға жетелеп шықты. Замандастары бұл шайқасты 18 ғасырдың ең қанды шайқасы деп сипаттады. Бір пруссиялық офицер: «Орыстардың денелері далаға қатар-қатар жатты; біздің қылыштармен кесілгенімен, олар өздерінің қаруларын құшақтап, кері шегінбеді» деп хабарлады. Шайқастан кейін Фридрих «Орыстарды жеңуден гөрі өлтіру оңай» деген сөзді айтты.
On 25 August Frederick's infantry attacked a Russian "Observation Corps," which consisted of young conscripts only. The Russians managed to hold their own until the famed cavalry of Friedrich Wilhelm von Seydlitz struck against them. The Russian cavalry clashed with the Prussians, but was routed and had to flee towards the lines of the Russian infantrymen who, confused by clouds of dust and gun smoke, mistook them for the Prussians and opened artillery fire. In the meantime, Frederick's infantry fell upon the left wing of the Russian army. Frederick intended to repeat the oblique order assault that had granted him victory at the Battle of Leuthen, yet as the Russian lines were unable to retreat due to the swamps in their rear, and the left flank of Frederick's army was likewise unable to enclose the Russian lines because of the unfavorable terrain and successful Russian resistance, the battle took the course of an extremely bloody, frontal clash of the adversaries' armies within a narrow battlefield setting. During the ensuing battle, both sides quickly ran out of gunpowder and engaged in hand to hand fighting. When some of the Prussian battalions showed signs of tiring, Frederick himself led them in an attack. The battle was described by contemporaries as the bloodiest in the 18th century. One Prussian officer reported that "bodies of Russians covered the field row by row; they kissed their cannons while their bodies were cut to pieces by our sabers, but still they would not retreat." After the battle, Frederick famously declared that "it's easier to kill the Russians than to win over them."
Салдары
Пруссиялықтар 11 390 адамды жоғалтты және дереу ресейліктердің саны 70 000 адамға жететінін және барлығы 20 000 мен 22 000 аралығында шығынға ұшырағанын мәлімдеді. Екі күннен кейін олар 80 000 адамды жеңгенін және 26 000 адамды өлтіргенін хабарлады; соңында Фридрихтің әпкесіне жазған хатында бұл көрсеткіш 30 000 қаза тапқанға дейін өсті. Ал шын мәнінде, ресейліктердің шығыны шамамен 16 000 адамды құрады, бұл әлі де маңызды сан. Ресейліктер ауыр қатыгездіктерге ұшырады, бірақ кері шегінбеді, бұл пруссиялық сарбаздар мен Фридрихтің өзіне үлкен әсер етті. Шабасқа дейін ол ресейлік армияны өзінен нашар деп есептеген, бірақ бұл шайқаста ресейліктердің қатал қарсыластар екенін көрсетті және Фридрих олардың табандылығына наразы болды. Шайқас шешімсіз аяқталған сияқты көрінді: екі тарап та майданнан ығыстырылмағандықтан, екеуі де жеңіске жеткенін жариялай алатын. Ресейліктердің бұл аймақты тастап кетуден басқа амалы қалмады, өйткені олар елді қатты тоналғандықтан, адам мен малға тірі қалуға жеткілікті ештеңе қалмады. Пруссиялықтар әлі де өз жабдықтарын сақтап қалды, бірақ қалғандары ресейліктермен бір жағдайда болды. Дегенмен, Фридрих шайқасты жерді басып алып, байланыс жолдарын сақтап, әскерін жылжыту мүмкіндігін қамтамасыз еткеннен кейін аяқтады. Ресейліктердің австриялықтармен де келіспеушіліктері болды. Ресей лагерінде болған Вена елшісі Фермордың қабілетіне күмән келтірді. Фермор оған көмекке тіпті қосымша корпус та жібермеген австриялықтардың мүмкіндіктерін сынап жауап берді. Австриялықтар Фридрихтің кіші інісі Генрих басқаратын әлсіз әскеріне қарсы Саксонияға шабуыл жасауға дайындалып жатты. Австриялықтар тым баяу жылжығандықтан, Генрих пен оның әскері олар келген кезде кетіп қалды; Фридрих болмаған кезде олар пруссиялықтың шағын бекінісі мен 1400 гарнизонын басып алуға ғана қол жеткізді. Бұл да шамалы жетістік болды және оны австриялықтар емес, императорлық әскерлер (Reichsarmee) орындады. Шайқас аяқталғаннан кейін Фридрих кавалериясын кері шақырды, осылайша казактармен үздіксіз және қирату шайқастарын тоқтатты, соның арқасында ресейлік армия өздерінің жүктерін тасымалдаушы вагондарымен қайта байланыс орнатуға мүмкіндік алды. Өзін жеңімпаз деп есептеген Фермор Санкт-Петербургке жеңіс туралы хабарлама жіберіп, әскерін екі колоннаға бөліп, граф Петр Румянцев әскерімен қосылу үшін Ландсбергке қарай бағытталды. Шабас туралы жаңалықты естігеннен кейін одақтас үш астана – Санкт-Петербург, Вена және Париж жеңісті тойлады. Фермор кетіп бара жатқанда Фридрих оны шегіну деп жариялауға асықты, бірақ шындығында ресейліктер қашқан жоқ және пруссиялық әскерлердің қалдықтарынан алаңдамай, толық тәртіппен марш жасады. Пруссиялықтар оларды қуды, бірақ тағы бір шабуыл жасаудан бас тартты. Бұл шегіну ресейліктердің австриялық одақтастарына жетуіне кедергі келтірді және Фридрихке шайқасты өзінің жеңісі деп жариялауға мүмкіндік берді, бұл көзқарас 19 ғасырдың тарихнамасында да кең таралған, бірақ тарихшылар нәтижеге күмән келтіре берді.
The Prussians lost 11,390 men and immediately claimed that the Russians numbered 70,000 men and lost between 20,000 and 22,000 in total. Two days later they claimed to have defeated 80,000 men and killed 26,000; eventually, this inflated number rose to 30,000 dead in a letter of Frederick to his sister. The actual Russian losses were about 16,000 men, still a significant number. That the Russians took such heavy casualties and did not pull back, left an imprint on the Prussian soldiers and upon Frederick himself. Before the battle he regarded the Russian army as weaker than his own, but in this battle the Russians proved themselves tough opponents and Frederick was frustrated by their tenacity. The battle appeared inconclusive: since neither side was driven from the battlefield, both could declare themselves victorious. The Russians had no choice but to leave the region; the heavy extractions they had exacted on the countryside meant there was nothing to keep man or beast alive. The Prussians still had their supplies, but otherwise were in the same position as the Russians. Nonetheless, Frederick ended the battle in possession of the terrain, with his lines of communication intact, and his fighting force mobile. The Russians also had disputes with the Austrians. The envoy from Vienna, while in the Russian camp, cast doubts upon Fermor's competence. Fermor responded with detraction on the Austrians' abilities, who had not sent even an auxiliary corps to his assistance. The Austrians were, instead, preparing for a thrust into Saxony against the weaker army Frederick had left behind under the command of his younger brother, Prince Henry. The Austrians advanced so slowly, Henry and his army were gone when the Austrians arrived; and all they managed to achieve during Frederick's absence was to capture a minor Prussian fortress and a garrison of 1,400. Even that feat was a modest one, and achieved by Imperial (Reichsarmee) troops, not Austrian ones. After the fighting, Frederick withdrew his cavalry to stop their incessant and destructive skirmishing with the Cossacks, thereby allowing the Russian army to re establish contact with their baggage wagons. Considering himself the victor, Fermor sent a triumphant letter to Saint Petersburg, assembled his troops into two columns and marched towards Landsberg to link up with the forces of Count Pyotr Rumyantsev. Upon hearing the news of the battle, three Allied capitals, Saint Petersburg, Vienna and Paris, celebrated a triumph. As Fermor left, Frederick was eager to proclaim it a retreat, although in reality the Russians were not fleeing and marched in perfect order, not being worried by the remaining Prussian troops. The Prussians followed them but refrained from launching another attack. This retreat prevented the Russians from reaching their Austrian allies and allowed Frederick to claim the battle as his victory, a view also popular in 19th century historiography, but historians still disputed the outcome.
Мәдениетте
Карл Рёхлингтің 1904 жылғы бейнелеуі, Фридрих Ұлы Зорндорф шайқасында фон Бюлов полкінің қатарында, 20-ғасыр басындағы әскери ерлік идеалының кеңінен қабылдаған символына айналды.
Carl Röchling's 1904 depiction, Frederick the Great in the battle of Zorndorf before the frontline of the von Bülow regiment became a widely perceived symbol of the early 20th century ideal of soldiers' heroism.