Кіріспе

1758 жылғы Үшінші Силезия соғысының шайқасы

Хохкирх шайқасы 1758 жылдың 14 қазанында Үшінші Силезия соғысы (Жеті жылдық соғыстың бір бөлігі) кезінде болды. Бірнеше апта бойы позиция үшін маневр жасағаннан кейін, лейтенант-фельдмаршал Леопольд Йозеф Граф Даун басқаратын 80 000 саяқты австрия армиясы Ұлы Фридрих басқаратын 30 000–36 000 пруссиялық армияны күтпеген шабуылға түсірді. Австрия армиясы пруссиялықтарды жеңіп, жалпы шегінуге мәжбүр етті. Шайқас Саксониядағы Баутцен қаласының шығысында орналасқан Хохкирх ауылы мен оның төңірегінде өтті. Тарихшылар бұл шайқасты Фридрих жасаған ең ірі қателердің бірі деп санайды. Өзінің бағыныштыларының кеңесіне қарамастан, ол әдетте сақтық танытатын австриялық қолбасшы Леопольд фон Даунның әскерін шайқасқа салатынына сенгісі келмеді. Австрия армиясы таңертеңгілікте оның әскеріне шабуыл жасап, тұзаққа түсірді. Фридрихтің әскерінің 30 пайызынан астамы жеңілді, бес генерал қаза тапты және ол өзінің артиллериялық паркін және көптеген жабдықтарын жоғалтты. Даун толықтай күтпеген шабуыл жасағанымен, шегініп келе жатқан пруссиялықтарды қуу әрекеті сәтсіз аяқталды. Қашып кеткен күштер жақын жердегі басқа корпуспен бірігіп, қыс бойына қайта күш алды.

Жеті жылдық соғыс

Жеті жылдық соғыс әлемдік қақтығыс болғанымен, ол Еуропа театрында Австрия мұрагерлігі соғысының (1740–1748) нәтижесінде туған ерекше қарқынға ие болды. 1748 жылғы Акс-ла-Шапель шарты Пруссияның Фридрих II-сіне, Ұлы Фридрих деп танылған, гүлденген Силезия провинциясын сыйлады. Австрия императрицасы Мария Тереза әскери күштерін қайта құруға және жаңа одақтар құруға уақыт алу үшін осы шартқа қол қойды; ол Киелі Рим империясындағы үстемдігін қайта орнатуға және Силезия провинциясын қайтарып алуға ниеттенді. 1754 жылы Солтүстік Америкадағы Ұлыбритания мен Франция арасындағы қарым-қатынастың ушығуы Францияға Атлантика саудасындағы британдық басымдықты бұзуға мүмкіндік берді. Жоғалған территорияларын қайтарып алу және Пруссияның күшейіп келе жатқан күшін шектеу мүмкіндігін сезіп, Австрия Франциямен бұрынғы қарсылығын ұмытып, жаңа коалиция құрды. Ұлыбритания Пруссия Корольдігімен одақтасты; бұл одақ британ королінің жеке одақтағы еуропалық иеліктерін, соның ішінде Хановерді, сондай-ақ оның туыстарының Брауншвейг-Люнебург және Гессен-Кассель ландграфтықтарын қамтыды. Бұл саяси маневрлер Дипломатиялық революция деп аталды. Соғыс басталғанда Фридрихтің әскері Еуропадағы ең жақсы жабдықталған армиялардың бірі болды: оның әскерлері минутына кем дегенде төрт рет, ал кейбіреулері бес рет атуға қабілетті еді. 1757 жылдың соңына қарай соғыс Пруссия үшін жақсы, ал Австрия үшін жаман бағытқа бұрылды. Пруссия Россбах және Лейтен шайқастарында керемет жеңіске жетіп, Австрия басып алған Силезияның бір бөлігін қайта басып алды. Пруссиялықтар Оңтүстік Моравияға қарай жорық жасады. 1758 жылдың сәуірінде Пруссия мен Ұлыбритания ағыл-пруссиялық конвенцияға қол қойды, онда Ұлыбритания Фридрихке жыл сайын 670 000 фунт стерлинг көлемінде субсидия төлеуге міндеттенді. Сонымен қатар, Ұлыбритания Фридрихтің інісі, Брауншвейг герцогы Фердинанд Вольфенбюттельдің армиясын нығайту үшін 7000–9000 әскер жіберді. Фердинанд француздарды Хановер мен Вестфалиядан ығыстырып, 1758 жылдың наурыз айында Эмден портын қайта басып алды; ол Рейн өзенін кесіп өтіп, Францияда үлкен алаңдаушылық тудырды. Фердинанд Крефельд шайқасында француздарды жеңіп, Дюссельдорфты қысқа мерзімге басып алғанмен, француз күштерінің үлкен маневрлері оны Рейннен шегінуге мәжбүр етті. Фердинанд француздарды ұстап тұрғанда, Пруссия Швеция, Ресей және Австриямен күресуге мәжбүр болды. Пруссияның Силезияны Австрияға, Померанияны Швецияға, Магдебургті Саксонияға, ал Шығыс Пруссияны Польшаға немесе Ресейге жоғалту қаупі болды: Пруссия үшін бұл қорқынышты жағдайды білдірді. 1758 жылға қарай Фридрих Ресейдің шығыстан жорығына алаңдады және оған қарсы тұру үшін жорыққа шықты. Одер өзенінің шығысында, Бранденбургтың Ноймарк аймағында, 35 000 адамнан тұратын пруссиялық армия 1758 жылдың 25 тамызында Зорндорф шайқасында 43 000 адамнан тұратын орыс армиясымен шайқасты. Екі тарап та ауыр шығындарға ұшырады, бірақ орыстар шегінді, ал Фридрих жеңіске жеткенін мәлімдеді. Бір айдан кейін Торнов шайқасында швед әскері пруссиялық армияны кері тартты, бірақ Берлинге қарай жылжуға тырыспады. Жаздың соңына қарай шайқастар теңгерілді. Пруссияның ешбір жауы Фридрихті Пруссияның орталық аймағына қуып жету үшін шешуші қадамдар жасағысы келмеді.

Кіріспе

1758 жылдың қыркүйек және қазан айының басында генерал-лейтенант Леопольд Иосиф фон Даун мен оның 80 000 сарбазы Столпен қаласының жанында орналасты. Олар Гёрлицтен 10 күнде келді. Фридрих әскерінің жартысын Зорндорф маңындағы Померанияда қалдырып, орыстардың қорғаныста қалуын қамтамасыз етті және қалған әскерімен 7 күн ішінде Саксониядағы Даунға қарсы оңтүстікке бет бұрды. Баутцен мен Лёбаудың арасында Фридрих пен Даун мысық пен тышқанға ойнағандай әрекет етті. Фридрих бірнеше рет австриялықтарды Столпеннен шайқасқа шығаруға тырысты, бірақ Даун, егер өте қолайлы жағдай болмаса, шабуылға көшпеді, сондықтан ол әрекетке бармады. Фридрих әскерімен австриялықтарға жақын келді, бірақ Даун әскерін қайтартты, тағы да шайқасқа түсуден бас тартты. Австриялықтардың шегінуін байқаған Фридрих оларды қууға әскер жіберді, бірақ Даунның тыл әскері оларды кері қайтарды. Ашуланған Фридрих Даунды Баутценге қарай қуып жететіндей әрекет етті. Қыркүйек айының соңында ол генерал Вольф Фредерик фон Ретзов басқаратын прус корпусын сол төбелерге жіберді; қазан айының басында Ретзов корпусы австриялықтарға жақын орналасты. Фридрих Ретзовқа аймаққа жолбасшылық ететін Штромберг төбесін басып алуға бұйрық берді. Ретзов сол жерге келгенде, австриялықтардың күшті күштерімен қоныстанғанын көрді. Ретзов шабуылға түсуге шешім қабылдамады; Фридрих оны қолбасшылықтан алып тастап, тұтқынға алды.

Қаулылар

Хохкирх аймаққа сәл көтеріліп, айналында жұмсақ төбелермен қоршалған; ауылды алыстан көруге болады, тек оңтүстік жағынан емес, онда бірнеше биік жерлер ауылға жақын орналасып, көріністі бөгеп тұрады. Шіркеу ең биік нүктеге жақын тұр, шығыс, батыс және солтүстікке көрініс ашады. 10 қазанда Фридрих Хохкирхке бет алып, қаладан солтүстікке қарай, Куприццерберг тауының етегіндегі орманға дейін созылған лагерін құрды. Австриялықтардан туындауы мүмкін қауіптер туралы алаңдамай, Фридрих әскерін шығысқа қарай шашыратып жіберді, Даун армиясының соңғы белгілі орналасқан жеріне. Әскерлер Хохкирхке жақын, солтүстіктен оңтүстікке қарай S әрпіндей сызық құрды. Әлсіз (батыс) жағын тоғыз батальондық аванпост, артиллериямен қолдау көрсетіп күзетті; жаяу әскердің басты міндеті – орналасқан барлау тобымен байланыс ұстау еді. Шығыс жағын 11 батальон мен 28 эскадрилья күзетті. Фридрих өзінің ең жақсы сарбаздарын Хохкирх ауылына гарнизон ретінде орналастырды. Ол ешқандай шабуыл болады деп ойламады, өйткені Даун армиясы соңғы айларда жатқан күйде болды, шайқасқа түсуден бас тартты. Даунның құпия жоспары – таңертең ерте 30 мың сарбаздан тұратын жасақпен орман арқылы Фридрихтің қапталынан айналып өтіп, оны қоршауға алу еді. Пруссия армиясы Австрия армиясы шабуыл жасағанда, әдепкі және мағыналық тұрғыдан да ұйықтап жатқан болар еді. Олар шатыр арқандарын кесіп, ұйықтап жатқан сарбаздардың үстіне құлатты, содан соң олар босануға тырысқанда штыкпен шапты. Шатырлардың ішінде тұтқындалғандар қанға батып, қайтыс болды, қазіргі күні әлі де Blutgasse, яғни Қан аллеясы деп аталатын жерде. Бастапқыда Фридрих шайқастың шуылы аванпосттық шайқас немесе хорваттардың тудырған шу екенін ойлады, олар күндегідей қаруларын атып бастаған. Фридрихтің адъютанттары оны оятуға тырысқанда, оның генералдары, көбісі ұйықтамаған, аттарын дайын тұрғызып, қаруларын ұстаған, пруссиялық қарсылықты ұйымдастырды. Пруссиялықтар ауылды аралап өтіп, екінші жағынан шығып, батареяға штыкпен шабуыл жасады. Бірақ сол кезде пруссиялықтардың тәртібі мен ынтымағы жоғалып кеткен еді. Австриялықтар, пруссиялықтардың қолға түскен қаруларын пайдаланып, шабуылдаушыларға зор зиян келтірді. Киттің денесі жарылып, құлап, сол күйі қайтыс болды. Таңертеңгі тұман көтерілгенде, сарбаздар достарын жаудан ажырата алды. Пруссиялық атты әскері, түн бойы дайын күйде болған, бірнеше полк қарсы шабуылдарын жасады. 23-ші жаяу әскер полкінің батальоны шабуылға шықты, бірақ қапталы мен артқы жағы қоршалғандықтан кері шегінді. Қоршаумен қоршалған шіркеу ауласы австриялықтарды бұрып жіберді; Майор Зигмунд Мориц Вильям фон Лангеннің 19-шы полкінің мушкетерлері оны табандылықпен ұстап тұрып, кері шегінетін пруссиялықтарға қауіпсіздік берді. Ең бастысы, Ланген уақытты ұзартуға көмектесті. Франциск ауылға жақындағанда, австриялық оқ оның басын иығынан кесіп тастады; оның әскерлері қорқынышқа ұшырап, ханшайымның басы жоқ денесін қорқынышпен қарады. Фридрих Францисктің шайқалып қалған әскерін қайта жинауға көмектесті. Фридрих кері шегінгенде, ауылдың солтүстігінде жауынгерлік желі құрды, ол ақырында артта қалғандар мен аман қалғандардың жиналу ортасы болды. Таңертеңгі сағат 10:00 шамасында пруссиялықтар солтүстік-батысқа қарай шегінді. Кез келген қуғыншылар мылтық оқтарының қабырғасына тап болды. 101 қару және барлық шатырлар. Фридрих өз генералдарынан батылдық пен басшылықтың үлгісін көрсетуді талап етті: олар алдыңғы қатарда жетекшілік етті. Офицерлер корпусының жартысы соғыстың алғашқы үш науқанында осындай шығынға ұшырады. Адамдардың қаза болуынан басқа, олар бағалы жылқылар мен жүк тасушы жануарларды, 70 оқ-дәрі вагонын, сондай-ақ, моральға соққы ретінде 28 ту мен екі штандартты жоғалтты. Кейбір қазіргі заманғы тарихшылар жалпы шығынды 7300 адамға бағалайды. Соғыс туралы хабар Венаға императрицаның есім күні тойы кезінде жетті, бұл Мария Терезия мен оның Шёнбрунн сарайында жиналған сотының қуанышын тудырды. Даун папа Клемент XIII-тен "мәсіхші еместерді" жеңгені үшін әдетте берілетін сыйлық ретінде жарылқанған семсер мен бас киімді алды. Императрица ақырында Даун мен оның мұрагерлеріне 250 000 флорин сыйлық берді. Даун мен Лейси үшін бұл жеңіс аралас сезімдермен толды; Киттің денесі ауыл шіркеуінде табылғаннан кейін, екеуі де қайғыдан жылап кетті. Кейт Лейсидің әкесі Ресейде қызмет еткен кезде оның жақын досы болған. Фридрих өзінің әскерін күтпеген шабуылға қарсы жинап, жақсы басшылық көрсеткенімен, Хохкирх оның ең ауыр жеңілістерінің бірі болып саналады және оның тепе-теңдігін күйретіп жіберді. Олармен бірге болған британдық елші Эндрю Митчелл, Фридрих туралы әдетте жағымды жазған, Фридрихтің жеңілісін Даунның сақтық табиғатына деген жек көрушілігіне және өзінің қиялына сәйкес келмейтін барлық ақпаратқа сенбеуіне байланысты деп айтты: Митчелл пікірінше, кінәлі болуға басқа біреудің керегі жоқ. Алайда, Фридрих үшін жағдай одан да нашар болуы мүмкін еді. Оның армиясының әйгілі тәртібі сақталды: пруссиялықтар өртенген ауылдан шыққаннан кейін, бөлімдердің ынтымағы мен тәртібі қайта жаңғырды. Фридрихтің агрессивтілікке бейімділігі оның тек қана көрінуімен австриялықтарды қорқыта алатынын білдірді. 5 қарашада, Россбахтағы ұлы жеңісінің жылдығында, Фридрих Нейссеге қарай жол тартты, австриялықтарды қоршаудан бас тартуға мәжбүр етті. Бірнеше аптадан кейін, Фридрих батысқа қарай жылжығанда, Даун бүкіл армияны Богемияда қысқа уақытқа орналастырды. Нәтижесінде, үлкен шығындарға қарамастан, науқан жыл соңында Фридрих Саксония мен Силезияны өз иелігінде ұстады, ал оның аты Еуропаның кем дегенде осы бөлігінде қорқыныш тудырды.